המאמר הראשון, הכלל הראשון 4

בבאור ההקדמה הד׳ האומרת שהשינוי ימצא בארבעה מאמרות במאמר העצם והוא ההויה וההפסד ובמאמר חכמה והוא הצמיחה והחסרון ובמאמר האיך והוא ההשתנות וימצא במאמר האנה והוא תנועת ההעתק ועל זה השינוי באנה תאמר התנועה בפרט הנה למה שהשינוי ממנו בזמן וממנו בזולת זמן כשילקח השינוי סתמי בשלוח תתאמת זאת ההקדמה והיא כמבוארת בעצמה כי השינוי אשר בכמה והאיך והאנה הוא בזמן והשנוי אשר בעצם הוא בזולת זמן כמו שהתבאר בספר ההויה וההפסד ומה שצרי' שנתעורר עליו למה ייחד אלו הד' מאמרות והוא מבואר שהשינוי כבר ימצא בשאר המאמרות כאלו תאמר במאמר המצב ושיפעל ושיתפעל אלא שלמה של כל שינוי בחינות אם מצד הנושא והוא העתק המשתנה מתאר אל תאר ובבחינה הזאת היא בשאר המאמרות והוא שינוי כזולת זמן ואם מצד חמר השניוי כאלו תאמר בכמות ובאיכות ובאנה ובבחינה הזאת היא במאמר אשר בו חומר השינוי והוא פונה בעיון הזה אל הבחינה הזאת והיה השינוי אשר בעצם נמשך לתנועה אשר באלו המאמרות ייחד הרב אלו הד׳ מאמרות ודרך בזה דרך ארסטו בספרו במה שאחר והוא הנכון מה שיאמר בזה לפי מה שיראה אלא שנשאר עלינו לבאר למה ייחד השנוי באנה [ג״כ אחר שבו] (שהו) ההעתק לתנועה בפרט אחר שהתנועה בכמה היא השינוי באנה ג״כ אחר שבו ההעתק מה וכבר נתעורר אל תבריזי מזה ואמר כי להיות העתק באנה מוחש יחד לו התנועה ולא יחד אותה לצמיחה כי ההעתק בה איננו מוחש לפי מה שיראה בצמיחה אין בו העתק באנה למה שידוע שהצמיחה בצומח הוא בכל קטריו ולזה לא נשאר חלק רמוז אליו שיתאמת בו העתק מאנה אל אנה ולזה יחד הרב התנועה אל העתק באנה.

Dördüncü Öncülün Açıklanması Dördüncü öncül şunu söyler: Değişim dört kategoride bulunur. Töz kategorisinde değişim, oluş ve bozuluştur. Nicelik kategorisinde değişim, büyüme ve eksilmedir. Nitelik kategorisinde değişim, başkalaşmadır. “Nerede” kategorisinde değişim ise yer değiştirme hareketidir. Özel anlamda “hareket” adı, bu “nerede” bakımından değişime verilir. Değişimin bazısı zaman içinde, bazısı ise zaman olmaksızın gerçekleştiğinden, değişim salt anlamda alındığında bu öncül doğrulanır ve kendiliğinden açık gibidir. Çünkü nicelik, nitelik ve “nerede” bakımından değişim zaman içinde gerçekleşir. Tözdeki değişim ise Oluş ve Bozuluş kitabında açıklandığı gibi zaman olmaksızın gerçekleşir. Burada dikkat edilmesi gereken şey şudur: Rambam neden bu dört kategoriyi özellikle anmıştır? Oysa değişimin başka kategorilerde de bulunduğu açıktır; örneğin konum, etki etme ve etkilenme kategorilerinde olduğu gibi. Bunun cevabı şudur: Her değişimin iki bakımdan ele alınması olanaklıdır. Birincisi, konu bakımındandır; yani değişenin bir nitelikten başka bir niteliğe geçişi bakımından. Bu yönden değişim diğer kategorilerde de bulunur ve zaman olmaksızın gerçekleşen bir değişimdir. İkincisi, değişimin maddesi bakımındandır; örneğin nicelikte, nitelikte ve “nerede”de olduğu gibi. Bu yönden değişim, değişimin maddesinin bulunduğu kategoridedir. Rambam bu incelemede bu ikinci bakıma yönelmiştir. Tözdeki değişim, bu kategorilerdeki harekete bağlı olduğu için, Rambam bu dört kategoriyi özellikle anmıştır. Bu konuda Aristoteles’in Metafizik’te izlediği yolu izlemiştir. Göründüğü kadarıyla bu konuda söylenmesi doğru olan budur. Fakat geriye şunu açıklamak kalır: Rambam, “nerede” bakımından değişimi neden özel olarak “hareket” diye adlandırmıştır? Çünkü nicelikteki hareket de bir bakıma “nerede” bakımından değişimi içerir; çünkü onda da bir tür yer değiştirme vardır. Tebrizi bu meseleye dikkat çekmiş ve şöyle demiştir: “Nerede” bakımından yer değiştirme duyulur olduğu için, Rambam hareket adını ona özel kılmıştır. Büyümeye ise bu adı özel kılmamıştır; çünkü büyümedeki yer değiştirme duyulur değildir. Göründüğü kadarıyla büyümede “nereden nereye” şeklinde bir yer değiştirme yoktur. Çünkü bitkide büyümenin bütün çapları boyunca gerçekleştiği bilinmektedir. Bu yüzden onda, bir “nerede”den başka bir “nerede”ye geçtiği doğrulanacak işaretli bir parça kalmaz. Bu nedenle Rambam, hareket adını “nerede” bakımından yer değiştirmeye özel kılmıştır.