המאמר הראשון, הכלל הראשון 5

בביאור ההקדמה הה' האומרת שכל תנועה שינוי ויציאה מן הכח אל הפעל הנה אמרו שכל תנועה שינוי הוא מבואר לפי מה שקדם אבל לא יתהפך זה וזה שאין כל שינוי תנועה למה שחשינוי ממנו שיהיה בזולת זמן כמו ההויה וההפסד והעתק הנושא מתאר אל תאר אשר מזה הצד יכנס במאמר שיפעל ושיתפעל אבל השנוי ממנו אשר הוא בבחינת חמר השינוי אשר בו יצדק שם התנועה לבד ודעהו בי לא הרגישו בזה החלוף מהמון המתפלספים ואמנם אמרו שהוא יציאת מן הכח אל הפעל הוא נמשך למה שגדרו התנועה שהיא שלמות מה שבכח מצד מה שהוא בכח והנה יצדק עליו שהוא שלמות למה שהתנועה בין מה שממנו ומה שאליו וכשהיה במה שממנו היה בכח גמור וכשיהיה במה שאליו היה שלמות גמור והוא נח וכשהוא במה שבין הנה הוא שלמות מה מצד שהוא עדיין בכח ולזה אין שלמות גמור ולזה התאמת שהתנועה יציא' מן הכח אל הפעל ואולם כבר יראה שהגדר הזה איננו אמתי לתנועה למה שמסגולת הגדר החתהפך על הנגדר כמו שהתבאר בספר המופת ולפי שהגדר הזה כבר יצדק ג״כ בהנעה יתחייב אם כן שיהיה תנועה ויצטרך ג"כ אל הנעת מניע וזאת ההנעה השנית ג"כ תנועה וזה לבלתי תכלית ולזה היה הגדר האמתי לפי מה שיראה לנו הגדר אחר אשר זכרנו והוא שלמות המתנועע במה שהוא מתנועע והנה אמרו שלמות (המתנועע יורה) [יורה שאיננו בכח גמור אבל] שיש לו פעל ושלמות מה ואמרו כמה שהוא מתנועע יורה שאין לו פעל ושלמות גמור ואיך שיהי' הגדר ההקדמה אמיתית שכל תנועה שינוי ויציאה מן הכח אל הפעל.

Beşinci öncülün açıklaması: Bu öncül, her hareketin bir değişim ve gizil durumdan edimsel duruma çıkış olduğunu söyler. Her hareketin değişim olduğu, daha önce geçenlerden açıktır. Fakat bunun tersi doğru değildir; yani her değişim hareket değildir. Çünkü bazı değişimler zamansızdır: oluş ve bozuluş gibi; ayrıca konunun bir nitelikten başka bir niteliğe geçmesi de bu yönden etki etme ve etkilenme bahsine girer. Fakat değişimin maddede gerçekleşen kısmına yalnızca “hareket” adı verilir. Bunu bil; çünkü filozoflaşan kalabalığın çoğu bu farkı fark etmemiştir. Hareketin gizil durumdan edimsel duruma çıkış olduğunu söylemeleri ise, hareketi “gizil olanın, gizil durumda bulunması bakımından yetkinliği” diye tanımlamalarından çıkar. Gerçekten ona “yetkinlik” denmesi doğrudur. Çünkü hareket, kendisinden çıkılan şey ile kendisine gidilen şey arasındadır. Hareket eden şey, kendisinden çıkılan şeyde bulunduğunda bütünüyle gizil durumdadır; kendisine gidilen şeyde bulunduğunda tam yetkinlik durumundadır ve artık durmuştur. İkisinin arasında bulunduğunda ise, henüz gizil durumda bulunduğu ölçüde bir tür yetkinliğe sahiptir. Bu nedenle tam yetkinlik değildir. Böylece hareketin gizil durumdan edimsel duruma çıkış olduğu doğrulanmış olur. Ancak bu tanımın hareket için gerçek tanım olmadığı görülür. Çünkü tanımın özelliği, tanımlanan şeyle karşılıklı dönüştürülebilmesidir; bu, İkinci Analitikler adlı eserde açıklanmıştır. Bu tanım, hareket ettirme için de doğru olacağına göre, hareket ettirmenin de hareket olması gerekir. Böyle olunca onun da bir hareket ettiricinin hareket ettirmesine ihtiyaç duyması gerekir; bu ikinci hareket ettirme de hareket olur ve bu böyle sonsuza kadar gider. Bu yüzden bize göre gerçek tanım, daha önce sözünü ettiğimiz diğer tanımdır: Hareket, hareket eden şeyin hareket halinde olması bakımından yetkinliğidir. “Yetkinlik” denmesi, onun bütünüyle gizil durumda olmadığını, bir eyleme ve bir tür yetkinliğe sahip olduğunu gösterir. “Hareket eden olması bakımından” denmesi ise, onun tam eyleme ve tam yetkinliğe sahip olmadığını gösterir. Tanım nasıl kurulursa kurulsun, öncül doğrudur: Her hareket bir değişim ve gizil durumdan edimsel duruma geçiştir.