Ohr Hashem · First Treatise, First Principle, Chapter 3
1
בבאור ההקדמה הג' האומרת שמציאות עלות ועלולי' אין תכלית למספרם שקר ואם לא היו בעלי גודל משל זה שיהיה זה השכל ד״מ סבתו שכל שני וסבת(הב' שלי׳) [הב' הג'] וכן אל לבלתי תכלית זה גם כן מבואר הבטול הנה אחר שבאר בהקדמה הב׳ המנעות מציאות בב״ת בדברים אשר להם סדר במצב בגודלים באר המנעות מציאותו בדברים אשר להם סדר בטבע בעלות ועלולים כי העלה היא אשר בהמצאה ימצא העלול ואם יצוייר העדרה לא יצוייר מציאות העלול ולזה השתלשלות עלה ועלול לבלתי תכלית נמנע וזה שהעלול הוא אפשרי המציאות בבחינת עצמו והוא צריך אל מכריע יכריע מציאותו על העדרו אשר המכריע ההוא הוא עלתו ולזה השתלשלו' עלות ועלולים לבלתי תכלי' לא ימלט כללם מהיותם כלם עלולים אם לא ואם היו כלם עלולים הנה הם אפשרי המציאות ולפי שהיו צריכים אל מכריח יכריח מציאותם על העדרם הנה להם עלה בלתי עלולה בהכרח ואם לא היו עלולים יכלם הנה אחד מהם עלה בלתי עלולה שהיא תכלית ההשתלשלות וכבר הונח שלא היה לו תכלית זה שקר בטל והשקר הזה התחייב בהניחנו עלות ועלולים אין תכלית למספרם וצריך שנתעורר שלא חייב המנעות בב״ת אלא לדברים שיש להם סדר במצב בגודלים או בטבע בעלות ועלולים אבל בדברים אשר אין להם סדר במצב ולא בטבע בשבלים או בנפשות הנה לא ימנע מציאותם בב"ת וזה הוא דעת ן' סנא ואבוחמד ואולם ן' רשד יראה ההמנעות גם בדברים שאין להם סדר כי הוא אמר שהמספר בפעל הוא ב״ת בהכרח וזה שכל מספר בפעל הוא ספור בפעל וכל ספור בפעל הוא אם זוג ואם נפרד ומה שהוא זוג או נפרד הוא בעל תכלית בהכרח ומה שיראה לנו בזה הוא שהחלוק' הזאת למספר היא אמתית אין המלט ממנה אבל המספר הבב"ת אחר היותו בלתי מוגבל לא יתואר בזוגיות והפרידה ולזה אין הבב״ת נמנע בו ולזה מה שדקדק הרב בהמנעות המספר הבב״ת בדברים שיש להם סדר במצב בגודלים או בטבע בעלות ועלולים בשיהיה האחד עלה לשני והשני לשלישי וכן לבלתי תכלית.
Üçüncü Öncülün Açıklanması
Üçüncü öncül şunu söyler: Sayıca sonsuz nedenlerin ve nedenlilerin varlığı yanlıştır; bunlar büyüklük sahibi olmasalar bile. Bunun örneği şudur: Bir aklın sebebi ikinci bir akıl, ikincinin sebebi üçüncü bir akıl olur ve bu böyle sonsuza kadar gider. Bu da açıkça geçersizdir.
İkinci öncülde, büyüklüklerde konum bakımından düzene sahip olan şeylerde sonsuzluğun olanaksızlığı açıklandıktan sonra, burada nedenler ve nedenlilerde doğa bakımından düzene sahip şeylerde sonsuzluğun olanaksızlığı açıklanır.
Çünkü neden, varlığıyla nedenlinin var olduğu şeydir. Eğer onun yokluğu düşünülürse, nedenlinin varlığı düşünülemez. Bu yüzden neden ve nedenli zincirinin sonsuza kadar gitmesi olanaksızdır.
Şöyle ki: Nedenli, kendi özü bakımından olanaklı varlıktır. Bu yüzden onun varlığını yokluğuna tercih edecek bir belirleyiciye ihtiyaç duyar. Bu belirleyici de onun nedenidir.
Bu nedenle, nedenler ve nedenliler zinciri sonsuza kadar götürüldüğünde, bu bütünün şu iki ihtimalden kaçması olanaklı değildir: Ya hepsinin tamamı nedenlidir ya da değildir.
Eğer hepsinin tamamı nedenliyse, bunlar olanaklı varlıklardır. Varlıklarını yokluklarına tercih edecek bir zorunlu kılıcıya ihtiyaç duyduklarına göre, zorunlu olarak onların nedenli olmayan bir nedeni vardır.
Eğer hepsinin tamamı nedenli değilse, o zaman içlerinden biri nedenli olmayan nedendir. Bu da zincirin sonudur. Oysa zincirin sonu olmadığı varsayılmıştı. Bu yanlış ve geçersizdir.
Şunu özellikle belirtmek gerekir: Sonsuzluğun olanaksızlığı yalnızca konum bakımından düzene sahip büyüklükler veya doğa bakımından düzene sahip nedenler ve nedenliler hakkındadır. Fakat konum bakımından ya da doğa bakımından düzeni olmayan şeylerde —başaklar veya ruhlar gibi— onların sonsuz olarak var olmaları olanaksız değildir.
Bu, İbn Sina ve Ebu Hamid’in görüşüdür. Fakat İbn Rüşd, düzeni olmayan şeylerde bile sonsuzluğun olanaksız olduğu görüşündedir. Çünkü o şöyle der: Eylem durumundaki sayı zorunlu olarak sonludur. Çünkü edimsel olan her sayı, edimsel olarak sayılmıştır. Edimsel sayılmış olan her şey ya çifttir ya tektir. Çift veya tek olan her şey ise zorunlu olarak sonludur.
Bu konuda bize görünen şudur: Sayı hakkındaki bu ayrım doğrudur ve bundan kaçış yoktur. Fakat sonsuz sayı, sınırlanmış olmadığı için, çiftlik ve teklikle nitelenmez. Bu nedenle sonsuzluk onda olanaksız değildir.
Bu yüzden Rambam, sayı bakımından sonsuzluğun olanaksızlığını ancak konum bakımından düzene sahip büyüklüklerde veya doğa bakımından düzene sahip nedenler ve nedenlilerde, yani birincinin ikinciye, ikincinin üçüncüye neden olduğu ve bunun böyle sonsuza kadar gittiği durumda dikkatle sınırlandırmıştır.
בבאור ההקדמה הג' האומרת שמציאות עלות ועלולי' אין תכלית למספרם שקר ואם לא היו בעלי גודל משל זה שיהיה זה השכל ד״מ סבתו שכל שני וסבת(הב' שלי׳) [הב' הג'] וכן אל לבלתי תכלית זה גם כן מבואר הבטול הנה אחר שבאר בהקדמה הב׳ המנעות מציאות בב״ת בדברים אשר להם סדר במצב בגודלים באר המנעות מציאותו בדברים אשר להם סדר בטבע בעלות ועלולים כי העלה היא אשר בהמצאה ימצא העלול ואם יצוייר העדרה לא יצוייר מציאות העלול ולזה השתלשלות עלה ועלול לבלתי תכלית נמנע וזה שהעלול הוא אפשרי המציאות בבחינת עצמו והוא צריך אל מכריע יכריע מציאותו על העדרו אשר המכריע ההוא הוא עלתו ולזה השתלשלו' עלות ועלולים לבלתי תכלי' לא ימלט כללם מהיותם כלם עלולים אם לא ואם היו כלם עלולים הנה הם אפשרי המציאות ולפי שהיו צריכים אל מכריח יכריח מציאותם על העדרם הנה להם עלה בלתי עלולה בהכרח ואם לא היו עלולים יכלם הנה אחד מהם עלה בלתי עלולה שהיא תכלית ההשתלשלות וכבר הונח שלא היה לו תכלית זה שקר בטל והשקר הזה התחייב בהניחנו עלות ועלולים אין תכלית למספרם וצריך שנתעורר שלא חייב המנעות בב״ת אלא לדברים שיש להם סדר במצב בגודלים או בטבע בעלות ועלולים אבל בדברים אשר אין להם סדר במצב ולא בטבע בשבלים או בנפשות הנה לא ימנע מציאותם בב"ת וזה הוא דעת ן' סנא ואבוחמד ואולם ן' רשד יראה ההמנעות גם בדברים שאין להם סדר כי הוא אמר שהמספר בפעל הוא ב״ת בהכרח וזה שכל מספר בפעל הוא ספור בפעל וכל ספור בפעל הוא אם זוג ואם נפרד ומה שהוא זוג או נפרד הוא בעל תכלית בהכרח ומה שיראה לנו בזה הוא שהחלוק' הזאת למספר היא אמתית אין המלט ממנה אבל המספר הבב"ת אחר היותו בלתי מוגבל לא יתואר בזוגיות והפרידה ולזה אין הבב״ת נמנע בו ולזה מה שדקדק הרב בהמנעות המספר הבב״ת בדברים שיש להם סדר במצב בגודלים או בטבע בעלות ועלולים בשיהיה האחד עלה לשני והשני לשלישי וכן לבלתי תכלית.
Üçüncü Öncülün Açıklanması Üçüncü öncül şunu söyler: Sayıca sonsuz nedenlerin ve nedenlilerin varlığı yanlıştır; bunlar büyüklük sahibi olmasalar bile. Bunun örneği şudur: Bir aklın sebebi ikinci bir akıl, ikincinin sebebi üçüncü bir akıl olur ve bu böyle sonsuza kadar gider. Bu da açıkça geçersizdir. İkinci öncülde, büyüklüklerde konum bakımından düzene sahip olan şeylerde sonsuzluğun olanaksızlığı açıklandıktan sonra, burada nedenler ve nedenlilerde doğa bakımından düzene sahip şeylerde sonsuzluğun olanaksızlığı açıklanır. Çünkü neden, varlığıyla nedenlinin var olduğu şeydir. Eğer onun yokluğu düşünülürse, nedenlinin varlığı düşünülemez. Bu yüzden neden ve nedenli zincirinin sonsuza kadar gitmesi olanaksızdır. Şöyle ki: Nedenli, kendi özü bakımından olanaklı varlıktır. Bu yüzden onun varlığını yokluğuna tercih edecek bir belirleyiciye ihtiyaç duyar. Bu belirleyici de onun nedenidir. Bu nedenle, nedenler ve nedenliler zinciri sonsuza kadar götürüldüğünde, bu bütünün şu iki ihtimalden kaçması olanaklı değildir: Ya hepsinin tamamı nedenlidir ya da değildir. Eğer hepsinin tamamı nedenliyse, bunlar olanaklı varlıklardır. Varlıklarını yokluklarına tercih edecek bir zorunlu kılıcıya ihtiyaç duyduklarına göre, zorunlu olarak onların nedenli olmayan bir nedeni vardır. Eğer hepsinin tamamı nedenli değilse, o zaman içlerinden biri nedenli olmayan nedendir. Bu da zincirin sonudur. Oysa zincirin sonu olmadığı varsayılmıştı. Bu yanlış ve geçersizdir. Şunu özellikle belirtmek gerekir: Sonsuzluğun olanaksızlığı yalnızca konum bakımından düzene sahip büyüklükler veya doğa bakımından düzene sahip nedenler ve nedenliler hakkındadır. Fakat konum bakımından ya da doğa bakımından düzeni olmayan şeylerde —başaklar veya ruhlar gibi— onların sonsuz olarak var olmaları olanaksız değildir. Bu, İbn Sina ve Ebu Hamid’in görüşüdür. Fakat İbn Rüşd, düzeni olmayan şeylerde bile sonsuzluğun olanaksız olduğu görüşündedir. Çünkü o şöyle der: Eylem durumundaki sayı zorunlu olarak sonludur. Çünkü edimsel olan her sayı, edimsel olarak sayılmıştır. Edimsel sayılmış olan her şey ya çifttir ya tektir. Çift veya tek olan her şey ise zorunlu olarak sonludur. Bu konuda bize görünen şudur: Sayı hakkındaki bu ayrım doğrudur ve bundan kaçış yoktur. Fakat sonsuz sayı, sınırlanmış olmadığı için, çiftlik ve teklikle nitelenmez. Bu nedenle sonsuzluk onda olanaksız değildir. Bu yüzden Rambam, sayı bakımından sonsuzluğun olanaksızlığını ancak konum bakımından düzene sahip büyüklüklerde veya doğa bakımından düzene sahip nedenler ve nedenlilerde, yani birincinin ikinciye, ikincinin üçüncüye neden olduğu ve bunun böyle sonsuza kadar gittiği durumda dikkatle sınırlandırmıştır.