המאמר השני, הכלל הראשון 3

הפרק ג׳ בבאור הספקות יותר במה שיחייבו בפנה הזאת:

Üçüncü bölüm: Bu temel ilke hakkında zorunlu kıldıkları şeyler bakımından şüphelerin daha ileri açıklanması:

ואומר עם שהתבאר במה שקדם שהמחויוב לפי שרשי התורה ידיעתו יתברך בפרטים עם הג' עניינים שזכרנו. וזה אמנם לפי הנראה מהספורים והייעודים שבאו בה והכתובים המורים על זה הוראה ראשונה ועצמית. אמנם הרוצה ליחנק ולהתלות באילן גדול יגלה פנים בתורה שלא כהלכה כי אין בלשונות טענות מכריחות לבעלי הצורות להורות על פני עקשותם. ולזה ראינו לגלות עוד מומי סברתם אם לפי שרשי התורה ואם לפי העיון על פי דרכם. וזה שהם אמנם חייבו שני עניינים. האחד שידיעתו יתברך אינה בפרטים במה שהם פרטים אלא מצד הסדור הכולל. והב׳ שידיעתו יתברך אינה בדברים אפשרים אלא שהוא יודע שהם אפשרים אבל לא ידע איזה חלק יגיע מחלקים האיפשרי' [ויתחייב להם ענין ג' וזה שאחר שיגיע החלק האחד מחלקי האפשר] אין לו ידיעה בו. וזה אמנם יתחייב לב׳ העניינים הקודמים אם לראשון למה שהידיעה בשיגיע החלק האחד מחלקי האפשר (אין לו ידיעה בו. וזה אמנם יתחייב) תהיה הידיעה בדבר הפרטי במה שהוא פרטי. וכבר סולקה כמו זאת הידיעה. ואם לשני כי למה שהונח בו שאין לו ידיעה בחלק המניע קודם שיגיע הנה אם היה לו בו ידיעה אחר שהניע כבר יהיה שינוי בידיעתו והוא דבר ברחו ממנו להיות גדול הספקות אשר הביאם אל זה הדעת. ועוד שהמאמר בשיתחדש לו ידיעה מצד מציאותו הדבר חוץ לנפש יחייב שתהיה לידיעתו התחלה מזולתו ושיהיה לו שכל נקנה והוא בתכלית הבטול והגנות עם שלא יצויר קניינו אלא בכח היולני. ולזה הוא מבואר שהעניין הזה הג׳ הוא מחוייב להם ואחר שהתישב זה נבאר הבטולים שיקרו מהעניינים ההם אם לפי התורה ואם לפי העיון. הנה לפי התורה הדעת הזה לא ישאיר בה ספור אמתי לפי פשט הכתובים כי למה שחייבו שידיעתו אינה בפרטים הרמוזים אליהם הנה הוא לא ידע האבות ולא קראם ולא יעדם עוד פרטי. אבל יאמרו בכלם שלא ידע אלא מי שסדורו הסדור ההוא. והלא הכתוב צווח ואתה אמרת ידעתיך בשם. אשר ידעו י"י פנים אל פנים וכמה פרטים אשר יכריחו להודות כל מאמין בידיעתו יתברך הפרטית ולמה שחייבו ג"כ שלא ידע איזה חלק יגיע מחלקי האפשר הנה הוכרחו להכזיב היעודים הנתלים בבחירה אלא שפירשו שהיעוד בהם היה על צד האומד והסברא מונחים לטבע מערבות השמים בתנאי שלא יבטלוהו הבחירה ויהיה אמרו כי ידעתי אחרי מותי׳ כי השחת תשחיתון כמו כי חשבתי וכל זה הריסה וכפירה בעקרי הדת. ומאמר שמואל לשאול ג"כ מיעד לו שימצא מספר האנשים בדרך יאמרו לו דברים ידועים היה ג״כ ע״צ האומר והמחשבה וקראם הנביא אותיות וכל זה שגעון ושטות. ולמה שחייבו ג"כ שאחר שיגיע החלק האחד מחלקי האפשר שלא יהיה לו ידיעה בו יהיה אמרו כי עתה ידעתי כי ירא אלהים אתה אין עניין לו כי איננו ידיעה למה שחייבו שאין לו ידיעה גם במה שנתחדש ואיננו מחשבה כי המחשבה כשהוא ירא אלהים לא נתחדשה אחר המעשה ההוא באופן שיצדק אמרו עתה ידעתי ולזה הוא מבואר היות הדעת הזה כנגד התורה והקבלת האמתית אשר יעידו כמה כתובים ממנה היות ידיעתו יתר בפתחם בתכלית הדקדוק והאריכות בזה מותר. ואמנם לפי העיון אומר שלא יצאו מרוב הספקות בדרך אשר אחזו בה אבל נפלו בספקות יותר חזקות. אם שלא יצאו מהספקות למה שהוא מבואר שהידיעה באופן שהניחו אותו לא ימלט מרבוי ידועים. ואולי ידועים בב״ת וזה מפנים הא שהידיעה השלמה בדברים הוא כשיודעו בסבותיהם הקרובות והרחוקות ולזה הידיעה בדברים המורכבים מהצד אשר הם אחד תהיה שלמה כאשר יודעו הפשוטים אשר מהם הורכבו להיותם יסודות וסבות למורכבים מהם אין המלט א״כ מריבוי ידועים בידיעת המורכב. והב׳ שהיות הנמצאות בכלל הולכים מהלך השלמות וקצתם בקצתם אשר בצד ההוא הם מתאחדים יתאמת בסוגים שקצתם שלמות לקצת והמינים שלמות להם כאלו תאמר שהצומח שלמות לדומם והחי לצומח והמדבר לחי אבל במינים אחרונים לא יתאמת שקצתם שלמות לקצת וזה שאין הסוס שלמות לחמור ולא החמור לשור כמו האישים שהם עצמים ראשונים לא יתאמת בהם היות האחד שלמות לאחד. ולזה כשנניח הידיעה במינים האחרונים אין המלט שלא מחייב ריבוי ידועים. והג׳ כשהונחה הידיעה מצד הסדור הכולל בגרמים השמימיים ובשכלים הנפרדים שאישיהם נצחיים באיש והם מתחלפים במין הנה בצד אשר הם בו מתחלפים במין אינם מתאחדים הידיעה א״כ בהתחלף עצמיהם במין כבר תחייב רבוי ידועים. והד' כשנודה שהשכלים הנפרדים שלמות קצתם לקצת להיותם עלה קצתם לקצת. וקצת ההוא הם מתאחדים הנה מנפשות משארות שאינם עלה קצתם לקצת אם ידעם אין המלט מרבוי ידועים. וה״ה כאשר ידע הפרטים מצד הסדור שבגדמים השמימיים ובהם סדור מספרי כאלו תאמר מספר סבובים או מספר מעלות כמו שיתפרסם זה למי שיש לו קצת מבוא במשפטי הכוכבים. ומזה הצד יודע לנביא זמן מוגבל כמו שבא במאמר שמואל לשאול הנה אין המלט משתהיה הידיעה כמספר פרטי כאלו תאמר ג׳ או ד׳ תהיה הידיעה בפרטים. ואם יאמר בזה שלא תהיה הידיעה בזה הפרט במה הוא זה פרט כאלו תאמר זה הג׳ או ד׳ או בכל ג' או ד׳ שיחיה הנה אחר שאין המלט מידיעתו מספר מה מי יתן ואדע אם ידע שאר המספרים כלם או לא ואם ידעם אחר שהיה המספר יתוסף אל מה שיתוסף הנה תהיה הידיעה במספרים בב״ת ואם לא ידעם כלם יהיה שם בהכרח גבול לא ידע מהגבול ההוא והלאה ותשאר השאלה מה זה אשר ידע מהמספרים עד הגבול ההוא ולא ידע יותר מזה. האם קרה בידיעתו לאות ויגיעה אלא שאין המלט בשום צד מרבוי ידועים בב״ת והששי שכאשר ידע הפרטים מצד הסדור אשר בגרמים השמימים והיה הסדור הזה לפי מצב הככבים בעת המולד והשליט והמבטים עם יתר התנאים אשר לא נעלמו מאנשי החכמה ההיא וחיה' מספר מצבי הככבים בגלגליהם בבחינת הצומח והשליט והמבטים בב״ת להיות העגולה הגדולה אשר בגלגל אשר בבחינתו יהיה הצומח באופקים מהכמה המתדבק והוא מתחלק אל מה שיתחלק תמיד. הנה יחיו הסדורים אשר מפאת הגרמים השמימיים בב״ת אין המלט א״כ מרבוי ידועים בב״ת: הנה מכל אלו הפנים הוא מבואר שלא יצאו מהספקות אשר יסודם רבוי הידועים. והנה התבאר שנפלו בספקות יותר חזקות ממה שאומר וזה שהם ברחו מליחס לו יתברך רבוי ידיעות ויחסי לו חסרון הסכלות שהוא גדול שבחסרונות. והנה יחסו לו בכל אחד מהג׳ עניינים בתכלית מה שאפשר. אם הא' שידיעתו אינה בפרטיים במה הם פרטים. הנה להיות הפרטים בב״ת חייבו לו הסכלות כדברים בב״ת ולהיות הידוע אצלו ב״ת הנה יחס מה שידע אל מה שיסכל יחס הב״ת אל הבב״ת ואם בשני והוא שלא ידע איזה חלק יגיעה מחלקי האפשר הנה להיות חמר האפשר רחב מני ים והחמר ההכרחי שיעור מועט בהקש אצלו הנה כבר יהסו לו הסכלות כרוב הדברים. ואם בג' שחוייב להם שאחד שיגיע אחד מחלקי האפשר שאין לו ידיעה בו הנה להיות הדברים המורכבים כלם להיות להם התלות וערוב בבחירה האנושית וזה אמנם מתמיד בהם הנה כאשר עברו אלפים מהשנים והגיעו חלקים ידועים מחלקים האפשר אחר חלקים אחרים ונמשך כל כך הזמן ההוא הנה כבר יחוייב שיסכל כל זה והוא לא ידע בכל אלה. והנה עד״מ להיות ירידת יעקב למצרים מחמר האיפשר ונתלה בבחינתו הנה כשבחר בירידה כבר סכל זאת הבחירה ולא ידע בה אין דרך א״כ לדעת כל הנמשך ממנה וכ״ש אחר רבוי הבחירה באפשרים אלא שזה מהם שגעון וכפירה ותמהון לב. והפלא מהם שיחסו לו סכלות בדברים הנצחיים וברב הנמצאות ואולי בשיעור הבב״ת. וזה שנפשות הנשארות [אחר המות הנה השארותם] ימשך לטוב הבחירה באנשים בעוד בחיים חייתם ההשארות בהם א״כ כבר היה אפשר שיהיה [ושלא יהיה כשיהי׳ א״כ לא ידע בהשארות והנה בהתרבות מספר הנפשות הנשארות כבר אפשר שיהיה] רב ממספר השכלים הנפרדים ואישי הגרמים הנצחיים הרבה ואיפשר שיתוסף [אל מה שיתוסף] בטבע המספר ושיהיה שיעור הנמצאות הנצחיות אשר יסכל בהם שיעור הרבה מאשר ידע בהם ושיתוסף אל מה שיתוסף תמיד וכל זה בתכלית הננות והנה יתבאר עוד שא״א שלא תהיה לו ידיעה בפרטים במה שהם פרטים ממה שאומר. למה שהיה הש״ית הוא הפועל לכל הנמצאים עצמיים היו או מקרים והיו הפרטים במה הם פרטים נמצאים עצמים היו או מקרים א״כ הפרטים במה הם פרטים שופעים מעצמותו. והוא מבואר שאם יסכל דבר ממה ששופע מעצמותו הנה ידיעתו בעצמותו ידיעה חסרה יתברך ממנה. ועוד שהוא מבואר מההקדמות המקובלות והמוחשות שהנביאים והקוסמים כבר יודיעו דברים פרטיים ממה שהם פרטיים לזולתם רמוז אליהם. והנה בהכרח ידעום מפאת מודיע הוא האלוה יתברך או המלאך. ואיך שיהיה אם לא יודיעהו המודיע מי יתן ואדע. והנה ב״ר נתעורר בספק הזה בספר החוש והמוחש אלא שלא התירו באופן מספיק. וזה שהוא אמר שהשכל יתן הצורות הכללו׳ ויקבלם החמר קבול פרטי כן העניין בזה שהשכל יתן (סוד) [סדור] כולל ויקבלהו הדמיון קבול פרטי אלא שזה ממה שיאמר בפה ולא יצוייר בנפש. וזה כפו שאמר הרב ז״ל כי המציאות הפרטי יושפע מהסדור הכולל מצד טבע החומד אשר ימצאו לו מקרים ייוחד בהם כל אחד מהפרטים מצד תכונת מזלו אבל בכח הדמיוני לא ימצאו לו מקרים מיוחדים אשר בעבורם תהי' ההודעה פרטית. ואיך זה והנה הידיעה כבר תהיה למקרים ההם מיוחדים. והנה הרב ז״ל כבר חתר להתיר הספק הזה בשאמר שההודעה אינה במה הוא זה הפרטי אבל מהשכל הפועל יגיע הידיעה בסדור אשר לזה הפרטי מצד הגרמים השמימיים במה הוא אי זה פרטי הזדמן שיולד בהיות הגרמים השמימיים במצב ההוא ויקרה לו שיושג זה האיש מצד שקרה שלא ימצא אז אצל מי שיגיעלו זאת ההודעה איש אחד בזה התאר. והנה מבואר שמה שקרה שלא ימצא אז אצל מי שיגיע לו זה ההודעה איש אחר בזה התאר איננו מספיק בהודעת הדבר הפרטי למה שהיות האיש ההוא איננו נודע לנביא מפאת עצמו והנה הוא מבואר שצריך אל מודיע היות התאר ההוא הפרטי לאיש ההוא אם היה שהוא צריך אל ההודעה ההוא אלא שהוא מבואר מן החוש מהקוסמים אשר בזמנינו זה שאין צריך אל ההודעה ההיא. וכ״ש הנביאים כמו שבא בקבלה האמיתית מהיותם מודיעים פרטים נפלאים ומוגבלים זמן אם בעבר ואם בעתיד גם בדברים האפשרים. והתמה הגדול שאם קבלנו התרו בהודעות הפרטיות הנה אין דרך להמלט מהידיעה הפרטית במה שהניח במין מההשגח׳ אשר הניח כמו שנעיר על זה בג״ה מהכלל הב׳. וכבר יתבאר בדרך אחרת שהוא מחוייב שידיעתו יתברך תקיף ידועים בב״ת ונניח לזה ב׳ הקדמות. האחד התבארה בספר ההויה וההפסד והב׳ מבוארת בעצמה. הא׳ שבאמצעות הרכבה והתמזגות תתהו׳ ותתחדש צורה במורכב כהתהוות הסכנגבין בהמזנות החומץ והדבש. והב׳ שבהתחלף יחס ההתמזגות תתחלף הצורה כאלו תאמר שבהתחלף יחס סמי׳ התריאק קצתם אל קצתם תתחלף צורת התריאק וילבש צורה אחרת וכ״ש בהתחלף פשוטי המורכב. וכשהתישבו אלו ההקדמות אומר אי לפי ששיעורי החלקים מתחלקים למה שיחלק תמיד הנה תתחלף בהמזנתם יתוסף אל מה שיתוסף ויהיו אם כן צורות הדברים בב״ת מתחלפים במין יחוייב א״כ נותן הצורות ישיג צורות בב״ת ואם יתאמת זה בו כ"ש במציאותו יתברך. והנה זה מספיק בבטול מה שדמו כפנה הזאת. [והוא מה שרצינו בפרק הזה].

Şunu söylerim: Önceden, Tora’nın köklerine göre zorunlu olanın, yüce Tanrı’nın tekilleri ve sözünü ettiğimiz üç noktayı bilmesi olduğu açıklanmıştı. Bu da Tora’da gelen anlatıların, vaatlerin ve bunu ilk ve özsel anlamıyla gösteren ayetlerin açık görünüşüne dayanır. Fakat boğulmak ve kendini büyük bir ağaca asmak isteyen kişi, Tora’yı halakhaya aykırı biçimde yorumlayacaktır. Çünkü lafızlarda, eğri yüzlerini göstermek isteyen biçim sahiplerini zorla susturacak kanıtlar yoktur. Bu yüzden onların görüşünün kusurlarını hem Tora’nın köklerine göre hem de kendi yollarına göre akıl yoluyla inceleme bakımından ayrıca göstermeyi uygun gördük. Onlar iki şeyi zorunlu kılmışlardır. Birincisi, yüce Tanrı’nın bilgisinin tekiller hakkında, onların tekil olmaları bakımından değil, genel düzen bakımından bulunduğudur. İkincisi, yüce Tanrı’nın bilgisinin olanaklı şeyler hakkında olmadığı; O’nun onların olanaklı olduklarını bildiği, fakat olanaklı taraflardan hangisinin gerçekleşeceğini bilmediğidir. Bunlardan üçüncü bir sonuç zorunlu olarak çıkar: Olanaklı taraflardan biri gerçekleştiğinde, Tanrı’nın onun hakkında bilgisi yoktur. Bu, önceki iki görüşten zorunlu olarak çıkar. Birinciden çıkar; çünkü olanaklı taraflardan biri gerçekleştiğinde ona dair bilgi, tekil şeyin tekil olması bakımından bilgisi olurdu. Oysa böyle bir bilgi kaldırılmıştır. İkinciden de çıkar; çünkü gerçekleşmeden önce o belirli taraf hakkında bilgisi olmadığı varsayılmıştır. Eğer gerçekleştikten sonra onun hakkında bilgi sahibi olsaydı, bilgisinde değişim meydana gelirdi. Onları bu görüşe götüren en büyük şüphelerden kaçmak istedikleri şey de zaten budur. Ayrıca bir şeyin ruhun dışında var olması sebebiyle Tanrı’da yeni bir bilginin meydana geldiğini söylemek, O’nun bilgisinin başlangıcının kendisinden başkasından geldiğini ve O’nda kazanılmış bir akıl bulunduğunu gerektirir. Bu, bütünüyle geçersiz ve kabul edilemezdir. Üstelik böyle bir kazanım ancak ilk maddeye bağlı bir güçle düşünülebilir. Bu yüzden üçüncü sonucun onlara zorunlu olduğu açıktır. Bu yerleşince, bu görüşlerden doğan geçersizlikleri hem Tora’ya göre hem akla dayalı incelemeye göre açıklayacağız. Tora’ya göre bu görüş, ayetlerin basit anlamı bakımından Tora’da gerçek hiçbir anlatı bırakmaz. Çünkü onlar Tanrı’nın bilgisinin işaret edilen tekiller hakkında olmadığını zorunlu gördüklerine göre, Tanrı ataları bilmemiş, onları çağırmamış ve onlara tekil bir vaat vermemiş olur. Onlar bütün bu yerlerde, Tanrı’nın yalnızca düzeni o düzen olan kişiyi bildiğini söyleyeceklerdir. Oysa ayet açıkça bağırır: “Sen, beni adımla bildiğini söyledin.” Yine “HaŞem’in yüz yüze bildiği” denmiştir. Bunlar ve benzeri birçok tekil ifade, her inananı yüce Tanrı’nın tekilleri bildiğini kabul etmeye zorlar. Onlar ayrıca olanaklı taraflardan hangisinin gerçekleşeceğini Tanrı’nın bilmediğini zorunlu gördüklerinden, seçime bağlı vaatleri yalanlamak zorunda kaldılar. Ancak bunları, göklerin karışımlarının doğasına göre tahmin ve kanaat yoluyla söylenmiş, seçimin iptal etmemesi şartına bağlı şeyler diye yorumladılar. Böylece “Çünkü ölümümden sonra kesinlikle bozulacağınızı biliyorum” sözü, “sanıyorum” anlamına gelmiş olur. Bütün bunlar dinin esaslarını yıkmak ve reddetmektir. Aynı şekilde Şmuel’in Şaul’a, yolda belli sayıda kişiyle karşılaşacağını ve onların ona belirli sözler söyleyeceğini bildirmesi de tahmin ve düşünce yoluyla söylenmiş olurdu. Oysa peygamber bunları “işaretler” diye adlandırmıştır. Bütün bunlar delilik ve saçmalıktır. Onlar ayrıca, olanaklı taraflardan biri gerçekleştiğinde Tanrı’nın onun hakkında bilgisi olmadığını zorunlu gördüklerinden, “Şimdi bildim ki sen Tanrı’dan korkansın” sözünün de hiçbir anlamı kalmaz. Çünkü onların zorunlu kıldığına göre bu bir bilgi değildir; çünkü yeni meydana gelen şey hakkında da Tanrı’nın bilgisi yoktur. Bu bir düşünce de değildir; çünkü onun Tanrı’dan korkan biri olduğu düşüncesi, o eylemden sonra yeni meydana gelmiş değildir ki “şimdi bildim” sözü doğru olsun. Bu yüzden bu görüşün Tora’ya ve güvenilir geleneğe karşı olduğu açıktır. Tora’daki birçok ayet, O’nun tekilleri en ince ayrıntısına kadar bildiğine tanıklık eder; bu konuda sözü uzatmak gereksizdir. Akıl yoluyla inceleme bakımından ise şöyle derim: Onlar tuttukları yolla şüphelerin çoğundan kurtulmuş değildir; aksine daha güçlü şüphelere düşmüşlerdir. Kurtulamamalarının sebebi şudur: Ortaya koydukları biçimdeki bilgi, çok sayıda bilinenden ve hatta sonsuz sayıda bilinenden kaçamaz. Bu birkaç yönden açıktır. Birinci yön: Şeyler hakkındaki tam bilgi, onların yakın ve uzak sebepleriyle bilinmesidir. Bu yüzden bileşik şeyleri, onların bir oldukları yönden bilmek ancak onları meydana getiren basit şeylerin bilinmesiyle tam olur; çünkü bu basitler, kendilerinden oluşan bileşiklerin temelleri ve sebepleridir. Öyleyse bileşik bir şeyi bilmede, bilinenlerin çokluğundan kaçış yoktur. İkinci yön: Var olanların genel olarak yetkinlik yönünde ilerlemesi ve bazılarının bazılarında yetkinleşmesi, onların bu yönden birleşmesi cinslerde doğrulanır. Bazı cinsler diğerleri için yetkinliktir ve türler de onların yetkinliğidir. Örneğin bitkisel olan cansız olan için, canlı olan bitkisel olan için, konuşan varlık ise canlı olan için yetkinliktir. Fakat son türlerde, bazılarının diğerleri için yetkinlik olduğu doğrulanmaz. At eşeğin yetkinliği değildir; eşek de öküzün yetkinliği değildir. Bireylerde ise, yani ilk tözlerde, birinin diğeri için yetkinlik olduğu doğrulanmaz. Bu nedenle bilgi son türlerde kabul edildiğinde, bilinenlerin çokluğunu zorunlu kılmaktan kaçış yoktur. Üçüncü yön: Bilgi, göksel cisimlerde ve ayrık akıllarda genel düzen yönünden kabul edildiğinde, bunların bireyleri birey olarak sonsuzdur ve tür bakımından farklıdır. Tür bakımından farklı oldukları yönden birleşmezler. Buna göre tür bakımından özlerinin farklılığı içinde onlara dair bilgi, bilinenlerin çokluğunu zorunlu kılar. Dördüncü yön: Ayrık akılların, birbirlerinin sebebi olmaları bakımından bazılarının bazılarında yetkinleştiğini kabul etsek bile, geride kalan ruhlar birbirlerinin sebebi değildir. Eğer Tanrı onları biliyorsa, bilinenlerin çokluğundan kaçış yoktur. Beşinci yön: Tanrı tekilleri göksel cisimlerdeki düzen bakımından biliyorsa ve orada sayısal bir düzen varsa —örneğin dönüşlerin sayısı veya derecelerin sayısı gibi; yıldız hükümleri ilmine az da olsa girişi olan kişi için bu açıktır— ve bu yönden peygambere belirlenmiş bir zamanı bildiriyorsa, Şmuel’in Şaul’a söylediği sözde olduğu gibi, bilginin üç veya dört gibi tekil sayılar bakımından tekillere ilişkin olmasından kaçış yoktur. Eğer burada “bilgi bu tekil hakkında, onun bu tekil olması bakımından değildir; örneğin bu üç veya dört kişi hakkında değil, yaşayacak herhangi üç veya dört kişi hakkındadır” denirse, belli bir sayı bilgisinden kaçış olmadığına göre şunu bilmek isterim: Tanrı diğer bütün sayıları biliyor mu, bilmiyor mu? Eğer hepsini biliyorsa, sayı sonsuza kadar artabildiği için sayılar hakkındaki bilgi sonsuz olur. Eğer hepsini bilmiyorsa, zorunlu olarak bir sınır bulunur; o sınırdan sonrasını bilmez. O zaman şu soru kalır: Sayılardan o sınıra kadar olanı bilip de ondan fazlasını bilmemesinin sebebi nedir? Acaba O’nun bilgisine bir yorgunluk ve güçsüzlük mü gelmiştir? Hiçbir yönden, sonsuz bilinenler çokluğundan kaçış yoktur. Altıncı yön: Tanrı tekilleri göksel cisimlerdeki düzen bakımından biliyorsa ve bu düzen, doğum anındaki yıldızların konumuna, hakim yıldıza, bakışlara ve bu ilmin ehline gizli olmayan diğer şartlara göre ise; yıldızların kürelerindeki konumlarının sayısı, yükselen burç, hakim yıldız ve bakışlar bakımından sonsuz olacaktır. Çünkü yükselen burcun ufuklarda kendisine göre belirlendiği gök küresindeki büyük daire sürekli nicelik türündendir ve her zaman bölünebilecek olana bölünür. Bu durumda göksel cisimler yönünden düzenler sonsuz olur. Öyleyse sonsuz sayıda bilinenden kaçış yoktur. Bütün bu yönlerden, onların kökü bilinenlerin çokluğu olan şüphelerden çıkamadıkları açıktır. Üstelik daha güçlü şüphelere düştükleri de şimdi söyleyeceğim şeyden açıklanır. Onlar, yüce Tanrı’ya bilgi çokluğu yüklemekten kaçtılar; fakat O’na bilgisizlik eksikliği bağladılar ki bu eksikliklerin en büyüğüdür. Bu üç noktanın her birinde O’na, olanaklı olan en uç biçimde bilgisizlik bağladılar. Birinci noktada, yani O’nun bilgisinin tekiller hakkında, onların tekil olmaları bakımından bulunmadığını söylediklerinde, tekiller sonsuz olduğu için, O’na sonsuz sayıda şeyde bilgisizlik yüklemiş oldular. O’nun bildiği şeyin sonlu olduğu varsayıldığına göre, bildiğinin bilmediğine oranı sonlunun sonsuza oranı olur. İkinci noktada, yani olanaklı taraflardan hangisinin gerçekleşeceğini bilmediğini söylediklerinde de durum böyledir. Çünkü olanaklı olanın alanı denizden geniştir; zorunlu olanın alanı ise ona göre çok azdır. Böylece O’na şeylerin çoğunda bilgisizlik yüklemiş oldular. Üçüncü noktada, yani olanaklı taraflardan biri gerçekleştiğinde O’nun artık onun hakkında bilgisi olmadığını zorunlu gördüklerinde de durum böyledir. Çünkü bütün bileşik şeylerin insan seçimine bağlılığı ve karışımı vardır; bu da onlarda sürekli devam eder. Binlerce yıl geçip olanaklı taraflardan bazıları, başka bazı taraflardan sonra gerçekleştiğinde ve bütün o zaman böylece aktığında, Tanrı’nın bütün bunları bilmediğini söylemek zorunlu olur. Örneğin Yaakov’un Mısır’a inişi olanaklı olanın alanındandı ve onun seçimine bağlıydı. O inişi seçtiğinde, bu görüşe göre Tanrı artık bu seçimi bilmemiş olur. Bundan doğan bütün sonuçları bilmenin de hiçbir yolu kalmaz; hele olanaklı varlıklar alanında çok sayıda seçimden sonra bu daha da böyledir. Bu, onların görüşünde delilik, reddetme ve kalp şaşkınlığıdır. Daha da şaşırtıcı olan şudur: Onlar, Tanrı’ya sonsuz şeylerde, var olanların çoğunda ve belki sonsuz ölçüde bilgisizlik yüklemiş oldular. Çünkü ölümden sonra kalan ruhların kalıcılığı, insanların hayattayken iyi seçimine bağlıdır. Öyleyse onların kalması da kalmaması da olanaklıydı. Var olduklarında ise, bu görüşe göre Tanrı onların kalıcılığını bilmez. Kalan ruhların sayısı çoğaldıkça, bunların sayısı ayrık akılların ve sonsuz göksel cisim bireylerinin sayısını çokça aşabilir. Sayının doğası gereği, bu sayı daha da artabilir. Böylece Tanrı’nın bilmediği sonsuz var olanların ölçüsü, bildiklerinden çok daha fazla olabilir ve sürekli artabilir. Bütün bunlar son derece kabul edilemezdir. Şimdi ayrıca, O’nun tekilleri tekil olmaları bakımından bilmemesinin olanaksız olduğu da açıklanacaktır. Şöyle derim: yüce HaŞem, ister töz ister özsel olmayan nitelik olsun bütün var olanların etkenidir. Tekiller de tekil olmaları bakımından vardır; ister töz ister özsel olmayan nitelik olsun. Öyleyse tekiller, tekil olmaları bakımından O’nun özünden taşarlar. Açıktır ki eğer O, özünden taşan bir şeyi bilmezse, O’nun özüne dair bilgisi eksik bir bilgi olur. O bundan bütünüyle uzaktır. Ayrıca kabul edilmiş ve duyuyla görülmüş öncüllerden açıktır ki peygamberler ve kahinler, başkalarına, belirli tekil şeyleri tekil olmaları bakımından bildirmişlerdir. Bunları zorunlu olarak bir bildirici tarafından bilmişlerdir; bu bildirici ya yüce Tanrı’dır ya da melektir. Her durumda, eğer bildirici bunu bilmiyorsa, kimin bildirdiğini bilmek isterim. Rabbi Levi, Duyu ve Duyulur Üzerine adlı kitabında bu şüphenin farkına varmıştır; fakat onu yeterli biçimde çözmemiştir. Şöyle demiştir: Akıl tümel biçimleri verir, madde onları tekil biçimde kabul eder. Bu konuda da böyledir: Akıl genel düzeni verir, hayal gücü onu tekil biçimde kabul eder. Fakat bu, ağızla söylenen ama ruhta düşünülemeyen bir sözdür. Gerçekten de Ralbag, hatırası bereket olsun, tekil varlığın genel düzenden, maddenin doğası bakımından taştığını söylemiştir. Madde için, her tekilden birini talih düzeni bakımından özel kılan özsel olmayan nitelikler bulunur. Fakat hayal gücünde, bildirimlerin tekil olmasını sağlayacak böyle özel özsel olmayan nitelikler bulunmaz. Üstelik bilgi, bu özel ve özsel olmayan niteliklerin kendilerine de ilişkin olabilir. Ralbag, hatırası bereket olsun, bu şüpheyi çözmeye çalışmış ve bildirimin bu tekilin “bu tekil” olması bakımından olmadığını söylemiştir. Ona göre etkin akıldan, göksel cisimler bakımından bu tekile ait olan düzenin bilgisi gelir; yani göksel cisimler o konumdayken doğacak herhangi bir tekile ait olan düzenin bilgisi. Sonra bu kişinin kavranması, bu bildirimin ulaştığı kişide o sırada bu nitelikte başka bir kişinin bulunmaması sebebiyle rastlantısal olarak gerçekleşir. Fakat açıktır ki o sırada bu bildirimi alan kişinin yanında bu nitelikte başka bir kişinin bulunmaması, tekil şeyin bildirilmesi için yeterli değildir. Çünkü o kişinin varlığı, peygamber için kendi bakımından bilinmiş değildir. Eğer böyle bir bildirime ihtiyaç varsa, o özel niteliğin o kişiye ait olduğunu bildiren bir bildiriciye ihtiyaç olduğu açıktır. Fakat zamanımızdaki kahinlerde duyuyla açık olduğu üzere, böyle bir bildiriye gerek yoktur. Güvenilir gelenekte geldiği üzere, peygamberlerde bu çok daha güçlüdür; onlar geçmişte ve gelecekte, hatta olanaklı şeylerde bile, zaman bakımından belirlenmiş olağanüstü tekil şeyleri bildirirler. Büyük şaşkınlık şudur: Tekil bildirimler hakkındaki çözümünü kabul etsek bile, onun kabul ettiği Tanrısal gözetim türünde tekil bilgiden kaçış yolu yoktur. HaŞem’in yardımıyla ikinci genel bölümde buna dikkat çekeceğiz. Başka bir yoldan da yüce Tanrı’nın bilgisinin sonsuz sayıda bilineni kuşatmasının zorunlu olduğu açıklanacaktır. Bunun için iki öncül koyacağız. Birincisi Oluş ve Bozuluş kitabında açıklanmıştır; ikincisi kendiliğinden açıktır. Birinci öncül şudur: Bileşim ve karışım aracılığıyla bileşik şeyde yeni bir biçim meydana gelir ve oluşur; sirke ile balın karışmasından oksimel oluşması gibi. İkinci öncül şudur: Karışım oranı değiştiğinde biçim de değişir. Örneğin tiryakın ilaçlarının birbirlerine oranı değiştiğinde tiryakın biçimi değişir ve başka bir biçime bürünür. Hele bileşiğin basit unsurları değiştiğinde bu daha da böyledir. Bu öncüller yerleşince şöyle derim: Parçaların ölçüleri her zaman bölünebilecek olana bölündüğünden, onların karışımları da sonsuza kadar farklılaşır. Buna göre şeylerin biçimleri tür bakımından sonsuz ölçüde farklı olur. Öyleyse biçimleri verenin, sonsuz biçimleri kavraması gerekir. Bu O’nun varlığı bakımından doğrulanırsa, yüce Tanrı’nın varlığı bakımından çok daha güçlü biçimde doğrulanır. Bu, onların bu temel ilke hakkında düşündükleri şeyi iptal etmek için yeterlidir. Bu bölümde amaçladığımız şey de budur.