Ohr Hashem · First Treatise, Second Principle, Chapter 8
1
בחקירה בהקדמה הי״ב האומרת שכל מה נמצא מתפשט בגשם הנה היא בעל תכלית להיות הגשם בעל תכלית ואומר שהסבה אשר זכרה כבר התבאר בטולה במה שקדם וזה שהמנעות גשם בלתי בעל תכלית לא התבאר עדיין אבל נניחהו ואומר שהוא בטל וזה שלא נודה בחיוב התדבקות הנמשך לקודם בהקש. וזה שלא תתחייב התנועה בזולת זמן למה שלכל תנועת זמן שרשי אין המלט ממנו ולא יתחייב גם כן שינוי הזמן לכח הבלתי בעל תכלית והב״ת למה שיחס הכח אל הכח יהי׳ בזמן העודף על זמן השרשי הידוע אצל הטבע. וזה שהבב״ת יניע בזולת זמן חוץ מהזמן השרשי והב״ת יצטרף בו לזמן מה ולו הונח מניע ב״ת יניעהו בזמן השרשי יקרה ממנו בטול למה שכבר ימצא החילוף ביניהם במתנועע גדול שהמניע ב"ת יצטרך זמן בהנעתו חוץ מהזמן השרשי. והבב״ת יגיעהו בזמן השרשי לבד זהו הדרך שנתבטל בו המופת. ואולם צריך שתתעורר שכשנודה במופת צריך שיובן בב״ת בחוזק וזה שהוא מבואר שהבלתי בעל תכלית כבר יאמר בשתי בחינות אם בחוזק ואם בזמן. ולזה כשנודה חיוב המופת בב״ת כחוזק הנה לא יתחייב בב״בת בזמן. וזה שכבר אפשר בכח אשר בגשם הב״ת שיניע תניעה ב״ת בחוזק זמן בלתי בעל תכלית כשלא יהיה לו סבה היגיעה והלאות כאלו תאמר בתנועה הסבובית שאינה במשיכה ולא בדחייה וכל שכן בגרם השמימיי שכבר הוסכם מהם שאיננו בעל איכיות ולא יקרה לו החלושה והזקנה כמו שבא בספר השמים והעולם. ועוד שכבר אפשר שיאמר בתנועה הסבובית שהיא טבעית לגרם השמימיי כאשר התנועה הישרה טבעית ליסודות והוא מבואר.
On ikinci öncülün araştırılması: Bu öncül, cisimde yayılmış olarak bulunan her şeyin sonlu olduğunu söyler; çünkü cisim sonludur.
Derim ki: Sözünü ettiği sebebin geçersizliği daha önce açıklanmıştır. Çünkü sonsuz cismin olanaksızlığı henüz açıklanmış değildir. Fakat onu varsayalım ve yine de deriz ki bu kanıt geçersizdir. Çünkü tasımda bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığını kabul etmiyoruz.
Bunun sebebi şudur: Hareketin bütünüyle zamansız gerçekleşmesi gerekmez; her hareket kaçınılmaz bir temel süre gerektirir. Sonsuz güç ile sonlu güç arasındaki farkın bu temel sürede ortaya çıkması da zorunlu değildir. Güçler arasındaki oran, doğanın gerektirdiği temel süreye eklenen zamanda belirir. Sonsuz güç, temel süreye ek bir zaman gerektirmeden hareket ettirir; sonlu güçte ise bu süreye belirli bir zaman eklenir. Sonlu bir hareket ettiricinin de yalnızca temel süre içinde hareket ettirdiği varsayılırsa çelişki doğar. Büyük bir hareketlide iki güç arasındaki fark açıkça görülür: Sonlu hareket ettirici temel süreye ek olarak zamana ihtiyaç duyar; sonsuz hareket ettirici ise hareketi yalnızca temel süre içinde tamamlar. Kanıt bu şekilde geçersiz kılınır.
Yine de şuna dikkat etmelisin: Kanıtı kabul ettiğimizde, sonsuzun güç bakımından anlaşılması gerekir. Çünkü sonsuz iki bakımdan söylenir: güç bakımından ve zaman bakımından. Bu nedenle kanıtın zorunluluğunu güç bakımından sonsuzluk hakkında kabul etsek bile, bundan zaman bakımından sonsuzluk zorunlu olarak çıkmaz.
Çünkü sonlu bir cisimde bulunan bir gücün, yorgunluk ve bitkinlik sebebi olmadığı zaman, güç bakımından sonlu bir hareketi sonsuz zaman boyunca hareket ettirmesi olanaklıdır. Örneğin çekme ya da itme ile gerçekleşmeyen dairesel hareket böyledir. Hele göksel cisim hakkında bu daha da geçerlidir. Çünkü onların da kabul ettiği üzere, göksel cisim nitelik sahibi değildir; Gök ve Evren kitabında geçtiği gibi ona zayıflama ve yaşlanma ilişmez.
Ayrıca dairesel hareketin göksel cisim için doğal olduğu söylenebilir; tıpkı doğrusal hareketin unsurlar için doğal olması gibi. Bu açıktır.
בחקירה בהקדמה הי״ב האומרת שכל מה נמצא מתפשט בגשם הנה היא בעל תכלית להיות הגשם בעל תכלית ואומר שהסבה אשר זכרה כבר התבאר בטולה במה שקדם וזה שהמנעות גשם בלתי בעל תכלית לא התבאר עדיין אבל נניחהו ואומר שהוא בטל וזה שלא נודה בחיוב התדבקות הנמשך לקודם בהקש. וזה שלא תתחייב התנועה בזולת זמן למה שלכל תנועת זמן שרשי אין המלט ממנו ולא יתחייב גם כן שינוי הזמן לכח הבלתי בעל תכלית והב״ת למה שיחס הכח אל הכח יהי׳ בזמן העודף על זמן השרשי הידוע אצל הטבע. וזה שהבב״ת יניע בזולת זמן חוץ מהזמן השרשי והב״ת יצטרף בו לזמן מה ולו הונח מניע ב״ת יניעהו בזמן השרשי יקרה ממנו בטול למה שכבר ימצא החילוף ביניהם במתנועע גדול שהמניע ב"ת יצטרך זמן בהנעתו חוץ מהזמן השרשי. והבב״ת יגיעהו בזמן השרשי לבד זהו הדרך שנתבטל בו המופת. ואולם צריך שתתעורר שכשנודה במופת צריך שיובן בב״ת בחוזק וזה שהוא מבואר שהבלתי בעל תכלית כבר יאמר בשתי בחינות אם בחוזק ואם בזמן. ולזה כשנודה חיוב המופת בב״ת כחוזק הנה לא יתחייב בב״בת בזמן. וזה שכבר אפשר בכח אשר בגשם הב״ת שיניע תניעה ב״ת בחוזק זמן בלתי בעל תכלית כשלא יהיה לו סבה היגיעה והלאות כאלו תאמר בתנועה הסבובית שאינה במשיכה ולא בדחייה וכל שכן בגרם השמימיי שכבר הוסכם מהם שאיננו בעל איכיות ולא יקרה לו החלושה והזקנה כמו שבא בספר השמים והעולם. ועוד שכבר אפשר שיאמר בתנועה הסבובית שהיא טבעית לגרם השמימיי כאשר התנועה הישרה טבעית ליסודות והוא מבואר.
On ikinci öncülün araştırılması: Bu öncül, cisimde yayılmış olarak bulunan her şeyin sonlu olduğunu söyler; çünkü cisim sonludur. Derim ki: Sözünü ettiği sebebin geçersizliği daha önce açıklanmıştır. Çünkü sonsuz cismin olanaksızlığı henüz açıklanmış değildir. Fakat onu varsayalım ve yine de deriz ki bu kanıt geçersizdir. Çünkü tasımda bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığını kabul etmiyoruz. Bunun sebebi şudur: Hareketin bütünüyle zamansız gerçekleşmesi gerekmez; her hareket kaçınılmaz bir temel süre gerektirir. Sonsuz güç ile sonlu güç arasındaki farkın bu temel sürede ortaya çıkması da zorunlu değildir. Güçler arasındaki oran, doğanın gerektirdiği temel süreye eklenen zamanda belirir. Sonsuz güç, temel süreye ek bir zaman gerektirmeden hareket ettirir; sonlu güçte ise bu süreye belirli bir zaman eklenir. Sonlu bir hareket ettiricinin de yalnızca temel süre içinde hareket ettirdiği varsayılırsa çelişki doğar. Büyük bir hareketlide iki güç arasındaki fark açıkça görülür: Sonlu hareket ettirici temel süreye ek olarak zamana ihtiyaç duyar; sonsuz hareket ettirici ise hareketi yalnızca temel süre içinde tamamlar. Kanıt bu şekilde geçersiz kılınır. Yine de şuna dikkat etmelisin: Kanıtı kabul ettiğimizde, sonsuzun güç bakımından anlaşılması gerekir. Çünkü sonsuz iki bakımdan söylenir: güç bakımından ve zaman bakımından. Bu nedenle kanıtın zorunluluğunu güç bakımından sonsuzluk hakkında kabul etsek bile, bundan zaman bakımından sonsuzluk zorunlu olarak çıkmaz. Çünkü sonlu bir cisimde bulunan bir gücün, yorgunluk ve bitkinlik sebebi olmadığı zaman, güç bakımından sonlu bir hareketi sonsuz zaman boyunca hareket ettirmesi olanaklıdır. Örneğin çekme ya da itme ile gerçekleşmeyen dairesel hareket böyledir. Hele göksel cisim hakkında bu daha da geçerlidir. Çünkü onların da kabul ettiği üzere, göksel cisim nitelik sahibi değildir; Gök ve Evren kitabında geçtiği gibi ona zayıflama ve yaşlanma ilişmez. Ayrıca dairesel hareketin göksel cisim için doğal olduğu söylenebilir; tıpkı doğrusal hareketin unsurlar için doğal olması gibi. Bu açıktır.