Ohr Hashem · First Treatise, Second Principle, Chapter 3
1
בחקירה בהקדמה הג' האומרת שמציאות עלות ועלולים למספרם שקר. ואומר שהמופת אשר סדר אל תבריזי בזה אשר העירונו עליו בפרק הג׳ מהכלל הא׳ והרמוז במאמר הח' מספר השמע ובמה שהאחר הטבע בלתי מספיק לפי דעת הרב. וזה שלא יחוייב המנעות מספר בלתי בעל תכלית אלא לדברים שיש להם סדר והדרגה במצב או בטבע ולזה אפשר בשכל אחד שיהיה עלת שכלים בלתי בעל תכלית במספר. ובכלל אין המנעות מציאות עלולים בלתי בעל תכלית מעלה אחת אם היה אפשר לעלה אחת אצילות יותר מעלול אחד. ואחר שאין המנעות לעלולים להיות בב״ת ואם להם עלה לכללם הנה אם כן לא יחייב מציאות העלה לכללם המנעות הבב״ת לעלולים ולזה כאשר נניח עלול ועלולים כשיהיה האחד עלה לשני והב' לג׳ וכן לעולם. מי יתן ואדע כשנניח לכל אלו עלה אחת איך יחייב מציאות ההמנעות הבלתי בעל תכלית לעלות ועלולים וזה שלא יחוייב זה מצד היות עלה ראשונה לכלם שהוא בהנחתינו עלולים בלתי בעל תכלית כבד נודה בעלה ראשונה לכלם והוא מבואר שלא ימנע היותם בלתי בעל תכלית אחר שאין המנע בלתי בעל תכלית במספר בדברים שאין להם סדר במצב או בטבע. והנה כשנניח ג״כ העלולים הבב״ת כל אחת עלה לחברו לא יקרה מזה שום בטול. אלא שאנו צריכים לדבר יכריח מציאותם על העדרם אחר שכלם אפשרי המציאות. ואנחנו כבר נודה בעלה הראשונה אשר לא יתחייב התכלית לזולתה מהעלולים והיא המכרעת מציאותם. וכבר חתרו קצת המפרשים לאמת ההקדמה הזאת כשאמר זה לשונו כי מה שלא יגיע בעצם אם לא בקדימת מה שאין לו סוף הנה לא יגיע. ואי אפשר שימצא ע"כ. והנה אם היתה הקדימה זמנית היה מקום לטענה הזאת ואם כבר תקבל המחלוקת למה שאנחנו נראה שמה שלא יניע אם לא בהקדמת מה שאין סוף לו הנה יגיע כאלו תאמר עד״מ שהיום הזה שאנחנו בו הגיע ואם לא הגיע אלא בקדימת מה שאין סוף לו לאומרים בקדמות העולם אלא שזה במקרה ושגורה באפשרות שבמקרה ובהמנעות אשר בעצם צריך האמתה אבל כשנודה בחלוק הזה בקדימה אשר בזמן אין מקום לו בקדימה אשר בסבה אחר שהם יחד בזמן כי אחר שהדברים יחד בזמן אחד מי חייב המנעות כשיהיה כל אחד עלה לאחד ואפשרות בהיותם כלם עלולים אחר שנודה באפשרות היותם בב״ת יחד אלא שהמכוון מזאת ההקדמה ומה שאנו צריכין ממנה הוא מציאות עלה ראשונה בלתי עלולה היו העלולים בלתי בעל תכלית וכל אחד עלה לחברו או בעל תכלית.
Üçüncü öncülün araştırılması: Bu öncül, sayı bakımından sonsuz sebeplerin ve sonuçların varlığının yanlış olduğunu söyler.
Derim ki: Tebrizi’nin bu konuda düzenlediği ve birinci genel bölümün üçüncü bölümünde dikkat çektiğimiz; Fizik’in sekizinci kitabında ve Metafizik’te işaret edilen kanıt, Rambam’ın görüşüne göre yeterli değildir. Çünkü sayı bakımından sonsuzluğun olanaksızlığı yalnızca konumda ya da doğada düzen ve derecelenme bulunan şeyler için zorunlu olur. Bu nedenle tek bir aklın, sayı bakımından sonsuz akılların sebebi olması aklen olanaklıdır.
Genel olarak, tek bir nedenden birden fazla sonucun çıkması olanaklıysa, aynı düzeyde sonsuz sayıda sonucun bulunması da olanaksız değildir. Sonuçların sonsuz olması olanaksız olmadığına ve onların tamamı için bir sebep bulunduğuna göre, onların tamamı için sebebin varlığı, sonuçların sonsuzluğunun olanaksızlığını zorunlu kılmaz.
Bu yüzden, bir sonuç ve sonuçlar zinciri varsaydığımızda; birincisi ikinciye, ikincisi üçüncüye ve böyle sonsuza kadar sebep olduğunda, bilmek isterim: Bütün bunlar için tek bir sebep varsaydığımızda, sebepler ve sonuçlar bakımından sonsuzluğun olanaksızlığı nasıl zorunlu olur? Bu, hepsinin ilk sebebi bulunması yönünden zorunlu olmaz. Çünkü sonsuz sonuçlar varsayımımızda, hepsinin ilk sebebini zaten kabul ediyoruz. Konumda veya doğada düzeni bulunmayan şeylerde sayı bakımından sonsuzluğun olanaksız olmadığı açıktır. Sonsuz sonuçların her birini diğerinin sebebi olarak varsaysak da bundan hiçbir geçersizlik doğmaz. Yalnız, varlıkları olanaklı olduğu için, onların varlığını yokluklarına tercih ettiren bir şeye ihtiyaç duyarız. Biz zaten, sonuçların dışında bir sonluluğu zorunlu kılmayan ilk sebebi kabul ederiz; varlıklarını tercih ettiren de odur.
Açıklayıcılardan bazıları bu öncülü doğrulamak için şöyle demeye çalışmıştır: “Özü bakımından ulaşması, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin gelmesiyle olanaklı olan şey ulaşmaz; bu yüzden var olması olanaklı değildir.” Sözleri buraya kadardır.
Eğer bu öncelik zamansal öncelik olsaydı, bu iddiaya bir yer olurdu; fakat yine de tartışma kabul ederdi. Çünkü biz, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin önceliğiyle hareket eden bir şeyin yine de ulaştığını görürüz. Mesela evrenin başlangıçsızlığını savunanlara göre içinde bulunduğumuz bu gün, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin ardından gelmiş olsa da gelmiştir. Fakat bu dolaylıdır; dolaylı olanak ve özsel olanaksızlık alanında asıl doğrulama gerekir.
Bu ayrımı zamandaki öncelikte kabul etsek bile, sebep bakımından öncelikte ona yer yoktur. Çünkü bunlar zaman bakımından birliktedir. Şeyler aynı zamanda birlikte bulunduğuna göre, her birinin başka birine sebep olması niçin olanaksızlık gerektirsin? Hepsinin sonuç olması nasıl olanaksız olsun? Hele onların birlikte sonsuz olmasının olanaklı olduğunu kabul ettikten sonra.
Ancak bu öncülden amaçlanan ve bizim ondan ihtiyaç duyduğumuz şey şudur: Sonuçlar ister sonsuz olsun ve her biri diğerinin sebebi olsun, ister sonlu olsun, sonuç olmayan bir ilk sebebin varlığı zorunludur.
בחקירה בהקדמה הג' האומרת שמציאות עלות ועלולים למספרם שקר. ואומר שהמופת אשר סדר אל תבריזי בזה אשר העירונו עליו בפרק הג׳ מהכלל הא׳ והרמוז במאמר הח' מספר השמע ובמה שהאחר הטבע בלתי מספיק לפי דעת הרב. וזה שלא יחוייב המנעות מספר בלתי בעל תכלית אלא לדברים שיש להם סדר והדרגה במצב או בטבע ולזה אפשר בשכל אחד שיהיה עלת שכלים בלתי בעל תכלית במספר. ובכלל אין המנעות מציאות עלולים בלתי בעל תכלית מעלה אחת אם היה אפשר לעלה אחת אצילות יותר מעלול אחד. ואחר שאין המנעות לעלולים להיות בב״ת ואם להם עלה לכללם הנה אם כן לא יחייב מציאות העלה לכללם המנעות הבב״ת לעלולים ולזה כאשר נניח עלול ועלולים כשיהיה האחד עלה לשני והב' לג׳ וכן לעולם. מי יתן ואדע כשנניח לכל אלו עלה אחת איך יחייב מציאות ההמנעות הבלתי בעל תכלית לעלות ועלולים וזה שלא יחוייב זה מצד היות עלה ראשונה לכלם שהוא בהנחתינו עלולים בלתי בעל תכלית כבד נודה בעלה ראשונה לכלם והוא מבואר שלא ימנע היותם בלתי בעל תכלית אחר שאין המנע בלתי בעל תכלית במספר בדברים שאין להם סדר במצב או בטבע. והנה כשנניח ג״כ העלולים הבב״ת כל אחת עלה לחברו לא יקרה מזה שום בטול. אלא שאנו צריכים לדבר יכריח מציאותם על העדרם אחר שכלם אפשרי המציאות. ואנחנו כבר נודה בעלה הראשונה אשר לא יתחייב התכלית לזולתה מהעלולים והיא המכרעת מציאותם. וכבר חתרו קצת המפרשים לאמת ההקדמה הזאת כשאמר זה לשונו כי מה שלא יגיע בעצם אם לא בקדימת מה שאין לו סוף הנה לא יגיע. ואי אפשר שימצא ע"כ. והנה אם היתה הקדימה זמנית היה מקום לטענה הזאת ואם כבר תקבל המחלוקת למה שאנחנו נראה שמה שלא יניע אם לא בהקדמת מה שאין סוף לו הנה יגיע כאלו תאמר עד״מ שהיום הזה שאנחנו בו הגיע ואם לא הגיע אלא בקדימת מה שאין סוף לו לאומרים בקדמות העולם אלא שזה במקרה ושגורה באפשרות שבמקרה ובהמנעות אשר בעצם צריך האמתה אבל כשנודה בחלוק הזה בקדימה אשר בזמן אין מקום לו בקדימה אשר בסבה אחר שהם יחד בזמן כי אחר שהדברים יחד בזמן אחד מי חייב המנעות כשיהיה כל אחד עלה לאחד ואפשרות בהיותם כלם עלולים אחר שנודה באפשרות היותם בב״ת יחד אלא שהמכוון מזאת ההקדמה ומה שאנו צריכין ממנה הוא מציאות עלה ראשונה בלתי עלולה היו העלולים בלתי בעל תכלית וכל אחד עלה לחברו או בעל תכלית.
Üçüncü öncülün araştırılması: Bu öncül, sayı bakımından sonsuz sebeplerin ve sonuçların varlığının yanlış olduğunu söyler. Derim ki: Tebrizi’nin bu konuda düzenlediği ve birinci genel bölümün üçüncü bölümünde dikkat çektiğimiz; Fizik’in sekizinci kitabında ve Metafizik’te işaret edilen kanıt, Rambam’ın görüşüne göre yeterli değildir. Çünkü sayı bakımından sonsuzluğun olanaksızlığı yalnızca konumda ya da doğada düzen ve derecelenme bulunan şeyler için zorunlu olur. Bu nedenle tek bir aklın, sayı bakımından sonsuz akılların sebebi olması aklen olanaklıdır. Genel olarak, tek bir nedenden birden fazla sonucun çıkması olanaklıysa, aynı düzeyde sonsuz sayıda sonucun bulunması da olanaksız değildir. Sonuçların sonsuz olması olanaksız olmadığına ve onların tamamı için bir sebep bulunduğuna göre, onların tamamı için sebebin varlığı, sonuçların sonsuzluğunun olanaksızlığını zorunlu kılmaz. Bu yüzden, bir sonuç ve sonuçlar zinciri varsaydığımızda; birincisi ikinciye, ikincisi üçüncüye ve böyle sonsuza kadar sebep olduğunda, bilmek isterim: Bütün bunlar için tek bir sebep varsaydığımızda, sebepler ve sonuçlar bakımından sonsuzluğun olanaksızlığı nasıl zorunlu olur? Bu, hepsinin ilk sebebi bulunması yönünden zorunlu olmaz. Çünkü sonsuz sonuçlar varsayımımızda, hepsinin ilk sebebini zaten kabul ediyoruz. Konumda veya doğada düzeni bulunmayan şeylerde sayı bakımından sonsuzluğun olanaksız olmadığı açıktır. Sonsuz sonuçların her birini diğerinin sebebi olarak varsaysak da bundan hiçbir geçersizlik doğmaz. Yalnız, varlıkları olanaklı olduğu için, onların varlığını yokluklarına tercih ettiren bir şeye ihtiyaç duyarız. Biz zaten, sonuçların dışında bir sonluluğu zorunlu kılmayan ilk sebebi kabul ederiz; varlıklarını tercih ettiren de odur. Açıklayıcılardan bazıları bu öncülü doğrulamak için şöyle demeye çalışmıştır: “Özü bakımından ulaşması, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin gelmesiyle olanaklı olan şey ulaşmaz; bu yüzden var olması olanaklı değildir.” Sözleri buraya kadardır. Eğer bu öncelik zamansal öncelik olsaydı, bu iddiaya bir yer olurdu; fakat yine de tartışma kabul ederdi. Çünkü biz, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin önceliğiyle hareket eden bir şeyin yine de ulaştığını görürüz. Mesela evrenin başlangıçsızlığını savunanlara göre içinde bulunduğumuz bu gün, ancak sonsuzca önce gelen şeylerin ardından gelmiş olsa da gelmiştir. Fakat bu dolaylıdır; dolaylı olanak ve özsel olanaksızlık alanında asıl doğrulama gerekir. Bu ayrımı zamandaki öncelikte kabul etsek bile, sebep bakımından öncelikte ona yer yoktur. Çünkü bunlar zaman bakımından birliktedir. Şeyler aynı zamanda birlikte bulunduğuna göre, her birinin başka birine sebep olması niçin olanaksızlık gerektirsin? Hepsinin sonuç olması nasıl olanaksız olsun? Hele onların birlikte sonsuz olmasının olanaklı olduğunu kabul ettikten sonra. Ancak bu öncülden amaçlanan ve bizim ondan ihtiyaç duyduğumuz şey şudur: Sonuçlar ister sonsuz olsun ve her biri diğerinin sebebi olsun, ister sonlu olsun, sonuç olmayan bir ilk sebebin varlığı zorunludur.