המאמר הראשון, הכלל הראשון 27

בבאור המופת הראשון שיסד הרב בהקדמות אלו וסדרו כך לפי שהוא מחויי' בחמר הזה ההוה הנפסד שיש לו מניע כמו שהחבאר בהקדמה הכ"ה וכשיבוקש המניע מה הגיעו באיזה מין היה מן התנועה אשר התבאר בהקדמה הד׳ חיותו בד' מאמרות הנה לא ילך אל בלתי תכלית כמו שהתבאר בהקדמה הג' ואין ספק שיכלה אל תנועת ההעתק אשר היא הקודמת שבתנועות כמו שהתבאר בהקדמה הט״ו אשר סבתה תנועת הגלגל ואליה יכלו כל אלו התנועות. וכאשר נבקש לה מניע אין המלט משיהיה המגיע בו אם לא. ואם הוא בו אין המלט משיהיה כח מתפשט בו ומתחלק בהחלקו כחום באש. ואם שלא יהיה מתחלק בהחלקו כנפש והשכל. וזאת החלוקה הכרחית ואם אין המניע בו אין המלט משיהיה גשם או נבדל וזאת החלוקה הכרחית גם כן ואם הוא נמנע שיהיה המניע הג' הראשונים יחוייב בהכרח שיהיה הרביעי והוא שיהיה נבדל. ואולם איך יתבאר זה הנה ממה שיאמר לא יתכן שיהיה המניע כח בו אם שלא יהיה כח בו מתחלק בהחלקו למה שיהיה הגלגל גשם והוא ב״ת כמו שהתבאר בהקדמה הראשונה. וכחו אם כן ב״ת כמו שיתבאר בהקדמה ה״יב. ולזה היה נמנע שתהיה תנועתו נצחית ובלתי בעל תכלית הפך מה שהתבאר בהקדמה הכ״ו התבאר אם כן שאין המניע כח מתחלק בהחלקו וכן יתבאר שאין המניע כח בו בלתי. מתחלק כנפש והשכל. וזה שאם היה כן היה המניע מתנועע במקרה והנה התבאר בהקדמה השמינית שהמתנועע במקרה ינוח בהכרח ולזה יתחייב שיהיה המניע נח. והוא מחוייב שינוח המתנועע בנוחו אי אפשר אם כן בתנועות הגלגל שתהיה נצחית הפך מה שהונח בהקדמה העשרים וששה. התבאר א"כ שהמניע בו לא מתחלק ולא בלתי מתחלק ונשאר א״כ שיהיה גשם או נבדל והוא מן השקר שיהיה גשם למה שאם היה גשם יתחייב שיתנועע כשיניע כמו שהתבאר בהקדמה הט' ויתחייב שיהי' לו גשם מניע אחר שהתבאר שאין המניע בו. וכן יתחייב זה בגשם האחר ולבלתי תכלית וימצאו גשמים בב״ת למספרם הפך מה שנתבא' בהקדמ׳ הב׳. התבאר אם כן במופת היות המניע נבדל מן הגשם ולא גם כן כח בגשם. ולזה אין למניע תנועה לא בעצם ולא במקרה. והחלוקה והשינוי נמנעים בחקו כמו שהתבאר בהקדמה השביעי. ואולם להיותו נבדל הוא מחוייב היותו אחד ולא יותר לשקרות המנות הנבדלים אלא בהיות האחד עלה והאחר עלול כמו שהתבאר בהקדמה הי״ו התבאר אם כן היות מציאות האל יתברך ושאינו גוף ולא כח בגוף ושהוא אחד בלתי מקבל השנוי והחלוקה והריבוי.

Rambam’ın bu öncüller üzerine kurduğu birinci kanıtın açıklanması: Kanıtın düzeni şöyledir. Oluşan ve bozulan bu maddede bir hareket ettiricinin bulunması zorunludur; bu, yirmi beşinci öncülde açıklanmıştır. Bu hareket ettiricinin kendisine neyin ulaştığı ve hangi hareket türünden olduğu araştırıldığında, dördüncü öncülde dört kategori içinde bulunduğu açıklanan hareket ortaya çıkar. Üçüncü öncülde açıklandığı gibi bu süreç sonsuza kadar gitmez. Hiç şüphe yok ki bu, hareketlerin ilki olan yer değiştirme hareketine dayanır; bu da on beşinci öncülde açıklanmıştır. Bunun sebebi gök küresinin hareketidir; bütün bu hareketler onda son bulur. Onun hareket ettiricisini araştırdığımızda şu iki ihtimalden biri zorunludur: Hareket ettirici ya ondadır ya da değildir. Eğer ondaysa, yine şu iki ihtimalden biri zorunludur: Ya ateşteki sıcaklık gibi, onun bölünmesiyle bölünen, onda yayılmış bir güçtür; ya da ruh ve akıl gibi, onun bölünmesiyle bölünmeyen bir güçtür. Bu ayrım zorunludur. Eğer hareket ettirici onda değilse, yine şu iki ihtimalden biri zorunludur: Ya cisimdir ya da ayrık bir varlıktır. Bu ayrım da zorunludur. İlk üç ihtimalin hareket ettirici olması olanaksızsa, dördüncü ihtimal zorunlu olur: hareket ettirici ayrık bir varlıktır. Bunun nasıl açıklanacağına gelince: Hareket ettiricinin, bölünmesiyle bölünen bir güç olması olanaklı değildir. Çünkü gök küresi bir cisimdir ve birinci öncülde açıklandığı gibi sonludur. Onun gücü de on ikinci öncülde açıklanacağı üzere sonludur. Bu nedenle onun hareketinin başlangıçsız ve sonsuz olması olanaksız olurdu. Oysa bunun tersi yirmi altıncı öncülde açıklanmıştır. Böylece hareket ettiricinin, bölünmesiyle bölünen bir güç olmadığı ortaya çıkar. Aynı şekilde hareket ettiricinin, ruh ve akıl gibi onda bulunan fakat bölünmesiyle bölünmeyen bir güç olmadığı da açıklanır. Çünkü böyle olsaydı hareket ettirici dolaylı olarak hareket ediyor olurdu. Sekizinci öncülde, dolaylı olarak hareket eden şeyin zorunlu olarak duracağı açıklanmıştır. Buna göre hareket ettiricinin durması gerekirdi. Hareket ettirici durduğunda hareket eden şeyin de durması zorunludur. Bu durumda gök küresinin hareketinin başlangıçsız olması olanaklı olmazdı. Bu da yirmi altıncı öncülde varsayılan şeye aykırıdır. Böylece, hareket ettiricinin ne onda bulunan bölünebilir bir güç ne de onda bulunan bölünmez bir güç olduğu açıklanmış olur. Geriye onun ya cisim ya da ayrık varlık olması kalır. Cisim olması yanlıştır. Çünkü cisim olsaydı, dokuzuncu öncülde açıklandığı gibi hareket ettirirken kendisinin de hareket etmesi gerekirdi. Ayrıca, hareket ettiricinin onda olmadığı açıklandığına göre, bu cismin başka bir cisim hareket ettiricisine ihtiyaç duyması gerekirdi. Aynı şey o diğer cisim için de geçerli olur ve bu sonsuza kadar giderdi. Böylece sayı bakımından sonsuz cisimler bulunurdu. Bu ise ikinci öncülde açıklanan şeye aykırıdır. Öyleyse hareket ettiricinin cisimden ayrık olduğu ve cisimde bulunan bir güç de olmadığı kanıtla açıklanmıştır. Bu nedenle hareket ettiricide ne özsel ne de Dolaylı hareket vardır. Yedinci öncülde açıklandığı gibi onun hakkında bölünme ve değişme olanaksızdır. Ayrık olduğuna göre, onun bir ve birden fazla olmaması zorunludur. Çünkü ayrık varlıkların sayılması ancak birinin sebep, diğerinin sonuç olmasıyla olanaklıdır; bu da on altıncı öncülde açıklanmıştır. Böylece yüce Tanrı’nın varlığı, O’nun cisim olmadığı, cisimde bulunan bir güç olmadığı, bir olduğu, değişimi, bölünmeyi ve çokluğu kabul etmediği açıklanmış olur.