הפרק הא' בבאור הדעת הזה בעצמו: והנה צריך להעיר בו על ד׳ עניינים האחד האם תהיה התחייה כוללת או חלקית ואם תהיה חלקית באי זה חלק הב׳ בזמן התחייה. הג׳ אם ישתמשו בחושיהם וימותו אחר קומם אם לא. הד' אם יהיה בעת ההיא יום הדין המקובל אצל רז״ל. והנה אין דרך להשתמש בידיעת האמת באלו העניינים אלא מהקבלה ומה שבא במקרא על זה ומשקול הדעת והסברא לבד. ואומר כי לפי מה שבא מפורש ורבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם וגומר כבר יראה שלא תהיה כוללת והנה יסכים בזה הדרש לרז״ל אמרם רבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם וגו׳ ולא כל ישיני ולהיות אם כן חלקית הנה נשאר הספק באי זה חלק תהיה התחייה וכבר היתה הסברא מכרעת שתהיה בצדיקים הגמורים לבד אלא שבא מפורש הפך זה באמרו אלה לדראון עולם וזה ממה שיוסיף מבוכה בידיעת החלק שתהיה בו התחייה והנה יראה שהדרך הנכון המישר לידיעת האמת בזה הוא כשנעמוד על התכלית אשר בעבורו יתחדש הפלא העצום הזה כי בעמדינו על התכלית אולי יתבאר בקלות באי זה חלק יתאמת שיושג התכלית הזה ולזה הנהגו החקירה הזאת עד הפרק הד' שיעדנו בו היתר קצת ספקות למה שכבר נעמוד על התכלית במה שיבא בפרק הב׳ בג״ה ודי בזה עתה בא׳ ואם בב׳ שהוא בזמן התחייה כבר יחשב שנפל מחלקת בזה במה שנמצא כדבר לרז״ל וזה שמפשט מסכת יומא יראה שתהיה התחיה בזמן בית המקדש לימות המשיח וזה ששם שאלו מצנפת ואבנט אי זה מהם קודם ותמהו על השאלה ואמרו לכשיבנה בית המקדש משה ואהרן עמהם הרי שלקחו בפשיטות שבתחלת בנין בית המקדש תהיה התחייה ואין לומר שאמרו זה על צד הרחבת הלשון ושהכוונה היתה שלא היה מקום לאותה שאלה עד ביאת המשיח שהרי רב סדר קדשים והמחלקת שבאו בו הוא הלכתא למשיחה ואיך לא והרבה תקנות התקינו בימי רי״ז מפני הספק הזה באמרם בגמרת ראש השנה מהרה יבנה בית המקדש ויאמרו אשתקד מי לא אכלנו בהאי מזרח וכולי ומפשט מאמר אחד לשמואל המוזכר בהרבה מקומית יראה שלא תהיה התחיה בזמן ימות המשיח וזה שהוא אמר בפירוש אין בין העולם הזה לימות המשיח אלא שעבוד מלכיות בלבד ואלו היתה התחייה בזמן ההוא היה הפרש עצום ביניהם למה שיראה בו בימים ההם יהיו כל העמים שכם אחד לעבוד את' י"י ויתקיימו אז כל הייעודים שבאו בנביאים בהיותם הולכים בחקי האלהים ותורותיו ויודעים את י"י עד שינבאו הבנים והבנות כמאמר יואל וייעודים רבים דומים לאלה ולזה לפי מאמר שמואל לא יהיה בתחלת ביאת המשיח זמן התחייה ויחלוק אם כן לפשט הגמ' שבראשון ביומא ואמנם מאמר שמואל איננו מוסכם בגמרא כי מהחכמים מי שיחלוק עליו אמנם אינו רחוק שיסכים עם המאמר ההוא שביומא. ונאמר שהיה מקובל אצלם שבנין בית המקדש לא יהיה תכף בביאת המשיח ושהמאמר שבא משמואל הוא על ביא׳ המשיח בלבד אבל בעת בנין בית המקדש תהיה התחיה כמו שיראה מפשטות הגמרא יומא ואיך שיהיה אין לנו לדחות פשט הסוגיא ההיא שהשיבו בפשיטות כן ולזה מה שיראה שאיך שיהיה מביאת המשיח הנה בתחלה הבית תהיה התחיייה לפי הקבלה האמתית והיא העניין הב׳. ואם הג׳ והוא אם ישתמשו בחושיהם וימותו אחרי קומם אם לא הנה לא מצאנו בזה בדברי רז״ל דבר מבואר כל הצורך והנה האחרונים ז״ל דברו בו משקול דעתם ונתחלפו בו כי הרב המורה בחבורו הגדול ובייחוד באגרת אשר חבר על התחייה יראה שהעולם הבא המוזכר בדברי רבותינו ז״ל הוא העולם הבא לכל אחד ואחד אחרי המות מיד ובעולם ההוא אמרו שאין בו לא אכילה ושתיה וסיכה ותשמיש אלא צדיקים יושבין ועטרותיהן בראשיהן ונהנין מזיו השכינה אבל בזמן התחייה יש בו אכילה ושתייה ויתענגו בו הצדיקים תענוג נפלא וישיגו מה שלא השיגו בראשונה ואחרי כן ימותו ויהיו נפשותיהם לעולם הבא במעלה גדולה טפי שהיו בתחל' והרחיק מאד דעת מי שיראה שהמאמר ההוא נאמר על זמן התחייה וחזק זה הדעת נאמרו כי האל יתברך לא ימציא דבר לבטלה ולא יעשה דבר אלא בגלל דבר וחלילה לו מהיות פעליו הנכוחים בפעל עובדי האלילים ובלשון הזה אמר ואולם בני העולם הבא אצל אלו האנשים אינם בעלי אברים כי אם גופיים. ואולם הם עגולים או עמודים אי קומות מרובעות אין אלה הסכלים כי אם שחוק לכל העמים מי יתן החרש יחרישון ותהי להם לחכמה עד כאן. והנה הוא ורבים אשר אתו מחכמי ספרד בדעת הזה רצו בביאור העולם המוזכר בדברי רבותינו ז"ל. ואולם בדרוש אשר אנחנו בו קצת האחרונים המתפלספים דרכו דרך הרב אבל הר׳ [רבנו] מאיר הלוי וגדולים עמו ובכללם הרמב״ן ז״ל הרחיק מאדהדע' הזה ולקחו המאמר כפשוטו שנאמר על זמן התחיה וזה שהעולם הבא אחר המות מיד לא הוצרכו ללמד שאין בו אכילה ושתיה והנה מאמרים רבים לרז״ל יורו הוראה על היו׳ השם הזה נאמר על זמן התחי' ונמצא להם בפי' מאמרי' יורו פשטם שהקמים בתחיה לא ימותו והנה אמרם מתים שעתיד הב״ה להחיות שוב אינן חוזרו׳ לעפרן כמו שהאריך בזה הרמב״ן בשער הגמול והשיב על מה שהחזיק בו הרב המורה מהיות כלי הגוף לתכלית השמוש בהם כי היתה [הבריאה] לצורך השמוש קודם זמן התחייה ואח״כ אין הב״ה רוצה בבטולה ועוד כי יש בצורה הזאת סודות עמוקים אשר בעבורם היתה ראשונה ובעבורם רוצה השם בקיומה והנה הקיו' המקיף בגוף ונפש בהתיחדו בדעת עליון אינו רחוק אצל הטבע כענין במשה ואליהו אלו דברי הרב ורמז בהם לסודות מסודות הקבלה ואין ספק שמאמרי רז״ל כפשטם יחזקו הדעת הזה ואולם מה שיראה שהשם הזה הוא כולל ב' העניינים וישתמשו בו לכל אחד משניהם כמו בפר׳ הד' בג״ה גם אומר שכאשר נתבונן בתכלית ובתועלות אשר בתחייה נמצא הדעת הזה נכון וברור ושאין מקום לקושיות הרב המורה מהיות בלי הגוף לבטלה ולזה נניח הכרעת הדעת הזה עד הפרק הד׳ שנבאר בו קצת הספקות הנופלות בזה ודי בזה עתה בב׳. ואם הד' והוא אם יהיה בעת ההיא יום הדין המקובל אצל רז״ל כבר יראה לפי פשט הנבואות כי יום השם הגדול והנורא יהיה תחלה בזמן התחייה כמו שאמר ורבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם ואלה לחרפות לדראון עולם ויראה שהנס הזה יעשה על יד אליהו מהר' יגלה ככתוב הנה אנכי שלח לכם את אליהו הנביא לפני בא יום י"י הגדול והנורא וכבר היה ראוי להיות שכל מה שנמצא בכתובים מנפלאות השם היה על ידי נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול היה ראוי להיות (כן שמה שנמצא בכתובים מנפלאות היה ע״י נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול הזה ראוי להיות כן שמה שנמצא בכתובים מנפלאות היה ע״י נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול היה ראוי) להיות ע״י נביא אחרי העשותו מלאך בגוף ונפש כמו שנתאמת באליהו זצ״ל והוא מה שכוונהו בד':
Birinci Bölüm: Bu Görüşün Kendisinin Açıklanması
Bu konuda dört meseleye dikkat çekmek gerekir.
Birincisi: Diriliş genel mi olacak, yoksa kısmi mi? Eğer kısmi olacaksa, hangi kısımda gerçekleşecektir?
İkincisi: Dirilişin zamanı nedir?
Üçüncüsü: Dirilenler duyularını kullanacak ve kalkışlarından sonra tekrar ölecekler midir, yoksa ölmeyecekler midir?
Dördüncüsü: O zamanda Bilgelerimizin kabul ettiği Yargı Günü olacak mıdır?
Bu meselelerde gerçekliğin bilgisine ulaşmanın yolu, gelenekten, Tanah’ta bu konuda gelenlerden, akla dayalı tartımdan ve yalnızca akla uygun kanaatten başka bir şey değildir.
Şöyle derim: Açıkça gelen “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak; bunlar sonsuz hayata...” ifadesine göre, dirilişin genel olmayacağı görünür. Bilgelerimizin midraşı da buna uygundur: “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak” — “uyuyanların hepsi” değil. Öyleyse diriliş kısmi olduğuna göre, hangi kısımda gerçekleşeceği şüphesi kalır. Akıl yürütme, bunun yalnızca tam Doğru kişilerde olacağı yönünde ağır basardı. Fakat ayetin “bunlar da sonsuz iğrençliğe” demesi bunun tersini açıkça gösterir. Bu da dirilişin hangi kısımda olacağını bilmede karışıklığı artırır.
Bu konuda gerçekliğin bilgisine götüren doğru yol, bu büyük harikanın hangi amaç için yenileneceğini bilmemizdir. Çünkü amacı bildiğimizde, bu amacın hangi kısımda gerçekleşeceği kolayca açıklanabilir. Bu yüzden bu araştırmayı, bazı şüphelerin çözümünü vadettiğimiz dördüncü bölüme kadar sürdüreceğiz. Çünkü amaç, HaŞem’in yardımıyla ikinci bölümde gelecek açıklamayla anlaşılacaktır. Şimdilik birinci mesele için bu kadarı yeterlidir.
İkinci mesele, dirilişin zamanıdır. Bu konuda Bilgelerimizin sözlerinde bir görüş ayrılığı bulunduğu düşünülebilir. Yoma traktatının basit anlamından, dirilişin Maşiah günlerinde, Bet HaMikdaş zamanında olacağı görünür. Çünkü orada “sarık mı, kuşak mı önce gelir?” diye sormuşlar; bu soruya şaşırıp şöyle demişlerdir: “Bet HaMikdaş inşa edildiğinde Moşe ve Aharon da onlarla birlikte olacak.” Buradan, Bet HaMikdaş’ın inşasının başında dirilişin olacağını basit bir kabul olarak aldıkları anlaşılır.
Bunu yalnızca geniş bir ifade olarak söylediler ve amaçları “bu sorunun Maşiah’ın gelişine kadar yeri yoktur” demekti, denilemez. Çünkü Rav, Kodaşim düzenini düzenlemiştir ve orada gelen görüş ayrılıkları Maşiah günleri için halakhadır. Nasıl olmasın? Rabbi Yohanan ben Zakkai günlerinde de bu şüphe sebebiyle birçok düzenleme yapılmıştır. Gerçekten de Roş HaŞana Gemarası’nda “Bet HaMikdaş hızla inşa edilir de ‘geçen yıl bu doğu tarafında yememiş miydik?’ derler” şeklinde ifade edilmiştir.
Fakat Şmuel’e ait olan ve birçok yerde anılan bir sözün basit anlamından, dirilişin Maşiah günlerinde olmayacağı görünür. Çünkü o açıkça şöyle demiştir: “Bu dünya ile Maşiah günleri arasında yalnızca krallıkların boyunduruğu farkı vardır.” Eğer diriliş o zamanda olsaydı, aralarında çok büyük bir fark olurdu. Çünkü o günlerde bütün milletlerin tek omuzla HaŞem’e hizmet edeceği, peygamberlerde gelen bütün vaatlerin gerçekleşeceği; insanların Tanrı’nın hükümlerinde ve Toralarında yürüyeceği, HaŞem’i bileceği, Yoel’in dediği gibi oğulların ve kızların peygamberlik edeceği ve bunlara benzer birçok vaadin gerçekleşeceği görünür.
Buna göre Şmuel’in sözünce, Maşiah’ın gelişinin başında diriliş zamanı olmayacaktır. Bu durumda Yoma’nın birinci bölümündeki Gemara’nın basit anlamıyla görüş ayrılığına düşmüş olur. Ancak Şmuel’in sözü Gemara’da herkesçe kabul edilmiş değildir; bazı bilgeler ona karşı çıkar. Yine de, onun Yoma’daki sözle uyumlu olması uzak değildir. Şöyle diyebiliriz: Onlar arasında, Bet HaMikdaş’ın Maşiah’ın gelişiyle hemen inşa edilmeyeceği kabul edilmişti. Şmuel’in sözü yalnızca Maşiah’ın gelişine dairdir. Fakat Bet HaMikdaş’ın inşası sırasında diriliş olacaktır; Yoma Gemarası’nın basit anlamından görünen budur. Her durumda, oradaki sugya’nın basit anlamını reddetmemeliyiz; çünkü cevaplarını kesin bir basitlikle vermişlerdir. Bu yüzden görünen şudur: Maşiah’ın geliş zamanı nasıl olursa olsun, Bet HaMikdaş’ın başlangıcında diriliş olacaktır. Güvenilir gelenek bakımından ikinci mesele budur.
Üçüncü mesele şudur: Dirilenler duyularını kullanacak ve kalkışlarından sonra ölecekler midir, yoksa ölmeyecekler midir? Bu konuda Bilgelerimizin sözlerinde tamamen açık bir ifade bulmadık. Sonraki bilgeler bu meselede kendi akla dayalı tartımlarına göre konuştular ve görüş ayrılığına düştüler.
More Nevukhim’in yazarı Rambam, büyük eserinde ve özellikle diriliş üzerine yazdığı risalede, Bilgelerimizin sözlerinde anılan Gelecek Dünya’nın, her kişi için ölümden hemen sonraki dünya olduğunu söylemiş görünür. Onlar hakkında “orada yeme, içme, yağlanma ve cinsel birliktelik yoktur; Doğru kişiler oturur, taçları başlarında olur ve Şehina’nın parıltısından haz alırlar” denmiştir. Fakat diriliş zamanında yeme ve içme vardır; Doğru kişiler orada olağanüstü bir haz alacak, daha önce elde etmedikleri şeylere ulaşacak, sonra öleceklerdir. Ruhları da Gelecek Dünya’da ilk baştakinden daha yüksek bir düzeyde olacaktır. Rambam, bu sözün diriliş zamanı hakkında söylendiğini düşünenlerin görüşünü çok uzak görmüştür. Bu görüşünü şu sözle güçlendirmiştir: yüce Tanrı boşuna bir şey var etmez ve ancak bir amaç için eylem yapar; doğru eylemlerinin putperestlerin eylemleri gibi olmasından O uzaktır. Bu bağlamda şöyle demiştir: “Bu kişilere göre Gelecek Dünya’nın insanları organ sahibi değil, yalnızca bedenlerdir. Acaba onlar yuvarlak mı, sütun mu, yoksa kare biçimli varlıklar mıdır? Bu cahiller milletler için ancak alay konusudur. Keşke sussalardı da bu onlar için bilgelik olsaydı.” Buraya kadar onun sözüdür. O ve onunla birlikte İspanya bilgelerinden birçok kişi, Bilgelerimizin sözlerinde anılan “dünya”yı böyle açıklamak istemiştir.
Bizim ele aldığımız konuda da sonraki filozof eğilimli bazıları Rambam’ın yolundan yürümüştür. Fakat Rabbi Meir HaLevi, onunla birlikte büyükler ve onların içinde Ramban, hatırası bereket olsun, bu görüşü çok uzak görmüş ve sözü basit anlamıyla almıştır: Bu söz diriliş zamanı hakkındadır. Çünkü ölümden hemen sonraki Gelecek Dünya için “orada yeme ve içme yoktur” demeyi öğretmeye gerek yoktur. Bilgelerimizin birçok sözü, bu adın diriliş zamanı için kullanıldığına işaret eder. Yine onlardan, basit anlamı dirilişte kalkanların tekrar ölmeyeceğini gösteren açık sözler de bulunur. Gerçekten de “HaKadoş Baruh Hu’nun gelecekte dirilteceği ölüler tekrar toprağa dönmeyeceklerdir” demişlerdir. Ramban bunu Şaar HaGemul’de uzun uzun açıklamış ve More Nevukhim’in yazarının, beden araçlarının kullanılmak için yaratıldığı görüşünü şöyle cevaplamıştır: Bedenin yaratılışı diriliş zamanından önceki kullanım için gerekliydi; sonrasında HaKadoş Baruh Hu onun iptalini istemez. Ayrıca bu biçimde, onun başlangıçta kendileri sebebiyle yaratıldığı ve Tanrı’nın onun sürekliliğini istediği derin sırlar vardır. Beden ve ruh birlikteyken yüksek bilgiyle birleşen bütünsel varlığın sürmesi doğadan uzak değildir; Moşe ve Eliyahu örneğinde olduğu gibi.
Rambam’ın sözleri bunlardır. Onlarla geleneğin sırlarından bazılarına işaret etmiştir. Şüphe yok ki Bilgelerimizin sözlerinin basit anlamı bu görüşü güçlendirir. Bana görünen şudur: Bu ad iki anlamı da kapsar ve her ikisi için de kullanılır; HaŞem’in yardımıyla dördüncü bölümde açıklanacağı gibi. Ayrıca dirilişteki amaç ve faydalar üzerinde düşündüğümüzde bu görüşün doğru ve açık olduğunu, More Nevukhim’in yazarının “beden araçları boşuna olur” itirazlarına yer kalmadığını görürüz. Bu yüzden bu görüşün kesinleştirilmesini, bu konuda ortaya çıkan bazı şüpheleri açıklayacağımız dördüncü bölüme bırakıyoruz. Şimdilik üçüncü mesele için bu kadarı yeterlidir.
Dördüncü mesele şudur: O zamanda Bilgelerimizin kabul ettiği Yargı Günü olacak mıdır? Peygamberlik sözlerinin basit anlamına göre, büyük ve korkunç HaŞem günü diriliş zamanının başında olacaktır. Gerçekten de şöyle denmiştir: “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak; bunlar sonsuz hayata, bunlar da utanca ve sonsuz iğrençliğe.” Bu mucizenin Eliyahu aracılığıyla yapılacağı görünür; o yakında ortaya çıkacaktır. Yazıldığı gibi: “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size Eliyahu Peygamber’i gönderiyorum.” Tanah’ta bulunan HaŞem’in harikalarının bir peygamber aracılığıyla gerçekleşmesi uygundur; başka biri aracılığıyla değil. Bu yüzden bu büyük mucizenin de, bedeni ve ruhuyla melek derecesine geldikten sonra bir peygamber aracılığıyla gerçekleşmesi uygundur. Eliyahu’da, hatırası Doğru kişilerin hatırası gibi bereket olsun, bu doğrulanmıştır. Dördüncü meselede amaçlanan budur.
הפרק הא' בבאור הדעת הזה בעצמו: והנה צריך להעיר בו על ד׳ עניינים האחד האם תהיה התחייה כוללת או חלקית ואם תהיה חלקית באי זה חלק הב׳ בזמן התחייה. הג׳ אם ישתמשו בחושיהם וימותו אחר קומם אם לא. הד' אם יהיה בעת ההיא יום הדין המקובל אצל רז״ל. והנה אין דרך להשתמש בידיעת האמת באלו העניינים אלא מהקבלה ומה שבא במקרא על זה ומשקול הדעת והסברא לבד. ואומר כי לפי מה שבא מפורש ורבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם וגומר כבר יראה שלא תהיה כוללת והנה יסכים בזה הדרש לרז״ל אמרם רבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם וגו׳ ולא כל ישיני ולהיות אם כן חלקית הנה נשאר הספק באי זה חלק תהיה התחייה וכבר היתה הסברא מכרעת שתהיה בצדיקים הגמורים לבד אלא שבא מפורש הפך זה באמרו אלה לדראון עולם וזה ממה שיוסיף מבוכה בידיעת החלק שתהיה בו התחייה והנה יראה שהדרך הנכון המישר לידיעת האמת בזה הוא כשנעמוד על התכלית אשר בעבורו יתחדש הפלא העצום הזה כי בעמדינו על התכלית אולי יתבאר בקלות באי זה חלק יתאמת שיושג התכלית הזה ולזה הנהגו החקירה הזאת עד הפרק הד' שיעדנו בו היתר קצת ספקות למה שכבר נעמוד על התכלית במה שיבא בפרק הב׳ בג״ה ודי בזה עתה בא׳ ואם בב׳ שהוא בזמן התחייה כבר יחשב שנפל מחלקת בזה במה שנמצא כדבר לרז״ל וזה שמפשט מסכת יומא יראה שתהיה התחיה בזמן בית המקדש לימות המשיח וזה ששם שאלו מצנפת ואבנט אי זה מהם קודם ותמהו על השאלה ואמרו לכשיבנה בית המקדש משה ואהרן עמהם הרי שלקחו בפשיטות שבתחלת בנין בית המקדש תהיה התחייה ואין לומר שאמרו זה על צד הרחבת הלשון ושהכוונה היתה שלא היה מקום לאותה שאלה עד ביאת המשיח שהרי רב סדר קדשים והמחלקת שבאו בו הוא הלכתא למשיחה ואיך לא והרבה תקנות התקינו בימי רי״ז מפני הספק הזה באמרם בגמרת ראש השנה מהרה יבנה בית המקדש ויאמרו אשתקד מי לא אכלנו בהאי מזרח וכולי ומפשט מאמר אחד לשמואל המוזכר בהרבה מקומית יראה שלא תהיה התחיה בזמן ימות המשיח וזה שהוא אמר בפירוש אין בין העולם הזה לימות המשיח אלא שעבוד מלכיות בלבד ואלו היתה התחייה בזמן ההוא היה הפרש עצום ביניהם למה שיראה בו בימים ההם יהיו כל העמים שכם אחד לעבוד את' י"י ויתקיימו אז כל הייעודים שבאו בנביאים בהיותם הולכים בחקי האלהים ותורותיו ויודעים את י"י עד שינבאו הבנים והבנות כמאמר יואל וייעודים רבים דומים לאלה ולזה לפי מאמר שמואל לא יהיה בתחלת ביאת המשיח זמן התחייה ויחלוק אם כן לפשט הגמ' שבראשון ביומא ואמנם מאמר שמואל איננו מוסכם בגמרא כי מהחכמים מי שיחלוק עליו אמנם אינו רחוק שיסכים עם המאמר ההוא שביומא. ונאמר שהיה מקובל אצלם שבנין בית המקדש לא יהיה תכף בביאת המשיח ושהמאמר שבא משמואל הוא על ביא׳ המשיח בלבד אבל בעת בנין בית המקדש תהיה התחיה כמו שיראה מפשטות הגמרא יומא ואיך שיהיה אין לנו לדחות פשט הסוגיא ההיא שהשיבו בפשיטות כן ולזה מה שיראה שאיך שיהיה מביאת המשיח הנה בתחלה הבית תהיה התחיייה לפי הקבלה האמתית והיא העניין הב׳. ואם הג׳ והוא אם ישתמשו בחושיהם וימותו אחרי קומם אם לא הנה לא מצאנו בזה בדברי רז״ל דבר מבואר כל הצורך והנה האחרונים ז״ל דברו בו משקול דעתם ונתחלפו בו כי הרב המורה בחבורו הגדול ובייחוד באגרת אשר חבר על התחייה יראה שהעולם הבא המוזכר בדברי רבותינו ז״ל הוא העולם הבא לכל אחד ואחד אחרי המות מיד ובעולם ההוא אמרו שאין בו לא אכילה ושתיה וסיכה ותשמיש אלא צדיקים יושבין ועטרותיהן בראשיהן ונהנין מזיו השכינה אבל בזמן התחייה יש בו אכילה ושתייה ויתענגו בו הצדיקים תענוג נפלא וישיגו מה שלא השיגו בראשונה ואחרי כן ימותו ויהיו נפשותיהם לעולם הבא במעלה גדולה טפי שהיו בתחל' והרחיק מאד דעת מי שיראה שהמאמר ההוא נאמר על זמן התחייה וחזק זה הדעת נאמרו כי האל יתברך לא ימציא דבר לבטלה ולא יעשה דבר אלא בגלל דבר וחלילה לו מהיות פעליו הנכוחים בפעל עובדי האלילים ובלשון הזה אמר ואולם בני העולם הבא אצל אלו האנשים אינם בעלי אברים כי אם גופיים. ואולם הם עגולים או עמודים אי קומות מרובעות אין אלה הסכלים כי אם שחוק לכל העמים מי יתן החרש יחרישון ותהי להם לחכמה עד כאן. והנה הוא ורבים אשר אתו מחכמי ספרד בדעת הזה רצו בביאור העולם המוזכר בדברי רבותינו ז"ל. ואולם בדרוש אשר אנחנו בו קצת האחרונים המתפלספים דרכו דרך הרב אבל הר׳ [רבנו] מאיר הלוי וגדולים עמו ובכללם הרמב״ן ז״ל הרחיק מאדהדע' הזה ולקחו המאמר כפשוטו שנאמר על זמן התחיה וזה שהעולם הבא אחר המות מיד לא הוצרכו ללמד שאין בו אכילה ושתיה והנה מאמרים רבים לרז״ל יורו הוראה על היו׳ השם הזה נאמר על זמן התחי' ונמצא להם בפי' מאמרי' יורו פשטם שהקמים בתחיה לא ימותו והנה אמרם מתים שעתיד הב״ה להחיות שוב אינן חוזרו׳ לעפרן כמו שהאריך בזה הרמב״ן בשער הגמול והשיב על מה שהחזיק בו הרב המורה מהיות כלי הגוף לתכלית השמוש בהם כי היתה [הבריאה] לצורך השמוש קודם זמן התחייה ואח״כ אין הב״ה רוצה בבטולה ועוד כי יש בצורה הזאת סודות עמוקים אשר בעבורם היתה ראשונה ובעבורם רוצה השם בקיומה והנה הקיו' המקיף בגוף ונפש בהתיחדו בדעת עליון אינו רחוק אצל הטבע כענין במשה ואליהו אלו דברי הרב ורמז בהם לסודות מסודות הקבלה ואין ספק שמאמרי רז״ל כפשטם יחזקו הדעת הזה ואולם מה שיראה שהשם הזה הוא כולל ב' העניינים וישתמשו בו לכל אחד משניהם כמו בפר׳ הד' בג״ה גם אומר שכאשר נתבונן בתכלית ובתועלות אשר בתחייה נמצא הדעת הזה נכון וברור ושאין מקום לקושיות הרב המורה מהיות בלי הגוף לבטלה ולזה נניח הכרעת הדעת הזה עד הפרק הד׳ שנבאר בו קצת הספקות הנופלות בזה ודי בזה עתה בב׳. ואם הד' והוא אם יהיה בעת ההיא יום הדין המקובל אצל רז״ל כבר יראה לפי פשט הנבואות כי יום השם הגדול והנורא יהיה תחלה בזמן התחייה כמו שאמר ורבים מישני אדמת עפר יקיצו אלה לחיי עולם ואלה לחרפות לדראון עולם ויראה שהנס הזה יעשה על יד אליהו מהר' יגלה ככתוב הנה אנכי שלח לכם את אליהו הנביא לפני בא יום י"י הגדול והנורא וכבר היה ראוי להיות שכל מה שנמצא בכתובים מנפלאות השם היה על ידי נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול היה ראוי להיות (כן שמה שנמצא בכתובים מנפלאות היה ע״י נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול הזה ראוי להיות כן שמה שנמצא בכתובים מנפלאות היה ע״י נביא לא לזולתו ולזה הנס הגדול היה ראוי) להיות ע״י נביא אחרי העשותו מלאך בגוף ונפש כמו שנתאמת באליהו זצ״ל והוא מה שכוונהו בד':
Birinci Bölüm: Bu Görüşün Kendisinin Açıklanması Bu konuda dört meseleye dikkat çekmek gerekir. Birincisi: Diriliş genel mi olacak, yoksa kısmi mi? Eğer kısmi olacaksa, hangi kısımda gerçekleşecektir? İkincisi: Dirilişin zamanı nedir? Üçüncüsü: Dirilenler duyularını kullanacak ve kalkışlarından sonra tekrar ölecekler midir, yoksa ölmeyecekler midir? Dördüncüsü: O zamanda Bilgelerimizin kabul ettiği Yargı Günü olacak mıdır? Bu meselelerde gerçekliğin bilgisine ulaşmanın yolu, gelenekten, Tanah’ta bu konuda gelenlerden, akla dayalı tartımdan ve yalnızca akla uygun kanaatten başka bir şey değildir. Şöyle derim: Açıkça gelen “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak; bunlar sonsuz hayata...” ifadesine göre, dirilişin genel olmayacağı görünür. Bilgelerimizin midraşı da buna uygundur: “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak” — “uyuyanların hepsi” değil. Öyleyse diriliş kısmi olduğuna göre, hangi kısımda gerçekleşeceği şüphesi kalır. Akıl yürütme, bunun yalnızca tam Doğru kişilerde olacağı yönünde ağır basardı. Fakat ayetin “bunlar da sonsuz iğrençliğe” demesi bunun tersini açıkça gösterir. Bu da dirilişin hangi kısımda olacağını bilmede karışıklığı artırır. Bu konuda gerçekliğin bilgisine götüren doğru yol, bu büyük harikanın hangi amaç için yenileneceğini bilmemizdir. Çünkü amacı bildiğimizde, bu amacın hangi kısımda gerçekleşeceği kolayca açıklanabilir. Bu yüzden bu araştırmayı, bazı şüphelerin çözümünü vadettiğimiz dördüncü bölüme kadar sürdüreceğiz. Çünkü amaç, HaŞem’in yardımıyla ikinci bölümde gelecek açıklamayla anlaşılacaktır. Şimdilik birinci mesele için bu kadarı yeterlidir. İkinci mesele, dirilişin zamanıdır. Bu konuda Bilgelerimizin sözlerinde bir görüş ayrılığı bulunduğu düşünülebilir. Yoma traktatının basit anlamından, dirilişin Maşiah günlerinde, Bet HaMikdaş zamanında olacağı görünür. Çünkü orada “sarık mı, kuşak mı önce gelir?” diye sormuşlar; bu soruya şaşırıp şöyle demişlerdir: “Bet HaMikdaş inşa edildiğinde Moşe ve Aharon da onlarla birlikte olacak.” Buradan, Bet HaMikdaş’ın inşasının başında dirilişin olacağını basit bir kabul olarak aldıkları anlaşılır. Bunu yalnızca geniş bir ifade olarak söylediler ve amaçları “bu sorunun Maşiah’ın gelişine kadar yeri yoktur” demekti, denilemez. Çünkü Rav, Kodaşim düzenini düzenlemiştir ve orada gelen görüş ayrılıkları Maşiah günleri için halakhadır. Nasıl olmasın? Rabbi Yohanan ben Zakkai günlerinde de bu şüphe sebebiyle birçok düzenleme yapılmıştır. Gerçekten de Roş HaŞana Gemarası’nda “Bet HaMikdaş hızla inşa edilir de ‘geçen yıl bu doğu tarafında yememiş miydik?’ derler” şeklinde ifade edilmiştir. Fakat Şmuel’e ait olan ve birçok yerde anılan bir sözün basit anlamından, dirilişin Maşiah günlerinde olmayacağı görünür. Çünkü o açıkça şöyle demiştir: “Bu dünya ile Maşiah günleri arasında yalnızca krallıkların boyunduruğu farkı vardır.” Eğer diriliş o zamanda olsaydı, aralarında çok büyük bir fark olurdu. Çünkü o günlerde bütün milletlerin tek omuzla HaŞem’e hizmet edeceği, peygamberlerde gelen bütün vaatlerin gerçekleşeceği; insanların Tanrı’nın hükümlerinde ve Toralarında yürüyeceği, HaŞem’i bileceği, Yoel’in dediği gibi oğulların ve kızların peygamberlik edeceği ve bunlara benzer birçok vaadin gerçekleşeceği görünür. Buna göre Şmuel’in sözünce, Maşiah’ın gelişinin başında diriliş zamanı olmayacaktır. Bu durumda Yoma’nın birinci bölümündeki Gemara’nın basit anlamıyla görüş ayrılığına düşmüş olur. Ancak Şmuel’in sözü Gemara’da herkesçe kabul edilmiş değildir; bazı bilgeler ona karşı çıkar. Yine de, onun Yoma’daki sözle uyumlu olması uzak değildir. Şöyle diyebiliriz: Onlar arasında, Bet HaMikdaş’ın Maşiah’ın gelişiyle hemen inşa edilmeyeceği kabul edilmişti. Şmuel’in sözü yalnızca Maşiah’ın gelişine dairdir. Fakat Bet HaMikdaş’ın inşası sırasında diriliş olacaktır; Yoma Gemarası’nın basit anlamından görünen budur. Her durumda, oradaki sugya’nın basit anlamını reddetmemeliyiz; çünkü cevaplarını kesin bir basitlikle vermişlerdir. Bu yüzden görünen şudur: Maşiah’ın geliş zamanı nasıl olursa olsun, Bet HaMikdaş’ın başlangıcında diriliş olacaktır. Güvenilir gelenek bakımından ikinci mesele budur. Üçüncü mesele şudur: Dirilenler duyularını kullanacak ve kalkışlarından sonra ölecekler midir, yoksa ölmeyecekler midir? Bu konuda Bilgelerimizin sözlerinde tamamen açık bir ifade bulmadık. Sonraki bilgeler bu meselede kendi akla dayalı tartımlarına göre konuştular ve görüş ayrılığına düştüler. More Nevukhim’in yazarı Rambam, büyük eserinde ve özellikle diriliş üzerine yazdığı risalede, Bilgelerimizin sözlerinde anılan Gelecek Dünya’nın, her kişi için ölümden hemen sonraki dünya olduğunu söylemiş görünür. Onlar hakkında “orada yeme, içme, yağlanma ve cinsel birliktelik yoktur; Doğru kişiler oturur, taçları başlarında olur ve Şehina’nın parıltısından haz alırlar” denmiştir. Fakat diriliş zamanında yeme ve içme vardır; Doğru kişiler orada olağanüstü bir haz alacak, daha önce elde etmedikleri şeylere ulaşacak, sonra öleceklerdir. Ruhları da Gelecek Dünya’da ilk baştakinden daha yüksek bir düzeyde olacaktır. Rambam, bu sözün diriliş zamanı hakkında söylendiğini düşünenlerin görüşünü çok uzak görmüştür. Bu görüşünü şu sözle güçlendirmiştir: yüce Tanrı boşuna bir şey var etmez ve ancak bir amaç için eylem yapar; doğru eylemlerinin putperestlerin eylemleri gibi olmasından O uzaktır. Bu bağlamda şöyle demiştir: “Bu kişilere göre Gelecek Dünya’nın insanları organ sahibi değil, yalnızca bedenlerdir. Acaba onlar yuvarlak mı, sütun mu, yoksa kare biçimli varlıklar mıdır? Bu cahiller milletler için ancak alay konusudur. Keşke sussalardı da bu onlar için bilgelik olsaydı.” Buraya kadar onun sözüdür. O ve onunla birlikte İspanya bilgelerinden birçok kişi, Bilgelerimizin sözlerinde anılan “dünya”yı böyle açıklamak istemiştir. Bizim ele aldığımız konuda da sonraki filozof eğilimli bazıları Rambam’ın yolundan yürümüştür. Fakat Rabbi Meir HaLevi, onunla birlikte büyükler ve onların içinde Ramban, hatırası bereket olsun, bu görüşü çok uzak görmüş ve sözü basit anlamıyla almıştır: Bu söz diriliş zamanı hakkındadır. Çünkü ölümden hemen sonraki Gelecek Dünya için “orada yeme ve içme yoktur” demeyi öğretmeye gerek yoktur. Bilgelerimizin birçok sözü, bu adın diriliş zamanı için kullanıldığına işaret eder. Yine onlardan, basit anlamı dirilişte kalkanların tekrar ölmeyeceğini gösteren açık sözler de bulunur. Gerçekten de “HaKadoş Baruh Hu’nun gelecekte dirilteceği ölüler tekrar toprağa dönmeyeceklerdir” demişlerdir. Ramban bunu Şaar HaGemul’de uzun uzun açıklamış ve More Nevukhim’in yazarının, beden araçlarının kullanılmak için yaratıldığı görüşünü şöyle cevaplamıştır: Bedenin yaratılışı diriliş zamanından önceki kullanım için gerekliydi; sonrasında HaKadoş Baruh Hu onun iptalini istemez. Ayrıca bu biçimde, onun başlangıçta kendileri sebebiyle yaratıldığı ve Tanrı’nın onun sürekliliğini istediği derin sırlar vardır. Beden ve ruh birlikteyken yüksek bilgiyle birleşen bütünsel varlığın sürmesi doğadan uzak değildir; Moşe ve Eliyahu örneğinde olduğu gibi. Rambam’ın sözleri bunlardır. Onlarla geleneğin sırlarından bazılarına işaret etmiştir. Şüphe yok ki Bilgelerimizin sözlerinin basit anlamı bu görüşü güçlendirir. Bana görünen şudur: Bu ad iki anlamı da kapsar ve her ikisi için de kullanılır; HaŞem’in yardımıyla dördüncü bölümde açıklanacağı gibi. Ayrıca dirilişteki amaç ve faydalar üzerinde düşündüğümüzde bu görüşün doğru ve açık olduğunu, More Nevukhim’in yazarının “beden araçları boşuna olur” itirazlarına yer kalmadığını görürüz. Bu yüzden bu görüşün kesinleştirilmesini, bu konuda ortaya çıkan bazı şüpheleri açıklayacağımız dördüncü bölüme bırakıyoruz. Şimdilik üçüncü mesele için bu kadarı yeterlidir. Dördüncü mesele şudur: O zamanda Bilgelerimizin kabul ettiği Yargı Günü olacak mıdır? Peygamberlik sözlerinin basit anlamına göre, büyük ve korkunç HaŞem günü diriliş zamanının başında olacaktır. Gerçekten de şöyle denmiştir: “Toprağın içinde uyuyanların birçoğu uyanacak; bunlar sonsuz hayata, bunlar da utanca ve sonsuz iğrençliğe.” Bu mucizenin Eliyahu aracılığıyla yapılacağı görünür; o yakında ortaya çıkacaktır. Yazıldığı gibi: “İşte, HaŞem’in büyük ve korkunç günü gelmeden önce size Eliyahu Peygamber’i gönderiyorum.” Tanah’ta bulunan HaŞem’in harikalarının bir peygamber aracılığıyla gerçekleşmesi uygundur; başka biri aracılığıyla değil. Bu yüzden bu büyük mucizenin de, bedeni ve ruhuyla melek derecesine geldikten sonra bir peygamber aracılığıyla gerçekleşmesi uygundur. Eliyahu’da, hatırası Doğru kişilerin hatırası gibi bereket olsun, bu doğrulanmıştır. Dördüncü meselede amaçlanan budur.