מאמר השישי; מהות הנפש 4

וכיון שהקדמתי אלה המאמרים, אומר כי מצאתי קצת בני אדם אומרים, מה אופני החכמה ששם ‏הבורא יתברך זאת הנפש הנכבדת, אשר הוא יותר זכה מן הגלגל, בגוף הפחות הזה? ואמרו ‏בלבם, כי הרע אליה. והתחייבתי שאתעכב במקום הזה, ואבארהו באר היטב. ואקדם בתחלת ‏מאמרי, כי הבורא יתברך אשר ספרנו ענינו במה שקדם, מתכלית השקר שיאמר עליו שהוא מריע על ‏נברא או שיעול עליו, מפני שכל המקרים מסתלקים מעליו. ועוד כי פעליו כלם ישרים וטובים, ועוד ‏כי לא ברא הבריאות כי אם להועילם, לא להזיקם. אלה המאמרים מכלל שסכומו ספור, ואחר כן ‏אחבר אליהם מן המאמרים החלקיים הפרטיים, ואומר כי העוול אין לו כי אם שלש סבות אין להם ‏רביעית, ושלשתם מרוחקות מן הבורא יתברך. ותחלתם שיעול המעול מיראתו ממי שיעול עליו, ‏והשנית חמדתו דבר שיגיעהו ממנו, והשלישית מסכלותו בענין האמת. והבורא אשר לא יאמר עליו ‏שיירא, ולא שיחמוד, ולא שיסכל מאומה מן המדעים, כבר הסתלקו מעליו הסבות כלם. ואחר כן ‏הסתכלתי בספרים ומצאתים טוענין לצדקו באלה השלש, והוא מה שאמר החסיד (איוב ל"ד י"ט) ‏אשר לא נשא פני שרים ולא נכר שוע לפני דל כי מעשה ידיו כלם. אשר לא נשא פני שרים, רומז בו ‏אל שער היראה, ולא נכר שוע לפני דל, רמז בו אל שער החמדה. ואמרו כי מעשה ידיו כלם, רמז בו ‏אל שעד המדע, מפני שהוא יודע את ברואיו, וכל שכן שידע מעשיהם ומה שיתחייב להם ועליהם. ‏וכיון ששמתי הצדק הזה שרש לו, כל שאלה שישאלו בה בני אדם בענין הנפש, ראוי שאשיבנ' אל זה ‏השרש ואשיאנה עליו. ואומר בעבו' שהית' בלתי פועלת לבדה בבנינ', התחייב חבורה אל דבר תגיע ‏בו אל הפועלי', ותגיע אל הנעם המתמיד, ואל ההצלחה הגמורה, כאשר בארנו במאמ' החמישי. כי ‏העבודות יוסיפו בעצמה אור, והעונות מקדירים עצמה ומשחירים אות', כאשר מספרים הספרים ‏‏(תהלי' צ"ז י"א) אור זרוע לצדיק ולישרי לב שמחה. ועוד אור צדיקים ישמח (משלי י"ג ט'). והבוחן ‏זה הוא צור העולמים, והוא שהוא יודע כל מעשים, ודמו זה הספרים לצריפת האש הזהב והכסף, ‏ויתבאר בה אמתת עצמם, והזהב והכסף השרשיים יעמדו, והנתלה בהם משאר המתכות, קצתם ‏ישרף וקצם יעוף, כמ"ש (משלי כ"ז כ"א) מצרף לכסף וכור לזהב ואיש לפי מהללו. ועוד (זכריה י״ג:ט׳ ‏ח') וצרפתים כצרוף את הכסף ובחנתים כבחון את הזהב. והנפשות הזכות המזוקקות אשר נצלו, ‏תוקרנה ותכובדנה, כמ"ש (איוב כ"ג י') כי ידע דרך עמדי בהנני כזהב אצא. והדומות לסיגים ‏ולזיופים בהם תרדנה ותפחתנה, כמו שנאמר (ירמיה ו' ל"ט) לשוא צרף צרוף ורעים לו נתקו כסף ‏נמאס קראו להם. ועם זה אומר כי המגואלו' מהם בעודם בגוף, אפשר לחם תשובנה ותזכנה ותנקינ' ‏ועל כן התשובה מקובלת בעוד האדם חי, וכאשר תצא ממנה לא יתכן לה להנקות ממה שנתקרב ‏בה, ולא תקוה לה מאומה מזה, כאשר אמר (משלי י"א ז') במות אדם רשע תאבד תקוה. ומי שיאמר ‏כי הטוב לה היה אלו הניחה נפרדת ותנוח מן האשמות והגאולים והיסורים, אני אבאר לו ואגלה לו ‏כי הפרידה אלו היתה טובה לא היה עושה זה לה בוראה, ואחר כן ממה שידענוהו, כי אלו היה ‏מניחה נפרדת, לא היתה מגעת אל נעם ולא אל הצלחה ולא אל חיים מתמידים, כי הגעתה אל כל ‏אלה איננה כי אם בעבודת בוראה, ואי אפשר לה על חק הבניה אל העבודה כי אם בגוף, מפני שעמו ‏פועלת כל פעל, כמו שהאש אי אפשר לה להראות כי אם בהתלותה בדבר, ודברים אחרים מן ‏החלקיים לא יתום פעל אחד מהם כי אם על האחר, ואלו נשארה הנפש לבדה, לא היתה פועלת ‏דבר כל שכן שהגוף לא היה פועל דבר. ואם יהיו שניהם ערומים מן המעשים, לא היה לבריאתם ‏ענין, ואם לא יהיה לבריאתם ענין, יבטל על בטולו בריאת השמים והארץ ומה שיש ביניהם, כי הכל ‏לא נברא כי אם בעבור האדם, כאשר אמרנו בתחלת המאמר הג' כאשר קדם הנה, נוטה שמים ‏ויוסד ארץ, בעבור ויוצר רוח אדם בקרבו (זכרי' י"ב א'), וכאשר יש במעשה בראשית, כי הכל בעבור ‏נעשה אדם. ואם יאמר יניחנה על ענינה נפרדת, ויתן לה כח לעשות עד שתגיע בו אל מה שרצה לה, ‏נאמר כי השתדלותו בזה כהשתדלו' הראשונה אשר זכרנוה בגשם האדם, שיהיה כמו עצם הככבים ‏והמלאכים, ונשיב כי הוא השתדל שתהיה הנפש לא נפש, והאדם לא אדם, מפני שהנפש המשכלת ‏אשר לא תפעל כי אם עם גשם האדם. אם תהיה פועלת לא בגשם האדם, היא כוכב או גלגל או ‏מלאך, ועל אי ה דבר שיהיה, כבר בטלה אמתתה, והוא אם כן בקש לבטלה בלשון בלתי לשון ‏הבטול, והוא כמו שבקש שתהיה האש יורדת למטה, והמים עולים למעלה בטבע, אשר זה בטול ‏ענינם, או בקש שתהיה האש מקררת, והשלג מחמם, אשר הוא בטול עצמיהם. ומבקש זה, חומס ‏החכמה, כי החכמה היות הדברים על אמתותם הידועות, ואין החכמה שיהיו הדברי' כאשר יחמוד ‏החומר ויתאוה המתאוה. וכאשר אמר הכתוב (ישעי' מ"ה ט') הוי רב את יוצרו וגו'. היאמר חמר ‏ליוצרו מה תעשה וגו': אבל הדבק העונות בה אשר הרחיק, זה יהיה ברוע בחירתה כשהיא ממרה ‏מה שכיון בה בוראה, וכאשר אמר (קהלת ז' כ"ט) לבד ראה זה מצאתי אשר עשה האלהים אלת ‏האדם ישר והמה בקשו חשבונות רבים. ומה הרחיקו מן הגאולים והטומא', נאמר כי כלל גוף האדם ‏אין בו דבר טמא אך הוא טהור, כי הטומאה איננה דבר מוחש ולא מה שיחייבהו השכל, אבל ‏התחייב בתור', והתור' לא טמאה קצת לחות בני אדם, כי אם אחרי הפרד' מהם לא טמאתם והם ‏בהם. אלא אם ישיב לנו אומר הדבר הזה תורות נכריו' מעצמו, ויחייבו בהם ואנחנו לא נקבלם ממנו. ‏והיסורים אשר זכרם אינם נמלטים מאחת משתי מעלות, שיהיו היסורין קנתה אותם היא בצאתה ‏בעת החשך ובעת החום ובעת הקור, החטא לה, לא לאלהים, כי הוא כבר נתן בה שכל שמצוה ‏אותה להשמר מאלו המקרים והמרתו, כאשר אמר (משלי כ"ז י"ב) ערום ראה רעה ונסתר ופתאי' ‏עברו ונענשו. ואם היסורי' חדשם עליה אלהים, הוא לצדקו ולרחמיו, לא הביאם עליה אלא על דרך ‏מוסר, לגמלה תמורתם טובה, כאשר אמר (דברים ח' ט"ז) ולמען נסותך להטיבך באחריתך. ואמר ‏עוד אשרי הגבר אשר תיסרנו יה וגו' להשקיט לו מימי רק וגו' (תהלים צ"ד י"ב):‏

Bu sözleri öne aldıktan sonra derim ki bazı insanların şöyle söylediklerini gördüm: Kutsanmış Yaratan’ın, felekten daha saf olan bu değerli nefeşi bu düşük bedene koymasındaki hikmetin yolları nedir? İçlerinden “O ona kötülük yaptı” dediler. Bu noktada durup bunu çok iyi açıklamam gerekti. Sözümün başında şunu öne alırım: Önceki bölümlerde durumunu anlattığımız kutsanmış Yaratan hakkında, herhangi bir yaratılmışa kötülük yaptığı veya ona haksızlık ettiği söylenmesi son derece yanlıştır; çünkü bütün sonradan ilişen nitelikler O’ndan uzaklaştırılmıştır. Ayrıca O’nun bütün fiilleri doğru ve iyidir. Ayrıca yaratılmışları ancak onlara yarar sağlamak için yaratmıştır, onlara zarar vermek için değil. Bu sözler genel anlatım kapsamındadır. Sonra bunlara özel ve ayrıntılı sözler eklerim ve derim ki haksızlığın yalnızca üç sebebi vardır; dördüncü bir sebebi yoktur. Bu üçü de kutsanmış Yaratıcı’dan uzaktır. Birincisi, haksızlık edenin haksızlık ettiği kişiden korkmasıdır. İkincisi, ondan kendisine ulaşacak bir şeyi arzulamasıdır. Üçüncüsü, hakikat konusunda bilgisiz olmasıdır. Hakkında korktuğu, arzuladığı veya bilgilerden herhangi bir şeyi bilmediği söylenemeyen Yaratan’dan bütün bu sebepler uzaklaşmıştır. Sonra Kitaplara baktım ve onların O’nun adaletini bu üç yönden savunduğunu gördüm. Hasid’in şu sözü budur: “Önderlerin yüzünü kayırmayan, yoksul karşısında zengini tanımayan; çünkü onların hepsi O’nun ellerinin işidir” (İyov 34:19). “Önderlerin yüzünü kayırmayan” sözüyle korku kapısına işaret etmiştir. “Yoksul karşısında zengini tanımayan” sözüyle arzu kapısına işaret etmiştir. “Çünkü onların hepsi O’nun ellerinin işidir” sözüyle bilgi kapısına işaret etmiştir; çünkü O yaratılmışlarını bilir, hele onların fiillerini ve onların lehine ve aleyhine gerekli olanı bilmesi daha da önceliklidir. Bu adaleti O’nun için kök olarak koyduğumda, insanların nefeş hakkında soracağı her soruyu bu köke döndürmek ve onun üzerine taşımak gerekir. Derim ki nefeş yapısı bakımından tek başına fiil işleyemediği için, kendisiyle fiillere ulaşacağı, sürekli hazza ve tam başarıya erişeceği bir şeye bağlanması gerekli oldu. Beşinci bölümde açıkladığımız gibi, ibadetler onun özüne ışık ekler; günahlar ise onun özünü karartır ve siyahlaştırır. Kitaplar bunu şöyle anlatır: “Işık doğru kişi için, sevinç de kalbi doğru olanlar için ekilmiştir” (Tehilim 97:11). Yine “Doğruların ışığı sevindirir” (Mişle 13:9) denmiştir. Bunu sınayan, alemlerin Kaya’sıdır; çünkü O bütün fiilleri bilir. Kitaplar bunu ateşin altını ve gümüşü arıtmasına benzetmiştir; böylece onların özlerinin hakikati açığa çıkar. Kökten altın ve gümüş olan şeyler kalır; onlara karışmış diğer metallerin bir kısmı yanar, bir kısmı uçar gider. Nitekim “Gümüş için eritme potası, altın için ocak; insan ise övgüsüne göre sınanır” (Mişle 27:21) denmiştir. Yine “Onları gümüşün arıtıldığı gibi arıtacağım; altının sınandığı gibi sınayacağım” (Zeharya 13:9) denmiştir. Kurtulan saf ve arınmış nefeşler değerli ve onurlu kılınır. Nitekim “Yolumu bilir; beni sınadığında altın gibi çıkarım” (İyov 23:10) denmiştir. Cürufa ve sahte karışımlara benzeyenler ise aşağı iner ve değersizleşir. Nitekim “Boşuna arıtıcı arıttı; kötüler ayrılmadı. Onlara reddedilmiş gümüş denir” (Yirmeyahu 6:29–30) denmiştir. Bununla birlikte derim ki beden içinde bulundukları sürece kirlenmiş olanların dönmeleri, saflaşmaları ve temizlenmeleri mümkündür. Bu yüzden insan hayattayken teşuva kabul edilir. Fakat nefeş bedenden çıktığında, kendisine bulaşmış olan şeyden arınması artık mümkün olmaz; bu konuda onun için hiçbir umut kalmaz. Nitekim “Kötü insan öldüğünde umut yok olur” (Mişle 11:7) denmiştir. “Onun için iyi olan, ayrı bırakılması ve suçlardan, kirlerden ve acılardan dinlenmesi olurdu” diyen kimseye ise açıklayacağım ve göstereceğim ki eğer ayrı bırakılmak onun için iyi olsaydı, Yaratan’ı ona bunu yapardı. Sonra bildiğimiz şeylerden biri de şudur: Eğer onu ayrı bırakmış olsaydı, ne hazza, ne başarıya, ne de sürekli hayata ulaşırdı; çünkü bütün bunlara ulaşması ancak Yaratan’ına hizmet etmekle olur. Yapısı gereği bu hizmeti beden olmadan yapması mümkün değildir; çünkü bütün fiilini bedenle birlikte işler. Bu, ateşin ancak bir şeye tutunarak görünmesi gibidir; başka tekil şeylerde de onlardan birinin fiili ancak diğeriyle tamamlanır. Eğer nefeş tek başına kalsaydı hiçbir fiil işlemezdi; bedenin hiçbir fiil işlemeyeceği ise daha açıktır. Eğer ikisi de fiillerden soyutlanmış olursa, yaratılışlarının bir anlamı kalmaz. Yaratılışlarının bir anlamı kalmazsa, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışı da bütünüyle boş olur. Çünkü hepsi ancak insan için yaratılmıştır; üçüncü bölümün başında söylediğimiz gibi burada da önce “gökleri geren ve yerin temelini atan” denmiş, bunun amacı olarak “insanın ruhunu onun içinde biçimlendiren” (Zeharya 12:1) getirilmiştir. Yaratılış anlatısında da her şey “İnsan yapalım” için hazırlanmıştır. Eğer biri “Onu kendi ayrı haline bıraksın ve ona, kendisiyle onun için istediği şeye ulaşacağı fiil gücü versin” derse, ona şöyle denir: Onun bu konudaki çabası, daha önce insan bedeni hakkında andığımız ilk çabaya benzer: İnsan bedeninin yıldızların ve meleklerin özü gibi olmasını istemek. Buna şöyle cevap veririz: O, nefeşin nefeş olmamasını ve insanın insan olmamasını istemiştir. Çünkü ancak insan bedeniyle fiil işleyen akleden nefeş, insan bedeni olmadan fiil işlerse artık yıldız, felek veya melek olur. Hangi şey olursa olsun, onun hakikati iptal edilmiş olur. Böylece o, iptal sözünü kullanmadan onun iptalini istemiştir. Bu, ateşin tabiaten aşağı inmesini ve suyun tabiaten yukarı çıkmasını istemeye benzer; bu onların anlamını iptal etmektir. Ya da ateşin soğutmasını ve karın ısıtmasını istemeye benzer; bu da onların özlerini iptal etmektir. Bunu isteyen kişi hikmete zulmeder; çünkü hikmet, şeylerin bilinen hakikatleri üzere olmasıdır. Hikmet, maddi arzu neyi istiyorsa ve arzulayan neyi arzuluyorsa şeylerin öyle olması değildir. Nitekim Kutsal Yazı şöyle demiştir: “Yaratıcısıyla çekişene vay... Çamur, kendisini biçimlendirene ‘Ne yapıyorsun?’ der mi?” (Yeşayahu 45:9). Onun akıldan uzak bulduğu günahların nefeşe yapışmasına gelince, bu nefeşin kötü seçiminden olur; Yaratan’ın onunla amaçladığı şeye isyan ettiği zaman gerçekleşir. Nitekim “Yalnız şunu gördüm: Tanrı insanı doğru yaptı; fakat onlar birçok hesaplar aradılar” (Kohelet 7:29) denmiştir. Onun kirleri ve tuma’yı uzak görmesine gelince, deriz ki insan bedeninin bütünü içinde kendiliğinden tame olan hiçbir şey yoktur; o temizdir. Çünkü tuma duyusal bir şey değildir ve aklın zorunlu kıldığı bir şey de değildir; ancak Tora’da zorunlu kılınmıştır. Tora da insanın bazı sıvılarını, onlardan ayrıldıktan sonra tame saymıştır; onlar kişinin içindeyken tame saymamıştır. Ancak biri bize kendiliğinden başka dinlerin hükümlerini getirir ve bizi onlarla yükümlü kılarsa, biz bunları ondan kabul etmeyiz. Andığı acılara gelince, bunlar iki dereceden birinden kurtulamaz. Ya nefeş bu acıları karanlıkta, sıcakta veya soğukta dışarı çıkmakla kendisi kazanmıştır; o zaman suç onundur, Tanrı’nın değil. Çünkü Tanrı ona kendisini bu sonradan gelen durumlardan korumasını emreden akıl vermiştir; o ise ona karşı gelmiştir. Nitekim “Akıllı kişi kötülüğü görür ve saklanır; saf kişiler geçer ve cezalandırılır” (Mişle 27:12) denmiştir. Ya da Tanrı bu acıları onun üzerine yenilemiştir; o zaman bu O’nun adaleti ve merhameti sebebiyledir. Onları ona ancak eğitim ve terbiye yoluyla getirmiştir ki, karşılığında ona iyilik versin. Nitekim “Seni sınamak ve sonunda sana iyilik etmek için” (Devarim 8:16) denmiştir. Yine “HaŞem’in terbiye ettiği insan ne mutludur... ona kötü günlerden sakinlik vermek için...” (Tehilim 94:12–13) denmiştir.