מאמר החמישי; זכיות וחובות 5

והעשירי הוא השב. המקים עניני התשובה. ועניני התשוב' ארבעה, העזיבה, והחרטה, ‏ובקשת הכפרה, ושיקבל על עצמו שלא ישנה. וארבעתם מקובצים במקרא במקום התשובה, באמרו ‏‏(הושע י"ד ב-ה) שובה ישראל עד יי' אלהיך כי כשלת בעונך קחו עמכם דברים ושובו אל יי' ואמרו ‏אליו כל תשא עון וקח טוב ונשלמה פרים שפתינו אשור לא יושיענו על סוס לא נרכב ולא נאמ' עוד ‏אלהינו למעשה ידינו. ואמרו שובה, שוב ממה שהיית בו, והוא שד עזיבת החטאים. ואמרו כי כשלת, ‏רוצה בו החרטה, רוצה לומ' כי החטאים ההם רעים ומכשילים. ואמרו קחו עמכם, רוצה בו בקשת ‏הכפרה. ויש הנה מלה נכרית, כל תשא עון וקח טוב, כנגד מה שתכפר לנו, נודה לך ונאמר טוב וישר ‏יי', וכמו המלה הזאת (ישעי' ל' ה') כל הוביש על עם לא יועילו למו ועקר גזרתו מן כל קבל אשר ‏בלשון התרגום, וכבר התחבר עם העברי באמרו (קהלת ה' ט"ו) כל עמת שבא כן ילך. ובו עוד, ‏ונשלמה פרים שפתינו, יתכן להיות כפרים, ויתכן שיש בו הסתר, ונשלמה פרים אשר פצו שפתינו. ‏ואמרו אשזר לא יושיענו, ועל סוס לא נרכב, ולא נאמר עוד אלהינו למעשה ידינו. שער עזיבת ‏ההשנות. וספר הנה אלה הג' דברים, על אשור וסוס וע"ז, מפני שהם הנראים יותר במיני החטאים ‏שחטאו, כאשר הוא כתוב בתחלת הספר, (הושע ח' ט') כי המה עלו אשור פרא בודד לו ועוד (הושע ח' ‏י"א) כי הרבה אפרים מזבחות לחטא. וכן אם היו הנגלים שבחטאי העם גנוב ורצוח ונאוף, היה אומר ‏דם נקי לא נשפוך, נאוף לא ננאף, וגנבה לא נגנוב. וכאשר ישלמו אלה הארבעה הם גדרי התשובה, ‏ואינני ירא על רב עמינו שיפילו מגדרי התשובה כי אם זה השער הרביעי, רוצה לומר ההשנות, כי ‏אני בוטח כי בשעת הצום והתפלה, יעזבו ויתחרטו ויבקשו הכפרה, אך אני חושב שהם מסכימים ‏לשנות, ואחר כן אומר מה תהיה התחבולה להסיר המחשבה לשנות מהלבבות, אומר לחבר דברים ‏בפרישות מן העולם, ויזכור האדם ענין חלישותו ועניו ויגיעתו ומותו והפרד חלקיו, והתולעה ‏והרמה, והחשבון, והיסורין, והדומה לזה, ומה שהוא מתחבר למה שיש בזה, עד שימאס בעולם ‏הזה, וכאשר ימאס אותו כלו יכנסו חטאיו בכלל המאוסים, וייטיב את דעתו לעזבם. ואומר כי על כן ‏מצאתי החכמים הראשונים, נהגו לומר ביום הכפור כמו שאלה החבורים אתה מבין שרעפי לבי, ואל ‏תבא עמנו בתוכחות, אדון כל פעל והדומה להם. ולאלה הארבעה סמוכים שלשה, והם התוספת ‏בתפלה ובצדק, ולהשיב בני אדם למוטב, אמר (משלי י"ו ו') בתפלה וצדקה בחסד ואמת יכופר עון ‏ובידאת י"י סור מרע. ובהשיב בני אדם למוטב (תהלים נ"א ט"ו) אלמדה פושעים דרכיך וגו' ואבאר ‏עוד כי האדם כאשר יסכים בעת תשובתו בלב שלם שלא ישנה, תהיה תשובתו מקובלת. ואם ‏תשיאהו התאוה אחר כן לשנות, אין תשובתו נפסדת, אך ימחלו לו העונות שהיו קודם התשובה, ‏ויכתב עליו מה שיהיה לאחריה. וכן אם ינהג המנהג הזה פעמים רבות, שישוב ואחר כן ישנה לחטא, ‏אין כותבין עליו כי אם מה שאחר התשובה, כשתהיה בכל פעם דעתו שלמה ולבו טוב שלא ישנה. ‏וזה אשר אתה מוצא הכתוב אומר (עמוס ב' ו') על שלשה פשעי ישראל ועל ארבעה לא אשיבנו, ‏איננו בקבול התשובה, אבל הוא בדחות הענש מהם אחר השליחו, כאלו היה שולח אל עם שישובו, ‏ואם לא ישובו, אביא עליהם החרב והרעב, ואם ישובו אחר השליחות הראשונה או השנית או ‏השלישית, לא יביא עליהם מה שאמר להביא, ואם לא, יגזור עליהם מה שאמר להביא, ואם יגזור ‏עליהם מה שאמר, אפילו אם ישובו אחר כן לא יועיל להם תשובתם ברביעית, לדחות מהם הענש ‏ההוא בעולם הזה, אבל היא מועיל' להם להנצל בעולם הבא:‏

Onuncusu teşuva eden kişidir. O, teşuvanın gereklerini yerine getirendir. Teşuvanın gerekleri dörttür: terk etmek, pişmanlık, bağışlanma istemek ve bir daha tekrarlamamayı kendi üzerine kabul etmek. Bu dördü, teşuva yerinde, Kutsal Yazı’da bir araya getirilmiştir. Nitekim şöyle denmiştir: “Dön İsrael, HaŞem Tanrına kadar; çünkü suçun yüzünden tökezledin. Yanınıza sözler alın ve HaŞem’e dönün; O’na deyin: Her suçu bağışla ve iyiyi al; dudaklarımızın boğalarını ödeyelim. Aşur bizi kurtarmayacak; ata binmeyeceğiz; ellerimizin işine artık ‘Tanrımız’ demeyeceğiz” (Hoşea 14:2–4). “Dön” denmesi, içinde bulunduğun şeyden dön demektir; bu, günahları terk etme kapısıdır. “Çünkü tökezledin” denmesi pişmanlığı kasteder; yani o günahlar kötüdür ve tökezleticidir. “Yanınıza sözler alın” denmesi bağışlanma istemeyi kasteder. Burada yabancı bir kelime vardır: “Kol tisa avon vekah tov.” Anlamı şudur: Bizi bağışlamana karşılık Sana şükredeceğiz ve “HaŞem iyi ve doğrudur” diyeceğiz. Bu kelimeye benzer bir kullanım “Kol hoviş, kendilerine yararı olmayacak bir halk yüzünden utandı” (Yeşayahu 30:5) sözünde vardır. Kökünün aslı Aramice Targum dilindeki “kol kovel” ifadesindendir. İbraniceyle de “Kol umat geldiği gibi öyle gider” (Kohelet 5:15) sözünde birleşmiştir. Bu ayette ayrıca “dudaklarımızın boğalarını ödeyelim” denmiştir. Bunun “boğalar gibi” anlamında olması mümkündür; veya burada bir gizleme bulunması ve anlamın “dudaklarımızın açtığı boğaları ödeyelim” olması mümkündür. “Aşur bizi kurtarmayacak; ata binmeyeceğiz; ellerimizin işine artık ‘Tanrımız’ demeyeceğiz” sözleri ise tekrarlamayı terk etme kapısıdır. Burada Aşur, at ve putperestlik hakkında bu üç şeyi anlatmıştır; çünkü bunlar, işledikleri günah türleri içinde en görünür olanlardı. Nitekim kitabın başında şöyle yazılmıştır: “Çünkü onlar Aşur’a çıktılar; yaban eşeği kendi başına...” (Hoşea 8:9). Yine şöyle denmiştir: “Çünkü Efrayim günah için sunakları çoğalttı” (Hoşea 8:11). Halkın günahları içinde açık olanlar hırsızlık, öldürme ve zina olsaydı, “masum kan dökmeyeceğiz, zina etmeyeceğiz, hırsızlık yapmayacağız” derdi. Bu dört şey tamamlandığında, teşuvanın sınırları tamamlanmış olur. Halkımızın çoğunluğu hakkında, teşuvanın sınırlarından düşeceklerinden korktuğum tek kapı bu dördüncü kapıdır; yani tekrarlamama kapısı. Çünkü oruç ve dua saatinde terk edeceklerine, pişman olacaklarına ve bağışlanma isteyeceklerine güveniyorum; fakat tekrar etmeye içlerinden razı olduklarını düşünüyorum. Sonra derim ki: Tekrarlama düşüncesini yüreklerden kaldırmanın yolu ne olacaktır? Derim ki: Dünyadan uzaklaşma hakkında sözler birleştirmeli; insan kendi zayıflığını, yoksulluğunu, yorgunluğunu, ölümünü, parçalarının ayrılmasını, kurtçukları ve böcekleri, hesabı, acıları ve bunlara benzer şeyleri hatırlamalıdır. Bunlara bu dünyada bulunan benzer şeyleri de eklemelidir; ta ki bu dünyadan tiksinsin. Onun tamamından tiksindiğinde, günahları da tiksinilen şeylerin kapsamına girer; böylece onları terk etmeye yönelik düşüncesi iyileşir. Bu yüzden ilk bilgelerin Yom Kipur’da buna benzer şiirsel dua derlemeleri söylemeyi adet edindiklerini gördüm: “Yüreğimin düşüncelerini Sen anlarsın”, “Bizimle azarlamalarla gelme”, “Bütün fiillerin Efendisi” ve bunlara benzerleri. Bu dört şeye bağlı üç şey daha vardır: duayı artırmak, tsedaka’yı artırmak ve insanları iyiye döndürmek. Dua ve tsedaka hakkında şöyle denmiştir: “İyilik ve hakikatle suç bağışlanır; HaŞem korkusuyla kötülükten uzaklaşılır” (Mişle 16:6). İnsanları iyiye döndürmek hakkında da şöyle denmiştir: “Başkaldıranlara yollarını öğreteceğim...” (Tehilim 51:15). Ayrıca şunu açıklarım: İnsan, teşuva ettiği sırada tam bir yürekle tekrar etmeyeceğine karar verirse, teşuvası kabul edilir. Bundan sonra arzu onu tekrar etmeye sürüklerse, teşuvası bozulmaz; fakat teşuvadan önceki günahları bağışlanır ve teşuvadan sonra olan şey onun üzerine yazılır. Bu alışkanlığı birçok kez sürdürse, yani teşuva edip sonra günaha dönse bile, her defasında düşüncesi tam ve yüreği tekrar etmeme konusunda iyi olduğu sürece, ona yalnızca teşuvadan sonra olan şey yazılır. Kutsal Yazı’da bulduğun “İsrael’in üç başkaldırısı ve dört başkaldırısı yüzünden onu geri çevirmeyeceğim” (Amos 2:6) sözü, teşuvanın kabulü hakkında değildir. Bu, cezanın gönderildikten sonra onlardan uzaklaştırılması hakkındadır. Sanki bir halka dönmeleri için haber gönderilmiş gibidir: Eğer dönmezlerse üzerlerine kılıç ve kıtlık getireceğim. Eğer birinci, ikinci veya üçüncü gönderiden sonra dönerlerse, getireceğini söylediği şeyi üzerlerine getirmez. Fakat dönmezlerse, getireceğini söylediği şeyi üzerlerine hükmeder. O söylediğini hükmettikten sonra, bundan sonra teşuva etseler bile, dördüncüde teşuvaları bu dünyada o cezayı onlardan uzaklaştırmaya yaramaz; fakat Olam HaBa’da kurtulmalarına yarar.