מאמר השלישי; צווי ואזהרה 2

וראוי שאקדם הדברים על המצות השכליות תחלה ואומר: מן החכמה לאסור שפיכות דמי ‏המדברים, שלא יותר זה, ויכלה קצתם את קצתם, ויש בו אחר מה שמרגישים בו מן הצער, בטול ‏הענין שכוון בו החכם, ומכרית אותם ההרג מאשר בראם לו והטריחם בו. ומן החכמה לאסור ‏הזנות, שלא יהיו המדברים כבהמות, ולא ידע אחד מהם אביו שיכבדהו גמול שגדלהו, ושיורישהו ‏האב טרפו כאשר ירש ממנו המציאה, ושידע שאר קרוביו מדוד ואחי אם, ויעשה מה שהוא מוצא ‏להם מן החנינה. ומן החכמה לאסור הגנבה, כי אם תותר, יבטחו קצת בני אדם על גניבת ממון ‏קצתם, ולא יישבו העולם ולא יקנו ממון, אך אם יבטח הכל על זה תבטל הגנבה עוד בבטול הקנינים, ‏מפני שלא ימצא מה שיגנוב כלל. ומן החכמה אך מראשיתה, דבר צדק ועזוב הכזב, כי הצדק הוא ‏האמירה על הדבר כאשר הוא ובענינו, והכזב הוא האמירה על הדבר לא כאשר הוא, ולא בענינו, ‏וכאשר יפול החוש עליו, וימצאנו בתכונה מהתכונות, והליץ עליו הנפש בהפך בתכונת זולתה, ‏מקבילות שני התכונות בנפש ומתהפכות, ותשער מהמנעם בדבר נכרי. ואחר כן אומר שראיתי מבני ‏אדם, מי שסובר, כי אלה ד' השרשים המוזרים, אינם מוזרים, אבל המוזר אצלו, מה שיצעדהו. ‏וידאיגהו, והטוב אצלו מה שיערב לו וירגיעהו. ולי על הדברים האלה תשובה רחבה במאמר הד' ‏בשער הצדק. אך אזכור ממנה הנה קצת ואומר, כי מי שחושב זה, כבר עזב כל מה שהבאתיו ‏לראיה הנה, ומי שעזב זה הוא סכל, והסתלק טרחו מעלינו. ועם זה לא אנוח עד שארחיבהו ‏ההתהפכות וההמנע, ואומר: כי הריגת השונא מה שיערב להורג, ויצער ההרוג, ולקיחת הממון ‏והנשים הנשואות, ממה שיערב ללוקח, ויצער ללקוח ממנו. ועל המחשבה הזאת יתחייב להיות כל ‏פועל מאלו השנים חכמה וסכלות יחד. חכמה, מפני שיערב לגנב ולהורג ולזונה, וסכלות, מפני ‏שהוא מצער בעל דינו. וכל דעת שמביאה אל ההתהפכות ועל ההמנע הוא שקר; אך יתקבץ עליהם ‏ההפך הזה, באיש א', בדבש שנפל בו מעט ארס אכלו והוא ערב והורג, ומתחייבים שתהיה חכמה ‏וסכלות יחד. אחר כן אומר בחלק הב' אשר הוא מותר בשכל, והתורה צותה בקצתו ואסרה קצתו, ‏והניחה השאר מותר כמו שהוא, כמו קדוש יום בין ימים, כשבתות ומועדים, וקדוש איש משאר בני ‏אדם, ככהן והנביא. וההמנע מאכול קצת המאכלים, ומשכב קצת בני אדם, והפרישות תכף לקצת ‏המקרים בעבור הטומאה. ואלה השרשים ומה שיולד מהם, ומה שיצטרף אליהם, אף על פי שהעלה ‏הגדולה בקיומם מצות אלהינו, והבאתנו אל התועלת, אני מוצא לרובם עלות חלקיות מועילות, ואני ‏רואה לזכור קצתם ולדבר עליהם, וחכמת הבורא למעלה מהכל. ואומר: כי מתועלת קדוש קצת ‏הזמן, תחלה בעזיבת המעשים בו, להגיע אל המנוחה מרב היגיעה, ולהגיע אל קצת החכמה, וחלק ‏מן התוספת בתפלה, ויפנו בני אדם לפגיעת קצתם את קצתם בהתקבצם, וידברו בעניני תורתם ‏ויכריזו בהם, וכל הדומה לזה. ומתועלת קדוש איש מיוחד, לקבל ממנו החכמה יותר, ולהפגיע ‏בעדם, ולחבב לבני אדם הדרך הישרה; כדי שיגיעו אל מעלות, ושישתדל להישיר בני אדם כיון ‏שהוא ראוי לכך, ומה שדומה לזה. ומתועלות אסור אכילת קצת בעלי חיים, שלא ידמוהו לבורא, כי ‏לא יתכן שיחייב לאכול מה שהוא דומה לו, ולא לטמאו, ושלא יעבוד האדם מאומה מהם, כי לא יתכן ‏לעבוד מה שהושם לו למאכל, ולא מה שהושם אצלו טמא. ומתועלת הרחקת שכיבת קצת הנשים, ‏אשת איש כאשר הקדמנו, אבל האב והאחים הצורך מביא להתיחד עמם, ובהתרת נשואיהם, היה ‏עולה על לבם לזנות עמם, ושלא יתאוו לצורה היפה מקרוביהם, ושלא ימאסו צורה שאיננה יפה, ‏כשיראו קרוביהם אינם חפצים בה. ומתועלות הטומאה והטהרה, שיכנע האדם מעצמו ומבשרו, ‏ושתיקר בעיניו התפלה, אחר שפסק ממנה ימים, ושייקר בעיניו הקדש והמקדש, אחר שנמנע ממנו ‏ימים, ושישיב לבו ליראת שמים. ועל זה הדמיון כאשר יחקרו רוב המצות האלה השמעיות ימצא ‏להם מן סעיפי העלילה ותועלותיה, דברים רבים, וחכמת הבורא בדעתו למעלה מכל מה שישיגוהו ‏המדברים, כמו שאמר (ישעיה נ"ה ט') כי גבהו שמים מארץ כן גבהו דרכי מדרכיכם:‏

Önce akli mitsvalar hakkında sözleri öne almam gerekir. Derim ki: Konuşan varlıkların kanını dökmeyi yasaklamak bilgeliktendir. Çünkü buna izin verilirse, onların bir kısmı diğer kısmını yok eder. Ayrıca öldürmede duyulan acıdan sonra, bilgenin yaratılışta amaçladığı anlam iptal olur; öldürme, onları yaratmış ve kendileri için onları yükümlü kılmış olduğu şeyden koparır. Zinayı yasaklamak da bilgeliktendir. Çünkü buna izin verilirse konuşan varlıklar hayvanlar gibi olur; kimse babasını tanımaz ki, kendisini büyüttüğü için ona karşılık olarak onu onurlandırsın; baba da rızkını ona miras bırakamaz, tıpkı kendisinin ondan varlığı miras aldığı gibi. Ayrıca kişi amca ve dayı gibi diğer akrabalarını da tanır ve onlar için bulduğu merhamet gereğini yapar. Hırsızlığı yasaklamak da bilgeliktendir. Çünkü hırsızlığa izin verilirse insanların bir kısmı diğer kısmının malını çalmaya güvenir; dünya yerleşik kalmaz ve mal edinme olmaz. Hatta herkes buna güvenirse, mülkiyetlerin iptal olmasıyla hırsızlık da iptal olur; çünkü çalınacak hiçbir şey bulunmaz. Bilgeliğin ilkelerinden biri de doğruyu söylemek ve yalanı terk etmektir. Çünkü doğruluk, bir şey hakkında onun olduğu gibi ve kendi durumu üzere söz söylemektir; yalan ise bir şey hakkında onun olduğu gibi ve kendi durumu üzere olmayan biçimde söz söylemektir. Duyu bir şeye ulaşıp onu belli bir nitelikte bulduğunda, nefeş onun hakkında bunun karşıtı olan başka bir nitelikle haber verirse, iki nitelik nefeşte karşı karşıya gelir ve birbirine ters düşer; insan bunların bir tek yabancı şeyde birleşmesinin imkansızlığını kavrar. Bundan sonra derim ki: İnsanlardan bazılarını gördüm; bu dört çirkin kökün aslında çirkin olmadığını, onlara göre çirkin olanın insana acı veren ve onu üzen şey olduğunu; iyi olanın ise insana hoş gelen ve onu rahatlatan şey olduğunu sanıyorlar. Bu sözlere dördüncü bölümde, adalet kapısında geniş bir cevap vereceğim. Fakat burada ondan birazını anıp derim ki: Bunu düşünen kimse, burada delil olarak getirdiğim her şeyi terk etmiştir. Bunları terk eden kimse cahildir; onun sıkıntısı bizden kalkmıştır. Bununla birlikte, onu terslik ve imkansızlık bakımından genişçe ortaya koymadan durmayacağım. Derim ki: Düşmanı öldürmek, öldüren için hoş gelebilir; fakat öldürülen için acı vericidir. Malı ve evli kadınları almak, alan için hoş olabilir; fakat kendisinden alınan için acı vericidir. Bu düşünceye göre bu iki taraftan her bir fiilin aynı anda hem bilgelik hem de cahillik olması gerekir: Hırsıza, katile ve zina edene hoş geldiği için bilgelik; karşı tarafına acı verdiği için cahillik. Tersliğe ve imkansızlığa götüren her görüş ise yalandır. Bu çelişki, tek bir kişide de toplanır: İçine biraz zehir düşmüş balı yiyen kişi için bal hoştur, fakat öldürücüdür; onların görüşüne göre bunun aynı anda hem bilgelik hem de cahillik olması gerekir. Sonra ikinci kısım hakkında konuşurum: Bu, akıl bakımından serbest olan, fakat Tora’nın bir kısmını emrettiği, bir kısmını yasakladığı ve geri kalanını olduğu gibi serbest bıraktığı şeylerdir. Günler arasından bir günün, Şabatlar ve bayramlar gibi kutsanması; insanlar arasından bir kişinin, kohen ve peygamber gibi kutsanması; bazı yiyeceklerden kaçınmak; bazı insanlarla cinsel ilişkiden uzak durmak; bazı olayların ardından tuma sebebiyle hemen ayrışmak bu kapsamdadır. Bu köklerin, onlardan doğanların ve onlara katılanların yerine getirilmesindeki büyük sebep Tanrımızın emri ve bizi faydaya ulaştırması olsa da, ben bunların çoğunda faydalı kısmi sebepler buluyorum; bunların bir kısmını anmayı ve onlar hakkında konuşmayı uygun görüyorum. Yaratıcı’nın hikmeti ise hepsinin üzerindedir. Derim ki: Zamanın bir kısmını kutsamanın faydalarından biri, ilk olarak o zamanda işlerin bırakılmasıdır; böylece çok yorgunluktan sonra dinlenmeye, hikmetten bir parçaya ve duada artıştan bir paya ulaşılır. İnsanlar bir araya geldiklerinde birbirleriyle karşılaşmaya yönelir; Tora’larının konuları hakkında konuşur, onları duyurur ve buna benzeyen şeyleri yaparlar. Belirli bir kişiyi kutsamanın faydalarından biri, ondan hikmeti daha çok almak, onun onlar adına aracılık edip yakarması, insanların kalbine doğru yolu sevdirmesidir; böylece derecelere ulaşırlar ve o kişi de buna layık olduğu için insanları doğru yola yöneltmeye çalışır. Buna benzeyen faydalar da vardır. Bazı canlıları yemeyi yasaklamanın faydalarından biri, insanın onları Yaratıcı’ya benzetmemesidir; çünkü O’na benzediği düşünülen şeyi yemeyi zorunlu kılması uygun değildir. Bir diğer fayda da insanın onları tuma saymamasıdır. Yine insanın onlardan herhangi birine kulluk etmemesi de bundandır; çünkü kendisine yiyecek kılınan veya kendisi yanında tuma sayılan şeye kulluk etmek uygun değildir. Bazı kadınlarla ilişkiyi uzaklaştırmanın faydalarından biri şudur: Evli kadın konusunda bunu daha önce anlattık. Baba ve kardeşler konusunda ise ihtiyaç, onlarla baş başa kalmayı gerektirir; eğer onlarla evlenmek serbest olsaydı, insanların aklına onlarla zina etme düşüncesi gelirdi. Ayrıca kişi yakınları arasında güzel surete arzu duymamalı, güzel olmayan suretten de, yakınlarının onu istemediğini gördüğü için tiksinmemelidir. Tuma ve tahara’nın faydalarından biri, insanın kendi nefeşi ve bedeni karşısında alçalmasıdır; birkaç gün ondan kesildikten sonra dua gözünde değer kazanır; birkaç gün ondan uzak bırakıldıktan sonra kutsal olan ve Mikdaş gözünde değer kazanır; yüreğini yirat Şamayim’e döndürür. Bu benzetme üzere, bu işitmeye dayalı mitsvaların çoğu araştırıldığında, onların gerekçe dallarından ve faydalarından pek çok şey bulunur. Yaratıcı’nın hikmeti ise, bilgisi içinde, konuşan varlıkların erişebileceği her şeyin üzerindedir. Nitekim “Gökler yerden ne kadar yüksekse, yollarım da sizin yollarınızdan o kadar yüksektir” (Yeşayahu 55:9) denmiştir.