מאמר השני; אחדות 11

ואחר כן אדבר על האיכות, והם המקרים, ואומר: שהוא באמת לא יתכן שיקרהו מקרה, כי הוא בורא ‏המקרים כלם. וזה אשר נמצא שאומר שהוא אוהב דבר או שונא דבר, הענין בזה שכל אשר צונו בו ‏קראו אהוב אצלו, כאשר חייבנו לאוהב אותו, באמרו (תהלים ל"ז כ"ח) כי י"י אוהב משפט. (שם י"א ‏ז') צדיק י"י צדקות אהב והדומה לזה. וקבץ רבים מהם, ואמר (ירמיה ז' כ"ג) כי באלה חפצתי נאם ‏י"י. וכל אשר הזהירנו ממנו שלא נעשהו, קראו שנוא אצלו, מפני שחייבנו לשנאתו, כמו שאמר (משלי ‏ו' ט"ז) שש הנה שנא י"י. (ישעיה ס"א ח') שונא גזל בעולה. וקבץ מהם רבים, ואמר (זכריה ח' י"ז) כי ‏את כל אלה אשר שנאתי נאם י"י, ומה שאנו רואים שאומר שהוא רוצה ושהוא כועס, הענין בו, שקצת ‏ברואיו כאשר חייב להם ההצלחה והגמול קורא זה רצון, כאמרו (תהלים קמ"ז י"א) רוצה י"י את ‏יריאיו. (שם פ"ה ב') רצית י"י את ארצך. וכאשר יתחייב קצתם הצער והענש, קורא זה כעס, כאמרו ‏‏(שם ל"ד י"ז) פני י"י בעושי רע. (עזרא ח' כ"ב) ועזו ואפו על כל עוזביו. אבל הכעס והרצון ‏המוגשמים, והאהבה והשנאה המוגשמות, לא יהיו כי אם במי שיקוה ויירא, ונמנע מבורא הכל, ‏שיקוה לדבר ממה שברא, או שייראהו, ועל הדרך הזה נוציא שאר תארי היראה העולים במחשבה. ‏‏- ועל המצטרף אומר: כי הבורא יתברך לא יתכן שיצרפו אליו על דבר ההגשמה ולא ייוחס אליו, כי ‏הוא לא סר קדמון, ואין דבר מן העשוים מצטרף אליו ולא מיוחס. ועתה כאשר עשם לא יתכן ‏שישתנה עצמו וישוב מיוחס אליו ומצטרף אליו בהגשמה, אחר שלא היה כן. וזה אשר נראה ‏בספרים שקוראים אותו מלך, ומשימים בני אדם עבדים אליו והמלאכים משרתים, כאמרו (תהלי' י' ‏ט"ז) י"י מלך עולם ועד. (שם קי"ג א') הללו עדי י"י. (שם ק"ד ד') משרתיו אש לוהט. אלה כלם על ‏דרך הכבוד והגדול, בעבור שהגדול שבבני אדם אצלם הוא מלך, ועל ענין שהוא עושה כל מה ‏שירצה, ומצותו מתקיימת, כמו שאמר (קהלת ח' ד') באשר דבר מלך שלטון ומי יאמר לו מה ‏תעשה. ואשר נמצא שמיחסים אליו אוהבים ושונאים, כאמרו (תהלים צ"ז י') אוהבי י"י שנאו רע, ‏ואמרו (שם פ"א ט"ז) משנאי י"י יכחשו לו. זה מהם על דרך הכבוד והגנוי, וכבדו החסידים מבני ‏אדם בשם אוהבים, וגנו החטאים בשם שונאים, וכן שאר מה שנכנס בשער הזה. - ואומר במקומות ‏לא יתכן שיצטרך הבורא אל מקום שיהיה לו, מכמה פנים. תחלתם, שהוא בורא כל המקומות. ועוד ‏שלא סר לבדו ואפס מקום, ואיננו נעתק בעבור בריאתו למקום. ועוד כי הצריך אל מקום הוא הגשם, ‏אשר הוא ממלא מה שיפגשהו וממששו, ויהיה כל אחד מן המתמששים מקום לאחר, וזה כלו נמנע ‏מהבורא. וזה אשר הנביאים אומרים שהוא בשמים, על דרך הגדול והכבוד, מפני שהשמים אצלם ‏רמים מכל דבר שידענוהו, כמו שאמרו (קהלת ה' א') כי האלהים בשמים ואתה על הארץ ועוד (מ"א ‏ח' כ"ז) כי השמים ושמי השמים לא יכלכלוהו. וכן המאמר כשהוא שוכן בבית המקדש (שמות כ"ט ‏מ"ח) ושכנתי בתוך בני ישראל (יואל ד' כ"א) וי"י שוכן בציון. וכל זה להגדיל המקום ההוא והישות. ‏ועם זה כבר הראה בו אורו הנברא, אשר הקדמנו זכרו, הנקרא שכינה וכבוד. ועל הזמן לא יתכן ‏שיהיה לבורא זמן, מפני שהוא בורא כל זמן, מפני שלא סר לבדו ואין זמן, לא יתכן שיעתיקהו הזמן ‏וישנהו, ושהזמן איננו כי אם מדת קיום הגשמים, ואשר איננו גשם מרומם בהזמן וממדות הקיום. ‏ואם נספר עליו בעמידה וקיומה היא על דרך הקרוב כאשר הקדמנו. וזה אשר בספרים האומרים ‏‏(תהלים צ' ב') מעולם ועד עולם אתה אל. ועוד (ישעיה מ"ג י"ג) כי מיום אני הוא. ועוד (שם שם י') ‏לפני לא נוצר אל ואחרי לא יהיה. אבל שבים כל אלו הנקודות מן העתים על פעלו. ואשר אמרו: ‏מעולם ועד עולם אתה אל, אינם רוצים בו כי אם לא סרת מושיע תחלת הזמן לעבדיך, כאמרם ‏‏(תהלים ס"ח כ"א) האל לנו אל למושעות. ואמרו ית': לפני לא נוצר אל ואחרי לא יהיה, רוצה בו, ‏קודם שאשלח נביאי ואחר ששלחתיו, אין אלוה מבלעדי; כי כבר הקדים לפניו עבדי אשר בחרתי, ‏ובלשון העם יכשר שיאמר האדם לפני, והוא רוצה, קודם פעלי. כמו שאמר יואב (ש"ב י"ח י"ד) לא כן ‏אוחילה לפניך. ויאמר אחרי, והוא רוצה, אחר פעלי. כמו שאמר נתן הנביא (מ"א א' י"ד) ואני אבא ‏אחריך ומלאתי את דבריך. וכן גם מיום אני הוא, רומז אל יום נכבד יום מעמד הר סיני או מה ‏שדומה לו, והוא אומר מן העת ההיא, אני הוא המצווה אתכם בזה, והמזהיר אתכם מזה, והמציל ‏אתכם מזה, מפני שגמר המאמר אפעל ומי ישיבנה. ועל הקנין כי כל הברואים הם ברואיו ומעשיו, ‏ולא יתכן שנאמר שקונה זה מבלעדי זה, ולא שֶׁקִנְיָנוֹ לזה יותר ולזה פחות. ואשר נראה בספרים ‏אומרים שעם סגולתו וקנינו וחבלו ונחלתו (דברים ל"ב ט') כי חלק י"י עמו יעקב חבל נחלתו. אין זה ‏כי אם על דרך הגדול והכבוד, מפני שאצלנו סגלת כל אדם וחלקו יקרים אצלו. ועוד כי משימים אותו ‏גם הוא על דרך העברה, חלק החסידים ומנתם, באמרו (תהלים ט"ז ה') י"י מנת חלקי וכוסי, וזה ‏על דרך הסגלה והגדול. ועל הדרך הזה יהיה ענין קריאתו אלוה לאדם ולמאמינים, כאמרו אלהי ‏אברהם יצחק ויעקב. וכאמרו אלהי העברים, כי הוא אלהי הכל, וזה ממנו על דרך הגדול והכבוד ‏לחסידים. - ועל המצב כי הבורא יתברך וית' אינו גשם, ולא יתכן שיהיה לו מצב מהמצבים, לא ‏מישיבה ולא מעמידה והדומה לזה. והכל נמנע מפני שאיננו גשם, ושהוא לא סר ואין דבר זולתו.. ‏ומפני שהמצב איננו כי אם השען גשם על אחר, ואפני המצב מחייבים שנוי וחלוף לנצב. ומה ‏שאומרים הספרים (שם כ"ט י') וישב י"י מלך לעולם, רוצים בו הקיום. ואשר אומר (במדבר י' צ"ד) ‏קומה י"י ויפוצו אויביך, אינם רוצים בו כי אם הקדמות העזר והעונש. ואשר אמר (שמות ל"ד ה') ‏ויתיצב עמו שם, רוצים בו האור ההוא שנקרא שכינה. ואשר אמר (בראשית י"ח ל"ג) וילך י"י כאשר ‏כלה, רוצים בו לעלות האור ההיא. ועם הדרך הזה הוא מתקיים כל מה שדומה לדברים האלה:‏

Sonra nitelik hakkında konuşurum; bunlar öze ait olmayan sonradan ilişen niteliklerdir. Derim ki gerçekte O’na böyle bir niteliğin ilişmesi mümkün değildir; çünkü bütün sonradan ilişen niteliklerin Yaratıcısı O’dur. O’nun bir şeyi sevdiğinin veya bir şeyden nefret ettiğinin söylenmesine gelince, bunun anlamı şudur: Bize emrettiği her şeyi, onu sevmemizi üzerimize gerekli kıldığı için, kendi yanında sevilen diye adlandırmıştır. Nitekim “Çünkü HaŞem adaleti sever” (Tehilim 37:28), “HaŞem adildir, doğrulukları sever” (Tehilim 11:7) ve buna benzer ifadeler böyledir. Bunların birçoğunu bir araya getirerek, “Çünkü Ben bunlardan hoşnutum, HaŞem’in sözü” (Yirmeyahu 7:23) demiştir. Bizi yapmaktan sakındırdığı her şeyi de, ondan nefret etmemizi üzerimize gerekli kıldığı için, kendi yanında nefret edilen diye adlandırmıştır. Nitekim “HaŞem’in nefret ettiği altı şey vardır” (Mişle 6:16), “Yakmalık sunuda gaspı nefret ederim” (Yeşayahu 61:8) denmiştir. Bunların birçoğunu bir araya getirerek, “Çünkü bütün bunlardan nefret ettim, HaŞem’in sözü” (Zeharya 8:17) demiştir. O’nun istediğinin ve öfkelendiğinin söylenmesine gelince, bunun anlamı şudur: Yaratılmışlarından bazıları için başarı ve ödül gerekli olduğunda buna hoşnutluk denir. Nitekim “HaŞem kendisinden korkanlardan hoşnut olur” (Tehilim 147:11), “HaŞem, ülkenden hoşnut oldun” (Tehilim 85:2) denmiştir. Bazıları için acı ve ceza gerekli olduğunda buna öfke denir. Nitekim “HaŞem’in yüzü kötülük yapanlara karşıdır” (Tehilim 34:17), “Gücü ve öfkesi kendisini terk edenlerin üzerinedir” (Ezra 8:22) denmiştir. Fakat cisimsel öfke ve hoşnutluk, cisimsel sevgi ve nefret ancak umut eden ve korkan kimsede bulunur. Her şeyin Yaratıcısı’nın, yarattığı herhangi bir şeyden umut etmesi veya ondan korkması ise imkansızdır. Bu yolla, akla gelebilecek diğer korku ve çekinme niteliklerini de O’ndan uzaklaştırırız. Bağıntı kategorisi hakkında derim ki: Kutsanmış Yaratan’ın cisimsel anlamda herhangi bir şeye bağlanması veya herhangi bir şeye nispet edilmesi mümkün değildir. Çünkü O ezeli olmaktan hiç ayrılmamıştır; yapılmış şeylerden hiçbir şey O’na bağıntılı veya nispetli değildir. Şimdi onları yarattıktan sonra da, daha önce böyle değilken, O’nun özünün değişip cisimsel anlamda bir şeye nispetli ve bağıntılı hale gelmesi mümkün değildir. Kitaplarda O’nun “kral” diye adlandırılması, insanların O’nun kulları sayılması ve meleklerin O’nun hizmetkarları olarak konulması —“HaŞem sonsuza dek kraldır” (Tehilim 10:16), “HaŞem’in kulları, övün” (Tehilim 113:1), “Hizmetkarları alevli ateştir” (Tehilim 104:4)— bütün bunlar saygı ve yüceltme yoluyla söylenmiştir. Çünkü insanların gözünde onların en büyüğü kraldır. Ayrıca bu ifade, O’nun dilediği her şeyi yaptığı ve buyruğunun yerine geldiği anlamına gelir. Nitekim “Çünkü kralın sözü egemendir; kim ona, ‘Ne yapıyorsun?’ diyebilir?” (Kohelet 8:4) denmiştir. O’na sevenler ve nefret edenler nispet edilmesine gelince —“HaŞem’i sevenler, kötülükten nefret edin” (Tehilim 97:10), “HaŞem’den nefret edenler O’na yalan yere boyun eğerdi” (Tehilim 81:16)— bu da onurlandırma ve yerme yoluyla söylenmiştir: İnsanlar arasındaki hasidler “sevenler” adıyla onurlandırılmış, günahkarlar ise “nefret edenler” adıyla yerilmiştir. Bu konuya giren diğer bütün ifadeler de böyledir. Yerler hakkında derim ki: Yaratan’ın kendisine ait bir yere ihtiyaç duyması birçok yönden mümkün değildir. Birincisi, bütün yerlerin Yaratıcısı O’dur. İkincisi, O tek başına var olmaktan hiç ayrılmamıştı ve yer yoktu; dolayısıyla yeri yaratması sebebiyle bir yere taşınmış değildir. Üçüncüsü, yere muhtaç olan şey cisimdir; cisim, karşılaştığı ve temas ettiği şeyi doldurur; temas eden şeylerin her biri diğerine yer olur. Bütün bunlar Yaratan hakkında imkansızdır. Peygamberlerin O’nun göklerde olduğunu söylemeleri ise yüceltme ve saygı yoluyla söylenmiştir; çünkü gökler, bildiğimiz her şeyden yüksek görülür. Nitekim “Tanrı göklerdedir, sen ise yeryüzündesin” (Kohelet 5:1) ve ayrıca “Gökler ve göklerin gökleri O’nu içine alamaz” (Melahim I 8:27) denmiştir. Bet HaMikdaş’ta (Kutsal Tapınak’ta) barındığının söylenmesi de böyledir: “İsrael oğulları arasında barınacağım” (Şemot 29:45), “HaŞem Tsiyon’da barınır” (Yoel 4:21). Bütün bunlar o yeri ve o varlık düzeyini yüceltmek içindir. Bununla birlikte orada, daha önce andığımız, Şehina ve Görkem diye adlandırılan yaratılmış ışığını göstermiştir. Zaman hakkında derim ki: Yaratan için bir zamanın olması mümkün değildir; çünkü bütün zamanların Yaratıcısı O’dur. O tek başına var olmaktan hiç ayrılmamıştı ve zaman yoktu. Bu nedenle zamanın O’nu bir halden başka bir hale geçirmesi ve değiştirmesi mümkün değildir. Zaman ancak cisimlerin sürekliliğinin ölçüsüdür; cisim olmayan şey ise zamandan ve süreklilik ölçülerinden yücedir. O’nun hakkında kalış ve süreklilik anlatıyorsak, bu daha önce açıkladığımız gibi yalnızca yaklaştırıcı bir anlatım yoludur. Kitaplarda “Ezeli olandan ebedi olana kadar Sen Tanrı’sın” (Tehilim 90:2), “Çünkü günden beri Ben O’yum” (Yeşayahu 43:13) ve “Benden önce hiçbir tanrı oluşturulmadı, Benden sonra da olmayacak” (Yeşayahu 43:10) denmesine gelince, bu zaman noktalarının hepsi O’nun fiiliyle ilgilidir. “Ezeli olandan ebedi olana kadar Sen Tanrı’sın” ifadesiyle yalnızca şunu kastetmişlerdir: Zamanın başlangıcından beri kulların için kurtarıcı olmaktan ayrılmadın. Nitekim “Tanrı bizim için kurtuluşların Tanrısı’dır” (Tehilim 68:21) denmiştir. Kutsanmış Olan’ın “Benden önce hiçbir tanrı oluşturulmadı, Benden sonra da olmayacak” sözünün anlamı ise şudur: Peygamberimi göndermeden önce de, onu gönderdikten sonra da Benden başka tanrı yoktur. Çünkü bundan önce “seçtiğim kulum” ifadesi geçirilmiştir. Halk dilinde bir insan “önümde” diyebilir ve bununla “fiilimden önce”yi kasteder. Yoav’ın “Senin önünde böyle beklemeyeceğim” (Şemuel II 18:14) demesi buna benzer. Yine “ardımdan” diyebilir ve bununla “fiilimden sonra”yı kasteder. Natan peygamberin “Ben senin ardından gelip sözlerini tamamlayacağım” (Melahim I 1:14) demesi böyledir. “Günden beri Ben O’yum” ifadesi de Sinay Dağı’nda duruş günü gibi yüce bir güne veya ona benzer bir şeye işaret eder. Anlamı şudur: O zamandan beri size bunu emreden, bundan sakındıran ve sizi bundan kurtaran Ben’im. Çünkü sözün sonu “Ben işlerim, kim onu geri çevirebilir?” diye tamamlanır. Sahiplik hakkında derim ki: Bütün yaratılmışlar O’nun yaratıkları ve işleridir. Bu yüzden birini diğerinden ayrı biçimde O’nun kazancı saymamız veya O’nun birindeki sahipliğinin daha çok, diğerindekinin daha az olduğunu söylememiz mümkün değildir. Kitaplarda O’nun seçkin halkı, kazancı, payı ve mirası diye söz edilmesi —“Çünkü HaŞem’in payı halkıdır, Yaakov mirasının payıdır” (Devarim 32:9)— yalnızca yüceltme ve onurlandırma yoluyla söylenmiştir; çünkü bizde her insanın seçkin malı ve payı onun yanında değerlidir. Ayrıca O da mecaz yoluyla hasidlerin payı ve nasibi sayılmıştır. Nitekim “HaŞem payımın ve kasemin nasibidir” (Tehilim 16:5) denmiştir. Bu da seçkinlik ve yüceltme yoludur. O’nun bir insanın ve inananların Tanrısı diye adlandırılması da bu yolla anlaşılır; “Avraam’ın, Yitshak’ın ve Yaakov’un Tanrısı” ve “İbranilerin Tanrısı” denmesi böyledir. Çünkü O herkesin Tanrısı’dır; fakat bu ifade hasidler için yüceltme ve onurlandırma yoluyla söylenmiştir. Konum kategorisi hakkında derim ki: Kutsanmış ve yüce Yaratan cisim değildir. Bu yüzden O’nun oturma, ayakta durma ve buna benzer konumlardan herhangi bir konumu olması mümkün değildir. Bunların hepsi imkansızdır; çünkü O cisim değildir ve O’nun dışında hiçbir şey yokken O var olmaktan hiç ayrılmamıştır. Ayrıca konum, ancak bir cismin başka bir cisme dayanmasıdır; konum biçimleri de konumlanan şeyde değişiklik ve başkalaşma gerektirir. Kitapların “HaŞem tufanda oturdu; HaŞem ebediyen kral olarak oturdu” (Tehilim 29:10) demesi kalıcılık anlamındadır. “Kalk HaŞem, düşmanların dağılsın” (Bamidbar 10:35) sözü yardımın ve cezanın öne çıkması anlamındadır. “Orada onunla durdu” (Şemot 34:5) sözü, Şehina diye adlandırılan o ışık hakkındadır. “HaŞem, onunla konuşmayı bitirince gitti” (Bereşit 18:33) sözü de o ışığın yükselmesi anlamındadır. Buna benzeyen bütün sözler de bu yolla yerli yerine oturur.