מאמר השני; אחדות 10

וכיון שבארתי שהמושכל והכתוב והמקובל הסכימו כלם על הרחקת הדמיון מאלהינו יתברך, אני ‏רוצה להציע אלה המלות הגשמיות, ואומר שהם עשר. ראש באמרו (ישעיה נ"ט י"ז) וכובע ישועה ‏בראשו. עין באמרו (דברים י"א י"ב) תמיד עיני י"י אלהיך בה. אזן באמרו (במדבר י"א י"ח) כי ‏בכיתם באזני י"י. פה באמרו (שמות י"ז א') על פי י"י. שפה באמרו (תהלים פ"ט ל"ה) ומוצא שפתי ‏לא אשנה. פנים באמרו (במדבר ו' כ"ה) יאר י"י פניו אליך. יד באמרו (שמות ט' ג') הנה יד י"י. לב ‏באמרו (בראשית ח' כ"א) ויאמר י"י על לבו. מעים באמרו (ירמיה לא כ') על כן המו מעי לו. רגל ‏באמרו (תהלים צ"ט ה') והשתחוו להדם רגליו. ואלה דברים והדומה להם ממעשה הלשון והרחבה, ‏תפיל כל אחד מהם על ענין וסברתו במה שנמצאנו בזולת ענין הבורא, ונדע כי הלשון כן אמתתה ‏ומנהגה, שתרחיב ותשאיל ותדמה, כאשר מרחיבה ואומרת שהשמים מדברים (שם י"ט ב') השמים ‏מספרים כבוד אל. ושהים מדבר (ישעיה כ"ג ד') כי אמר ים מעוז הים לאמר. ושהמות מדבר (איוב ‏כ"ח כ"ג) אבדון ומות אמרו. ושהאבן שומעת (יהושע כ"ד כ"ז) הנה האבן הזאת תהיה לנו לעדה כי ‏היא שמעה. ושההרים מדברים (ישעיה נ"ה י"ג) ההרים והגבעות יפצחו לפניכם רנה. ושהגבעות ‏לובשות (תהלים ל"ה י"ג) וגיל גבעות תחגרנה, והדומה לזה, מה שלא יספר מהרה. ואם יאמר ‏אומר: מה היתה התועלת שהרחיב הלשון זאת ההרחבה שתפיל לנו אלו הספקות, ולמה לא סמכה ‏על מלות אמתות, והיתה מסירה מעלינו זאת הרעה? אומר: כי אלו סמכה על מלה אחת, היה ‏השמוש בלשון מתמעט ולא היה מגיע להגיד בה על קצת המכוונות. ואלו היינו באים לספר עליו ‏בלשון האמתי, היינו חייבים לעזוב ולהניח שומע ורואה רחום חפץ, עד אשר לא יעלה לנו כי אם ‏הישות בלבד. וכיון שבארתי הדבר הזה, אשוב אל העשרה ההם בביאורים וענינים, ואומר: שרצו ‏הנביאים בראש ענין ההגדלה וההעלאה, כאשר אמר בבני אדם (שם ג' ד') כבודי ומרים ראשי. ורצו ‏בעין השגחה, כאמרו (בראשית מ"ד כ"א) ואשימה עיני עליו. ורצו בפנים הרצון והכעס, כמו שאמר ‏‏(משלי ט"ז ט"ו) באור פני מלך חיים. ונאמר (ש"א א' י"ח‏‎ ‎‏) ופניה לא היו לה עוד. ורצו באזן קבול ‏הדברים, כאמרו (בראשית מ"ד י"ח) ידבר נא עבדך דבר באזני אדני. ורצו בפה ובשפה באור וצווי, ‏כאמרו (במדבר ד' כ"ז) על פי אהרן ובניו. (משלי י' כ"א) שפתי צדיק ירעו רבים. ורצו ביד יכולת, ‏כאמרו (ישעיה נ"ט א') הן לא קצרה יד י"י ורצו בלב חכמה, כאמרו (משלי ז' ז') נער חסר לב. ורצו ‏במעים חנות, כאמרו (תהלים מ' ט') ותורתך בתוך מעי. ורצו ברגל הכרח, כאמרו (שם ק"י א') עד ‏אשית אויביך. וכיון שמצאנו אלה המלות בבני אדם על זולת ההגשמה, ואחר כן אומר בקצת ‏העתים, קל וחומר שיכשר פרושם בעניני הבורא על זולת ההגשמה. ואחר כן אומר: כי כבר מצאנו ‏אלה המלות במוצק, ולא שיכשר שיהיה לו מאומה מן אלה האברים, והוא, שאנחנו מוצאים בלשון ‏לארץ ולמים שתים עשרה מלות. תחלתם ראש (משלי ח' כ"ו) וראש עפרות תבל ועין באמרו (שמות ‏י' ד') וכסה את עין הארץ. ואזן כאמרו (ישעיה א' א') והאזיני ארץ. פנים, כאמרו (במדבר י"א ל"א) ‏על פני הארץ. ופה, כאמרו (שם ט"ז ל"ב) ותפתח הארץ את פיה. כנף כאמרו (ישעיה כ"ד ט"ז) מכנף ‏הארץ. יד כאמרו (דניאל י' ד') על יד הנהר. שפה, כאמרו (שמות ב' ג') על שפת היאור. לב, כאמרו ‏‏(שם ט"ו ח') קפאו תהומות בלב ים. טבור, כאמרו (יחזקאל ל"ח י"ב) על טבור כארץ. בטן, כאמרו ‏‏(יונה ב' ג') מבטן שאול שועתי שמעת קולי. רחם, כאמרו (איוב ל"ח ח') ויסך בדלתים ים בגיחו ‏מרחם יצא. וירך, כאמרו (ירמיה לא ח') וקבצתים מירכתי ארץ. וכאשר מצאנו הלשון שעשה אלה ‏המלות, למה שעיד חושנו, שאין מאומה מאלה האברים, אבל הם כלם העברות, כן עשתה זה למה ‏שהעיד לו שכלנו שאין לו מאומה מאל האברים; אבל הם כלם העברות. ואם יאמר אומר: אין הלשון ‏עושה, אלא מה שהוא מוגשם, יתחייב שימציאנו אלה השתים עשרה בארץ ובמים, וכמו שעברו אלה ‏המלות, עבר עוד המצטרף אליהם מהטה אזנך, פקח עיניך, שלח ידך, והדומה לזה, ועברו פעליהם ‏המיוחסים אלים, מויראה, וישמע, וידבר, ויחשב. והדומה לזה, והיה לכל אחד מהם סברא, עד וירח ‏י"י, אשר משמעו קשה, הוא קבול, כאמרו (איוב י"ד ט') מריח מים יפרח, כפי מה שמסכים למושכל ‏ולכתוב ולמקובל. ואם יפרץ פרץ ויאמר: ואיך יתכן שיסבור אלו הסברות באלו המלות המוגשמות, ‏ובמה שייוחס אליהם, והכתוב כבר פרש שצורתו כצורת האדם? ראוה הנביאים מדברת עמם, ‏ומיחסים אליה דבריו, וכן שכן שהוא על כסא, ומלאכים נושאים אותו ממעל לרקיע אשר על ראשם, ‏כמראה אבן ספיר דמות כסא ועל דמות הכסא דמות כמראה אדם עליו מלמעלה. וכבר נראית הורה ‏הזאת על כסא ומלאכים מימינה ומשמאלה, כאמרו (מ"א כ"ב י"ט) ראיתי את י"י יושב על כסאו וכל ‏צבא השמים עומד עליו מימינו ומשמאלו. נענה כי זאת הצורה ברואה, וכן הכסא והרקיע והנושאיו ‏כלם מחודשים, חדשם הבורא מאוד לאמת אצל נביאו, כי הוא שלח דבריו אליו, כאשר אבאר ‏במאמר השלישי. והיא צורה יקרה מן המלאכים עצומה בבריאתה, בעלת הוד ואור, והיא נקראת ‏כבוד י"י, ועליה ספר קצת הנביאים (דניאל ז' ט') חזה הוית עד די כרסון דמיו. ועליה אמרו החכמים ‏שכינה. ויש שתהיה אור בלא צורת איש, והבורא הגדיל נביאו, שהשמיעו הנבואה מצורה עצומה ‏ברואה מאור נקרא כבוד י"י כאשר בארנו. וממה שמורה על מה שאמרנו, מה שאמר הנביא על זאת ‏הצורה (יחזקאל ב' א') בן אדם עמוד על רגלך ואדבר אותך. ולא יתכן שיהיה זה המדבר הוא אדון ‏העולמים, כי התורה אמרה (דברים ל"ד י') ולא קם נביא עוד בישראל כמשה אשר ידעו י"י פנים אל ‏פנים, אבל שאר הנביאים המלאכים דברו עמם. ואם נמצא הכתוב שכבר פרש שם המלאך כבר פרש ‏המחודש. ואם אמר כבוד י"י הוא מחודש, ואם יזכור שם ה', ולא סמך אליו כבוד ולא מלאך, אבל ‏סמך אליו ראיה, או תאר איש, אין ספק שיש במאמר דבר נסתר הוא כבוד י"י או מלאך י"י כאשר ‏הלשון מסתרת כמו שקדמתי:‏

Akıl, Kutsal Yazı ve gelenek, kutsanmış Tanrımız hakkında her türlü benzerliği reddetme konusunda hep birlikte uyuştuktan sonra, bu cisim çağrıştıran ifadeleri ortaya koymak istiyorum. Derim ki bunlar on tanedir. “Baş” kelimesi, “Kurtuluş miğferi başındadır” (Yeşayahu 59:17) sözünde geçer. “Göz” kelimesi, “Tanrın HaŞem’in gözleri daima onun üzerindedir” (Devarim 11:12) sözünde geçer. “Kulak” kelimesi, “HaŞem’in kulaklarında ağladınız” (Bamidbar 11:18) sözünde geçer. “Ağız” kelimesi, “HaŞem’in ağzı uyarınca” (Şemot 17:1) sözünde geçer. “Dudak” kelimesi, “Dudaklarımdan çıkan şeyi değiştirmem” (Tehilim 89:35) sözünde geçer. “Yüz” kelimesi, “HaŞem yüzünü sana aydınlatsın” (Bamidbar 6:25) sözünde geçer. “El” kelimesi, “İşte HaŞem’in eli” (Şemot 9:3) sözünde geçer. “Kalp” kelimesi, “HaŞem kalbine söyledi” (Bereşit 8:21) sözünde geçer. “İç organlar” kelimesi, “Bu yüzden içim onun için coşar” (Yirmeyahu 31:20) sözünde geçer. “Ayak” kelimesi, “Ayaklarının taburesine eğilin” (Tehilim 99:5) sözünde geçer. Bu sözler ve bunlara benzeyenler, dilin geniş kullanımı kapsamındadır. Bunların her biri, Yaratan konusu dışında gördüğümüz kullanım ve kavrayışa göre bir anlam taşır; böylece dilin gerçek işleyişinin ve yolunun genişletme, ödünç alma ve yakınlaştırma olduğunu biliriz. Nitekim gökler için konuşma isnat edilir: “Gökler Tanrı’nın Görkemini anlatır” (Tehilim 19:2). Deniz için konuşma isnat edilir: “Çünkü deniz, denizin kalesi dedi ki...” (Yeşayahu 23:4). Ölüm için konuşma isnat edilir: “Yıkım ve ölüm dediler” (İyov 28:22). Taş için işitme isnat edilir: “İşte bu taş bize tanık olacak; çünkü o işitti” (Yehoşua 24:27). Dağlar için konuşma isnat edilir: “Dağlar ve tepeler önünüzde ezgiyle patlayacak” (Yeşayahu 55:12). Tepeler için kuşanma isnat edilir: “Tepeler sevinç kuşanacak” (Tehilim 65:13). Buna benzeyen örnekler kısa sürede sayılamayacak kadar çoktur. Eğer biri, “Dilin bize bu kuşkuları düşürecek kadar genişletilmesinin faydası neydi? Neden yalnızca hakiki kelimelere dayanıp bu kötülüğü bizden kaldırmadı?” derse, şöyle cevap veririm: Dil yalnızca tek bir kelimeye dayansaydı, dilde kullanım azalır ve bazı amaçları onunla anlatmak mümkün olmazdı. Eğer O’nun hakkında yalnızca hakiki dille konuşmaya kalksaydık, “işiten”, “gören”, “merhametli”, “dileyen” gibi kelimeleri bırakmak zorunda kalırdık; geriye yalnızca varlık anlamı kalırdı. Bunu açıkladıktan sonra o on kelimeye açıklamalar ve anlamlarla dönerim. Derim ki peygamberler “baş” ile büyüklük ve yükseltme anlamını istemişlerdir; insanlar hakkında söylendiği gibi: “Görkemim ve başımı yükselten” (Tehilim 3:4). “Göz” ile gözetim anlamını istemişlerdir; “Gözümü onun üzerine koyayım” (Bereşit 44:21) sözünde olduğu gibi. “Yüz” ile hoşnutluk ve öfke anlamını istemişlerdir; “Kralın yüzünün ışığında hayat vardır” (Mişle 16:15) ve “Yüzü artık böyle olmadı” (1 Şemuel 1:18) sözlerinde olduğu gibi. “Kulak” ile sözleri kabul etme anlamını istemişlerdir; “Kulun, lütfen efendimin kulaklarında bir söz söylesin” (Bereşit 44:18) sözünde olduğu gibi. “Ağız” ve “dudak” ile açıklama ve buyruk anlamını istemişlerdir; “Aharon ve oğullarının ağzı uyarınca” (Bamidbar 4:27) ve “Tsedik’in dudakları birçoklarını güder” (Mişle 10:21) sözlerinde olduğu gibi. “El” ile güç anlamını istemişlerdir; “İşte HaŞem’in eli kısa değildir” (Yeşayahu 59:1) sözünde olduğu gibi. “Kalp” ile bilgelik anlamını istemişlerdir; “Kalbi eksik genç” (Mişle 7:7) sözünde olduğu gibi. “İç organlar” ile saklama ve içte taşıma anlamını istemişlerdir; “Tora’n içimde, iç organlarımın ortasındadır” (Tehilim 40:9) sözünde olduğu gibi. “Ayak” ile zorunluluk ve boyun eğdirme anlamını istemişlerdir; “Düşmanlarını ayaklarının altına koyuncaya kadar” (Tehilim 110:1) sözünde olduğu gibi. Bu kelimeleri insanlar hakkında cisimleştirme dışında anlamlarda bulduktan sonra, bazı zamanlarda söylediğim gibi, onların Yaratan konularında cisimleştirme dışında yorumlanmaya uygun olması çok daha güçlü biçimde gerekir. Sonra derim ki bu kelimeleri katı varlık hakkında da bulduk; oysa onda bu organlardan herhangi birinin bulunması uygun değildir. Nitekim dilde yer ve su için on iki kelime buluruz. Bunların ilki “baş”tır: “Yeryüzü tozlarının başı” (Mişle 8:26). “Göz” kelimesi: “Yerin gözünü örttü” (Şemot 10:5). “Kulak” kelimesi: “Ey yer, kulak ver” (Yeşayahu 1:2). “Yüz” kelimesi: “Yeryüzünün yüzü üzerinde” (Bamidbar 11:31). “Ağız” kelimesi: “Yer ağzını açtı” (Bamidbar 16:32). “Kanat” kelimesi: “Yerin kanadından” (Yeşayahu 24:16). “El” kelimesi: “Irmağın eli yanında” (Daniel 10:4). “Dudak” kelimesi: “Nil’in dudağı üzerinde” (Şemot 2:3). “Kalp” kelimesi: “Derinlikler denizin kalbinde dondu” (Şemot 15:8). “Göbek” kelimesi: “Yerin göbeği üzerinde” (Yehezkel 38:12). “Karın” kelimesi: “Şeol’un karnından feryat ettim; sesimi işittin” (Yona 2:3). “Rahim” kelimesi: “Denizi kapılarla kapattı; rahimden çıkar gibi fışkırdığında” (İyov 38:8). “yan veya kalça” kelimesi: “Onları yerin uçlarından toplayacağım” (Yirmeyahu 31:8). Dilin, duyumuzun bu organlardan hiçbirine sahip olmadığını gösterdiği şeyler hakkında bu kelimeleri kullandığını gördüğümüze göre, bunların hepsinin mecaz olduğu açıktır. Aynı şekilde aklımızın bu organlardan hiçbirine sahip olmadığını gösterdiği Yaratan hakkında da dil bunları kullanmıştır; bunların hepsi mecazdır. Eğer biri, “Dil ancak cisimleşmiş olan hakkında böyle yapar” derse, bu on iki organın yer ve suda bulunduğunu kabul etmek zorunda kalır. Bu kelimeler nasıl mecaza taşındıysa, onlara bağlı “kulağını eğ”, “gözlerini aç”, “elini uzat” ve benzeri ifadeler de mecaza taşınmıştır. Yine onlara nispet edilen “gördü”, “işitti”, “konuştu”, “düşündü” ve benzeri fiiller de mecaza taşınmıştır. Her birinin bir anlamı vardır. Hatta anlamı zor görünen “HaŞem kokladı” ifadesi bile kabul etme anlamındadır; “Suyun kokusuyla filizlenir” (İyov 14:9) sözünde olduğu gibi. Bu, akıl, Kutsal Yazı ve gelenekle uyuşan anlamdır. Eğer biri sınırı aşarak, “Bu cisim çağrıştıran ifadeler ve onlara nispet edilen şeyler hakkında bu tür anlamlar düşünmek nasıl mümkün olur? Oysa Kutsal Yazı, O’nun biçiminin insan biçimi gibi olduğunu açıklamış; peygamberler onu kendileriyle konuşurken görmüş, onun sözlerini ona nispet etmişlerdir. Dahası, O’nun bir taht üzerinde bulunduğu, meleklerin de onu başlarının üzerindeki göğün üstünde taşıdığı söylenmiştir: ‘Safir taşı görünümü gibi bir taht benzerliği; taht benzerliği üzerinde de yukarıdan insan görünümü gibi bir benzerlik’ denmiştir. Bu suret taht üzerinde, melekler sağında ve solunda iken de görülmüştür; nitekim ‘HaŞem’i tahtının üzerinde otururken gördüm; göklerin bütün ordusu sağında ve solunda O’nun yanında duruyordu’ (1 Melahim 22:19) denmiştir” derse, cevap veririz: Bu suret yaratılmıştır. Taht, gök ve onu taşıyanlar da bütünüyle sonradan var edilmiştir; Yaratan bunları, peygamberi yanında sözlerini ona gönderenin Kendisi olduğunu doğrulamak için yaratmıştır. Bunu üçüncü bölümde açıklayacağım. Bu suret meleklerden daha değerli, yaratılışında yüce, görkem ve ışık sahibi bir surettir. Ona “HaŞem’in Görkemi” denir. Bazı peygamberler onun hakkında “Tahtlar kuruluncaya kadar baktım” (Daniel 7:9) diye anlatmıştır. Bilgelerin “Şehina” (Tanrısal mevcudiyet) dedikleri de budur. Bazen insan sureti olmadan yalnızca ışık olur. Yaratan, peygamberini yüceltmiş; ona peygamberliği, yarattığı yüce bir ışık suretinden işittirmiştir. Bu surete, daha önce açıkladığımız gibi, “HaŞem’in Görkemi” denir. Söylediğimize delalet eden şeylerden biri, peygamberin bu suret hakkında “İnsanoğlu, ayaklarının üzerine kalk, seninle konuşacağım” (Yehezkel 2:1) demesidir. Konuşanın alemlerin Efendisi olması mümkün değildir; çünkü Tora “İsrael’de artık Moşe gibi, HaŞem’in yüz yüze bildiği bir peygamber çıkmadı” (Devarim 34:10) demiştir. Diğer peygamberlerle ise melekler konuşmuştur. Eğer Kutsal Yazı’da meleğin adı açıkça belirtilmişse, yaratılmış olan açıkça belirtilmiştir. Eğer “HaŞem’in Görkemi” denmişse, bu da yaratılmıştır. Eğer HaŞem’in adı zikredilir, buna “Görkem” veya “melek” eklenmez, fakat ona görme veya insan niteliği bağlanırsa, hiç kuşku yoktur ki sözde gizli bir unsur vardır: “HaŞem’in Görkemi” veya “HaŞem’in meleği”. Dilin gizlediği gibi burada da gizleme vardır; bunu daha önce açıklamıştım.