דעת תבונות 146

אמר השכל – ודאי הטבת לשאול, והנה איישב לך כל הדברים האלה על נכון. הנה כבר פירשתי לך למעלה ששורש כל מציאות הטוב והרע שבעולם הזה הוא יען הסתיר האדון ב"ה פני טובו, ולקח מידה זאת הנותנת מקום אל הרעות מצד הסתר פניו, כענין שנאמר (תהלים יח, יב), "ישת חשך סתרו". ויש במידה הזאת שתי דרכים, הא' - הוא בהנתן המקום לרעות להתגבר ולשלוט שליטה רבה, מבלי שיקום עליהם משפטו ית' לנקות העולם מהם, בהעמיס את הרשעים ענשם, שאז "כיון שלקה הרי הוא כאחיך" (מכות כג ע"א); אלא מתולדות הסתר פני האדון ב"ה יהיה זה להיות רעת חעולם רבה עליו ואין מרפא. והדרך הב' - גם הוא תלוי בהסתר פניו ית', אך טוב הוא לעולם ובריותיו, וזה שיהיו סדרי הנהגתו ית' מסודרים במשפט ישר, אשר בכח הסדרים האלה ינקה העולם מן הרעות, אך לא בדרך החסד המוחה לפשעים ומחזירם לאין, אלא בדרך המשפט המזרה כל רע על ידי העונשים; כי עד שלא יגיע הזמן העתיד שהקב"ה בממשלתו ימחה החטאים, הנה אין דרך לניקיון העולם אלא יושר המשפט. ונמצא, שכשאני אומר לך מידת המשפט - רצוני לומר, המשפט הישר המנקה העולם מן הרעות. אך בהתעלם המשפט - היה בדרך קלקול ולא בדרך תיקון, דהיינו, לא שנמחים הפשעים, אלא שאדרבא העולם כמו נמאס, והרעה גוברת עליו. אז ההנהגה היא לפי ההסתר הגדול, שפני האדון ית' נסתרים מן הבריות, ואז משמש בעולם התוהו ובוהו:

Akıl şöyle dedi: Gerçekten çok iyi sordun; şimdi bütün bu şeyleri sana doğru biçimde yerleştireceğim. Yukarıda sana açıkladım: bu dünyadaki bütün iyi ve kötü varlığının kökü, Efendi, kutsanmış O’nun, iyiliğinin yüzünü gizlemesi ve yüzünün gizlenmesi bakımından kötülüklere yer veren bu ölçüyü almasıdır. “Karanlığı kendi örtüsü yaptı” ayetinin anlamı budur. Bu ölçüde iki yol vardır. Birinci yol, kötülüklerin güçlenip çok büyük bir egemenlikle hüküm sürmesine yer verilmesidir; O’nun, adı yüce olsun, yargısı onların üzerine kalkıp, kötülerin cezalarını yükleyerek dünyayı onlardan temizlemez. Çünkü o zaman “ceza gördüğünde artık kardeşindir” ilkesi geçerli olurdu. Fakat Efendi, kutsanmış O’nun yüzünün gizlenmesinin sonuçlarından biri, dünyanın kötülüğünün onun üzerinde çok olması ve ona şifa bulunmamasıdır. İkinci yol da O’nun, adı yüce olsun, yüzünün gizlenmesine bağlıdır; fakat dünya ve yaratılmışları için iyidir. Bu da O’nun, adı yüce olsun, yönetim düzenlerinin doğru yargı içinde düzenlenmesidir. Bu düzenlerin gücüyle dünya kötülüklerden temizlenir; fakat günahları silip onları yokluğa döndüren hesed yolu ile değil, cezalar aracılığıyla her kötülüğü savuran yargı yolu ile. Çünkü HaKadoş Baruh Hu’nun kendi egemenliğiyle günahları sileceği gelecek zaman gelinceye kadar dünyanın temizlenmesinin tek yolu yargının doğruluğudur. Buna göre sana “yargı ölçüsü” dediğimde kastım, dünyayı kötülüklerden temizleyen doğru yargıdır. Fakat yargı gizlendiğinde bu tikun yolu değil, bozulma yoludur; yani günahlar silinmez, tam tersine dünya adeta tiksinilmiş olur ve kötülük onun üzerinde güçlenir. O zaman yönetim büyük gizlenmeye göre olur: Efendi’nin, adı yüce olsun, yüzü yaratılmışlardan gizlenmiştir ve o zaman dünyada tohu vavohu işler.

ואמנם, יש לך לדעת הקדמה גדולה, והיא, שבאמת אין הקב"ה מואס יגיע כפיו לעולם ח"ו, ואינו עוזב ומניח את העולם; אלא בשעה שנראה כאילו העולם עזוב ממנו, הענין הוא שאדרבא, הרי הוא מחדש טובה לעולמו, ונפלאותיו ומחשבותיו תמיד כל. היום רק לתיקונו של עולם, לא לקלקולו; אלא שהוא מסתיר עצתו הסתר גדול מאד, ואז נמצא העולם כמו עזוב, ובני האדם סובלים עונשי חטאתיהם. וכך אמרו רז"ל (ב"ר, צא, י) על יעקב אבינו ע"ה, "ויאמר ישראל למה הרעותם לי" (בראשית מג, ו), ר"ל בשם ר' חמא ב"ח, מעולם לא אמר יעקב אבינו דבר של בטלה אלא כאן. אמר הקב"ה, אני עוסק להמליך בנו במצרים, והוא אומר, "למה הרעותם לי'. הדא הוא דאתמר (ישעיהו מ, כז), "נסתרה דרכי מה'" וגו'. והיינו, כי כל זמן שהיה יעקב אבינו בצער על פרישת יוסף ממנו, הקב"ה לא היה אלא מגלגל גלגולים להמליך יוסף ולהחיות את יעקב בשלוה, אלא שמתוך שעצה עמוקה היתה, היה הצער עובר על יעקב. וזה בנה אב, שלכל עילוי שרוצה הקב"ה לתת לאדם או לעולם, הנה כל זמן הזדמן הטוב - אינו מזדמן ובא אלא מתוך עומק עצה נסתרת, ועל כן יקרה קודם לו צער. והרי זה כענין שאמרו ז"ל (ברכות ה ע"א), "שלש מתנות טובות נתן הקב"ה לישראל, וכולן לא נתנן אלא על ידי יסורין":

Ancak büyük bir ön bilgi bilmelisin: Gerçekte HaKadoş Baruh Hu ellerinin emeğinden asla tiksinmez, Tanrı korusun; dünyayı bırakıp terk etmez. Dünya O’ndan terk edilmiş gibi göründüğü saatte bile, işin gerçeği tam tersinedir: O dünyası için yeni bir iyilik hazırlar; harikaları ve düşünceleri bütün gün boyunca yalnızca dünyanın tikun’u içindir, bozulması için değil. Fakat öğüdünü çok büyük bir gizlenmeyle gizler; o zaman dünya terk edilmiş gibi bulunur ve insanlar günahlarının cezalarını çeker. Hahamlarımız z”l, Yaakov Avinu, üzerine esenlik olsun, hakkında “İsrael dedi ki: Bana neden kötülük ettiniz?” ayeti üzerine şöyle demiştir: Rabbi Levi, Rabbi Hama bar Hanina adına, “Yaakov Avinu ömründe boş bir söz söylemedi; yalnızca burada söyledi. HaKadoş Baruh Hu dedi ki: Ben oğlunu Mısır’da kral yapmakla meşgulüm; o ise ‘Bana neden kötülük ettiniz?’ diyor. İşte ‘Yolum Haşem’den gizlidir’ denilen budur.” Bunun anlamı şudur: Yaakov Avinu, Yosef’ten ayrılışının acısıyla üzüntü içindeyken, HaKadoş Baruh Hu yalnızca Yosef’i kral yapmak ve Yaakov’u huzur içinde yaşatmak için döngüler çeviriyordu. Fakat öğüt derin olduğu için acı Yaakov’un üzerinden geçiyordu. Bu, genel bir ilkedir: HaKadoş Baruh Hu bir insana veya dünyaya vermek istediği her yükseliş için, iyiliğin hazırlanma zamanı geldiğinde, o iyilik ancak derin ve gizli bir öğüdün içinden hazırlanır ve gelir. Bu yüzden ondan önce çoğu kez acı meydana gelir. Hahamlarımız z”l’nin “HaKadoş Baruh Hu İsrael’e üç iyi armağan verdi ve hepsini ancak yisurim aracılığıyla verdi” sözü de bu anlamdadır.

נחזור לעניננו, כי הנה המדרגה הראשונה במצבי העולם הזה הוא בהיות משפטו ית' נסתר, ואינו מתגלה לנקות הרעות מן הארץ, ובזמן ההוא אין הקב"ה נודע בעולמו. וכבר אמרנו אימתי היה זמן זה, היינו, בזמן גלות מצרים:

Konumuza dönelim. Bu dünyanın hallerindeki ilk derece, O’nun, adı yüce olsun, yargısının gizli olması ve yeryüzünden kötülükleri temizlemek için açığa çıkmamasıdır. O zamanda HaKadoş Baruh Hu dünyasında bilinmez. Bu zamanın ne zaman olduğunu da söyledik: Mısır sürgünü zamanı.

המצב השני הוא הזמן כזמן הזה, אשר אין נביא וחוזה, ואין אתנו אותות ומופתים לחייב כל האדם להכיר גדולתו ית'; אמנם יהיה איזה גילוי יותר, ואיזה ידיעה מגדולתו ית'. ותראי כי גלות מצרים, ודאי לא היה כגלות ההוא לפניו ולאחריו, שהיו ישראל משוקעים בעבודה, ולא היתה תורה, ולא היו ישראל אומה נבדלת בחוקותיה ומצוותיה כיום הזה, ולא היו בני אדם מכירים שמו של האדון ב"ה כלל ועיקר. ואמנם עתה הנה יש תורה, ועל כן אף על פי שאנחנו בגלות, לא יקרא זמן של תוהו, כמו שקראו לשני האלפים הראשונים (עי' סנהדרין צז ע"א), כי יש התורה, כמו שביארנו, שכבר ניתנה מן השמים, והינה בידינו לעולם ולעולמי עולמים, תודה לאל, ושמו של האדון ב"ה נודע בעמים:

İkinci hal, bizim zamanımız gibi bir zamandır: peygamber ve gören yoktur; O’nun, adı yüce olsun, büyüklüğünü bütün insanlara zorunlu olarak tanıtan işaretler ve mucizeler bizimle değildir. Bununla birlikte daha fazla bir açığa çıkış ve O’nun, adı yüce olsun, büyüklüğüne dair bir bilgi vardır. Gör ki Mısır sürgünü, kesinlikle ondan önce de sonra da benzeri olmayan bir sürgündü: İsrael köleliğe batmıştı; Tora yoktu; İsrael bugün olduğu gibi yasaları ve mitsvalarıyla ayrılmış bir millet değildi; insanlar Efendi’nin, kutsanmış O, adını hiçbir şekilde tanımıyordu. Fakat şimdi Tora vardır. Bu yüzden sürgünde olsak bile bu zaman, ilk iki bin yıl için söylendiği gibi tohu zamanı diye adlandırılmaz. Çünkü Tora vardır; açıkladığımız gibi, gökten verilmiştir ve sonsuza dek, sonsuzlar sonsuzuna elimizdedir, Tanrı’ya şükür. Efendi’nin, kutsanmış O, adı da milletler arasında bilinmektedir.

המצב השלישי - זמן שהקב"ה תופס ממשלה על עולמו באותות ובמופתים, גלוי לכל העמים, לדעת שה' אלהים בישראל; והיינו, כל זמן הבית הראשון והשני. ואמנם תביני שאפילו הגילוי הזה הוא גילוי מבחוץ, פירוש, שאין כאן גילוי אלא מצד הפעולות לבד מכח המופתים הנראים, שאם היו אותם המופתים חסרים - הרי לא היתה האמונה מתבררת. אמנם אין זה תכלית הגילוי, מה שהקב"ה רוצה שיהיה כבודו נגלה בעולמו:

Üçüncü hal, HaKadoş Baruh Hu’nun dünyası üzerinde işaretler ve mucizelerle egemenliği ele aldığı, bunun bütün milletlere açıkça göründüğü ve Haşem’in İsrael’de Tanrı olduğunu bilmeleri için olan zamandır; bu da Birinci ve İkinci Bet HaMikdaş zamanının tamamıdır. Ancak şunu anlamalısın: bu açığa çıkış bile dıştan bir açığa çıkıştır. Yani burada açığa çıkış yalnızca fiiller tarafındandır, görünen mucizelerin gücüyledir. Eğer o mucizeler eksik olsaydı, iman açıklığa kavuşmazdı. Fakat bu, HaKadoş Baruh Hu’nun onurunun dünyasında açığa çıkmasını istediği nihai açığa çıkış değildir.

המצב הרביעי הוא, שיתגלה הקב"ה לכל בריותיו מצד הידיעה וההשגה, לא מצד המופתים, אלא שיראו כבודו ית' וישיגוהו בריבוי הדעת והחכמה. והוא מה שנאמר (ישעיהו יא, ט), "כי מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים", וכתיב (ישעיהו נב, ח), "כי עין בעין יראו בשוב ה' ציון, ונגלה כבוד ה', וראו כל בשר יחדו", שאז לא יצטרכו אותות ומופתים לאמת האמונה, אלא מצד הידיעה וההשגה, ככל הנביאים וכל המלאכים המכירים האל ית' מצד השגתם; וזאת היא ידיעה ברורה ואמיתית, שלא יפול עליה שום ספק. וכן היתה השגת כל ישראל על הר סיני, דכתיב (דברים ה, ד), "פנים בפנים דבר ה' עמכם בהר מתוך האש"; ואומר (שמות כ, יט), "כי מן השמים דברתי עמכם"; ונאמר (שמות יט, ט), "בעבור ישמע העם בדברי עמך, וגם בך יאמינו לעולם", שלא תהיה האמונה מצד המופתים, שבנפול איזה ספק במופתים עצמם תתבלבל האמונה, אלא ידיעה ברורה מצד הראייה והשגה, שאין שם ספק כלל:

Dördüncü hal, HaKadoş Baruh Hu’nun bütün yaratılmışlarına bilgi ve kavrayış yoluyla açığa çıkmasıdır; bu açığa çıkış mucizeler yoluyla değil, O’nun, adı yüce olsun, onurunun görülmesi ve bilginin, hikmetin çokluğuyla kavranması yoluyla olacaktır. “Çünkü yeryüzü, suların denizi kapladığı gibi Haşem’in bilgisiyle dolacak” denilen şey budur. Ayrıca “Haşem Tsiyon’a döndüğünde göz göze görecekler; Haşem’in onuru açığa çıkacak ve bütün et birlikte görecek” denmiştir. O zaman imanı doğrulamak için işaretlere ve mucizelere ihtiyaç duyulmayacak; çünkü inanç bilgi ve kavrayıştan doğacaktır. Tıpkı bütün peygamberlerin ve bütün meleklerin Tanrı’yı, adı yüce olsun, kendi kavrayışları yoluyla tanıması gibi. Bu, üzerine hiçbir kuşku düşmeyen açık ve gerçek bir bilgidir. Bütün İsrael’in Har Sinay’daki kavrayışı da böyleydi; “Haşem sizinle dağda, ateşin içinden yüz yüze konuştu” yazılıdır. Ayrıca “Sizinle göklerden konuştum” denmiştir; yine “Halk seninle konuştuğumu işitsin ve sana da sonsuza dek inansın” denmiştir. Böylece iman mucizelere dayanmayacaktır; çünkü mucizelerin kendisi hakkında bir kuşku doğarsa iman karışabilir. Aksine iman, görme ve kavrayıştan gelen açık bir bilgiye dayanacaktır; orada hiçbir kuşku yoktur.

ואמנם הנה למציאות האדם יש עילויים, ולפי עילוי מציאותו וזיכוכו - כן תרבה לו ההשגה והידיעה, וזה פשוט. וזה כלל המצב החמישי שהוא זמן העילויים, בהתעלות מציאות האדם, והתעלות השגתו:

Gerçekten de insanın varlık düzeyinde yükselişler vardır. Varlığı ve arınmışlığı ne kadar yükselirse, kavrayışı ve bilgisi de o ölçüde artar; bu açıktır. Beşinci durumun genel anlamı budur: insanın varlığının yükselmesi ve kavrayışının yükselmesiyle gelen yükselişler zamanı.

כי הנה עד שלא נגלית הנהגתו ית' וממשלתו בידיעה הברורה שהיא מצד הידיעה, אפי' פעם א' במדריגה א' נקרא שעדין לא נגלה המשפט הזה ולא עמדה הממשלה על מתכונתה אך כיון שנעשה זה פעם א' הרי המשפט נודע משם והלאה אינו אלא תוספות ועילוי ואלה העילוים יהיו אחר שכבר נעשה הגילוי הראשון כי יהיה הב"ה מזכך מציאות בני אדם ולפי הזכפם כך יגלה להם גילוים יתירים מכבודו וגדולתו ב"ה, והרי זה כלל ההדרגה שעשה האדון ב"ה למידת משפטו מתחילתה עד תשלומה, כי בתחילה אינו אלא ראוי להיות ומזדמן להעשות, אך לא נעשה. ואחרי כן מתגלה מעט, ועם כל זה אינו נקרא מגולה, כי עדיין צריך להוסיף בו ענינים שיעידו עליו, שהם המופתים והנסים. ובהגלותו באותותיו - הרי נשלם מה שצריך לגילוי המשפט, אך מצד מה שהוא [חוץ] ממנו. ועוד יש תשלום גילוי מצד עצמו, פירוש, מצד הידיעה וההשגה, שהוא עצמו יהיה מושג. ועוד יש תוספת גילויים יתירים ממנו כפי התעלות מציאות הצריכים להשיגו:

Çünkü O’nun yönetimi ve egemenliği, bilgi bakımından gelen açık bilgiyle henüz bir kez bile, tek bir derecede bile açığa çıkmadan önce, bu yargı henüz açığa çıkmamış ve egemenlik kendi sağlam düzeni üzerine oturmamış sayılır. Fakat bu bir kez gerçekleştiği anda, o andan itibaren yargı bilinir hale gelir; bundan sonrası artık yalnızca eklenme ve yükseliştir. Bu yükselişler, ilk açığa çıkış gerçekleştikten sonra olacaktır: HaKadoş Baruh Hu insanların varlığını arındıracak, onların arınması ölçüsünde de onlara kendi onurundan ve büyüklüğünden daha ileri açığa çıkışlar gösterecektir. İşte Rabbin, kutsanmış olsun, yargı niteliği için başından tamamlanışına kadar kurduğu derece düzeninin genel özeti budur: Başlangıçta yalnızca olmaya elverişlidir ve gerçekleşmeye hazırdır, fakat henüz gerçekleşmiş değildir. Sonra az ölçüde açığa çıkar; buna rağmen henüz tam açığa çıkmış sayılmaz, çünkü onun hakkında tanıklık edecek başka unsurların, yani kanıtlayıcı harikaların ve mucizelerin eklenmesi gerekir. İşaretleriyle açığa çıktığında, yargının dıştan açığa çıkışı için gereken tamamlanmış olur. Fakat bunun bir de kendi tarafından tamamlanan açığa çıkışı vardır; yani bilgi ve kavrayış tarafından, kendisinin kavranır hale gelmesi. Bundan sonra da onu kavraması gereken varlıkların yükselişi ölçüsünde, ondan gelen daha ileri açığa çıkışlar eklenir.

והנה אראך דבר נעים, איך לכל ההדרגה הזאת יש דוגמה בעולם:

Şimdi sana hoş bir şeyi göstereceğim: bu bütün derece düzeninin dünyada nasıl bir örneği bulunduğunu.