המאמר השני, הכלל הרביעי 3

הפרק ב' בבאור משיגי הנבואה העצמיים:

İkinci Bölüm Peygamberliğin özsel niteliklerinin açıklanması.

הנה לפי מה שנמצא בידינו ממנה יראה שמשיגי הנבואה העצמיים שלש האחד מסכים ושוה בכל הנביאים בלתי מתחלף בהם והשנים יתחלפו בהתחלף מדרגות הנביאים. האחד אמות ייעודי הנביאים והוא שוה ומסכים בכל המדרגות השני המופתים והנפלאות לתכלית מה אשר יתחדשו באמצעות הנביא. ויתחלפו בהם מדרגות הנביאים הג' כוסף נמרץ ואומץ לבב לקרוא לזולתם לעבודת השם ויתחלפו גם כן בזה הנביאים. אולם הראשון והוא אמות יעודי הנביא הנה בא בתורה מפורש אשר ידבר הנביא בשם י"י ולא יהיה הדבר ולא יבא הוא הדבר אשר לא דברו י"י. ונאמר על שמואל וי"י היה עמו ולא הפיל מכל דבריו ארצה וידעו כל ישראל מדן ועד באר שבע כי נאמן שמואל לנביא י"י. וזה מבואר מאד. ומה שצריך שנתעורר עליו הוא מה שנמצא בנבואת יונה אשר קרא את הנבואה באזני ננוה עוד מ' יום וננוה נהפכת. וכאשר האמינו באלהים ויקראו צום ושבו מדרכם הרעה ומן החמס אשר בכפיהם. וינחם האלהים על הרעה אשר דבר לעשות להם ולא עשה. ובא מפורש ג"כ בספר ירמיהו רגע אדבר על גוי ועל ממלכה לנתוש ולנתוץ ולהאביד ושב הגוי ההוא מרעתו וגו׳ ורגע אדבר על גוי ועל ממלכה לבנות ולנטות ועשה הרע בעיני י"י ונחמתי על הטובה אשר אמרתי להטיב לו. ומה שאמרו המפרשים בהתר זה שהייעוד הטוב אינו חוזר לרעה חוזר. ולזה תהיה בחינת הנביא בייעודים הטובים כי הייעודים הרעים אפשר שלא יגיעו כי חנון ורחום הוא וניחם על הרעה בשובם אליו בכל לבם כמו שהיה בנינוה. ויהיה לפי זה מאמר ירמיהו רגע אדבר ירצה רגע אל לבי אבל לא באמצעות נבואה כי אז לא ינחם על הייעוד. וכאשר הוקשה להם יראת יעקב ופחדו מעשו אחיו ואם כבר הובטח בנבואתו והנה אנכי עמך ושמרתיך בכל אשר תלך והשיבותיך אל האדמה הזאת כי לא אעזבך וגומ׳ התירו זה בב׳ פנים הא' כשאמרו שהייעוד הטוב אינו חוזר בתנאי שיהיה באמצעות נביא שלוח לזולתו שגם בזה הייעוד הרע חוזר כמו שהיה בייעוד יונה ונינוה וכייעוד ישעיה לחזקיה. ולהיות ייעוד יעקב בזולת נביא שלא לזולתו נתירא שמא יגרום החטא. ובזה הדרך דרך בה הרב ז״ל. ויהיה לפי זה רגע אדבר גם אל נביא ובלבד שלא יהיה שלוח לאומה אלא שאמרו רגע אדבר לנתוש ולנתק יסבול שיהיה שלוח אל הגוי והממלכה שהייעוד הרע חוזר ואמרו רגע אדבר לבנות ולנטוע לא יסבול שיפורש כן שהייעוד הטוב אינו חוזר כשיהיה שלוח לאומה. הב׳ והוא הדרך שדרך בה הרז״ל אמר לפי שהרע שיגיד עליו הנביא הוא לשמירה שלא יבא ולזה התכלית הגיע ההודעה לו כבר יתכן שלא יתאמת הייעוד. וזה בהגעת התכלית אשר בעבורו היה ההודעה כאלו תאמר בהטיב דרכיו האיש או העם אשר נתייעד ברע אבל הטוב המסודר הגעתו לאיש הוא רחוק שלא יגיע למה שהבחירה הושמה באדם לתקן המעוות בסדור אשר מפאת הגרמיים השמימיי׳ לא לקלקל ומזה הצד ישלם בחינת הנביא כשלא יגיע הטוב אשר ייעד ואולם צריך שיובן זה בטוב אשר מפאת הסדור השמימיי: אכל הטוב אשר מפאת ההשגחה האישיית והוא מיוחס אל השגחת השם בזולת אמצעות מערכה: הנה ואם לא יפורש בו תנאי צריך שיובן בקשר תנאי העבודה והדבקות. ולזה נתירא יעקב שמא יגרום החטא לפי שהטוב ההוא המיועד היה מפאת ההשבחה האישיית והתבאר לו זה כי לא יתכן שתשלם לו השמירה בכל אשר ילך מפאת הסדור אשר מגרמים השמימיים. ואם כבר אז״ל כל ייעוד שיצא מפי הב״ה לטובה אפי' על תנאי אינו חוזר. הנה ראוי שיובן כשלא יהיה התנאי תנאי בעצמות. וזה שכבר בארו זה בעניין משה כשאמר לו יתברך ועתה הניחה לי ויחר אפי בהם ואכלם וגומר. כי אין ראוי לומר שיהיה הטוב המיועד למקום מניעת התפלה. אלו דברי החכם הזה. וכמה הם רחוקים אצלנו תחילה כי כשנניח כן נצטרך לדחוק המקרא שכתוב אשר ידבר הנביא בשם השם ולא יהיה הדבר ולא יבא כשייעד על הטוב המסודר מפאת ההשגחה האישיית כבר יתכן שלא יהיה הדבר ולא יבא. ואמנם לדרך שדרך בו הרב יהיה בשיעד על הטוב בשלוח. ובלבד שיהיה שלוח ולפי החכם הזה יצטרך לדחוק אותו בטוב אשר מפאת סדור הגרמים השמימיים והוא רחוק מאד. ועוד כשלא יהיה הדבר ולא יבא מי יחן ואדע איך יבחן בו הנביא. וזה שכבר יתנצל הנביא שהטוב אשר יעד היה מפאת ההשגחה האישיית שאפשר שלא יגיע כאשר הונח. ועוד שגם כשנניח שהיה הטוב המיועד מפאת הגרמים השמימיים. הנה ואם נודה שהוא רחוק שלא יגיע הנה אינו נמנע וזה מפאת רוע הבחירה ואחר שהוא אפשר שלא יגיע ואם הוא על המעט והיה מגדר האפשר אשר כשהונח נמצא לא יקרה מהנחתו בטול. הנה לא אשער איך יבחן בו הנביא אלא שכל זה בדיאה ובנין בלי יסוד עם שמה שבאר ביעקב שנתבאר לו שהיה מפאת הסדור אשר מהגרמים השמימיים הנה ואם היה האמת כן הסבה שנתן איננה כלום. וזה שאם היה הייעוד לו ולזרעו היה אפשר שיאמר כן שבכל הזמן הארוך א״א שתשלם לו השמירה אבל אינו נמנע בחלד באיש אחר שיהיה כל ימיו בשמירה ובבטחון וכל שכן שכאשר נאמר לו זה כבר עבר רוב שנותיו אבל לפי דרכו היה אפשר שנאמר שיעקב היה מתירא שהיה הצד ההשגחה האישיית ולזה לא היה בטוח שלא יגרום החטא. ומזה הצד בעצמו לא יבחן הנביא כשלא יהיה ולא יבא הייעוד הטוב לאפשרות היותו מפאת ההשגחה האישיית כמי שזכרנו אלא שהדרך הזה אין לו על מה שיסמך. וכבר זכרנו שגם בדרך הרב יקשה מאמר ירמיהו נאמרו רגע אדבר שהשוה הייעוד הטוב והרע כמו שימזגו וגם בדרכו נצטרך לומר נאמרו אשר ידבר הנביא בשם י"י הוא בייעוד הטוב לבד והוא הפך פשט הכתובים אלא שהביאם לזה לפי מה שיראה מאמר ירמיהו לחנניה בן עוזר הנביא אשר ינבא לשלום בבא דבר הנביא יודע הנביא אשר שלחו י"י באמת ונתחייב להם מזה שבחינת הנביא היא בייעוד הטוב הוא ולפי זה נצטרך לומר שכוונת הכתוב היה לדקדק שאם לא יבא דבר הנביא יודע שלא שלחו י"י באמת. והנה אם היה מאמר הכתוב צודק כבר יעבור שתהיה הכוונה לדקדק מסוחר הקודם סותר הנמשך. ואם איננו מתחייב אבל לפי דרכם מאמר הכתוב בלתי צודק שאין הבחינה בבא דבר הנביא אשר שלחו י"י באמת. אלא בהשנות הרע וזה שכבר אפשר שיהיה בקסם או בחלום כמו שנאמר על שמואל לא הפיל מכל דבריו ארצה. וידע כל ישראל מדן עד באר שבע כי נאמן שמואל לנביא: הנה בבוא דבר הנביא משפט אשר ינבא למלחמה אחד והבחינה לפי דבריהם איננה כי אם כשלא יבא דבר הנביא אשר ינבא לשלום ומלבד זה הנה לפי דרכם אמרו בפסוק הקודם לו לנביאים אשר היו לפני ולפניך וינבאו אל ארצות רבות ואל ממלכות גדולות למלחמה ולרעב ולדבר מותר אין עניין לו גם ייחסם הנביא ממנו אלא שהכוונה בכתובים אלו לפי מה שאחשוב שירמיהו כמהתל על חנניה ומשיב על דבריו ואמר בבא דבריו יודע שהשם שלחו באמת והאמת מה שאמרו שהוא לקח כבאור זה הקדמה אמתית והרצון בה שהנביאים אשר לפניהם ירצה שהם מוחזקים בנביאים וינבאו על ארצו׳ לרעה אשר ינבא לשלום ויחלוק עליהם בבא דבריו יודע שהשם שלחו באמת וזה כי להיותם מוחזקים בנביאים והם מהנבאים לרעה כבד יראה בבא דבר המתנבא לשלום שבא להם השפע מהסדור אשר לגרמים השמימיים ואל זה המתנבא לשלום מהשפע שמפאת ההשגחה האישיית ולזה אמר אשר שלחו י"י באמת. כי אם היה שאחרים ג"כ שלוחים ממנו אינם שלוחים באמת ובלי אמצעי והיה זה כן שהרע ראוי שיוחס אל הסדור השמימיים והטוב אל ההשגחה האשיית ולזה לקח מזה משל שאחד שהיה ירמיה מוחזק לנביא והיה מתנבא לרע׳ בבא דבר חנניה שהיה מיעד טוב יראה ששלחו השם באמת כלומר בלי אמצעי ושהיה ירמיה שלוח באמצעי והוא הסדור ולקח זה הדרך כאלו אמר עתה נראה אם שלחך השם באמת ולזה אין אצלנו הוכחה מזה שהבחינה תהיה כשלא תתקיים הייעוד הטוב בלבד אבל מה שאפשר שאמר בזה לפי מה שיראה הוא שאין הפרש בין ייעוד הטוב לזולתו וכמו שיורה עליו פשט הכתוב שאמר אשר ידבר בשם י"י וגו׳ ולא חלק בדברים אלא שהכוונה בו כאשר ידבר הנביא להודיע על היותו נביא ויודע אם ביעודו בחמש אות וזה יאמן בפעם אח״כ לשלא יהיה חשד באות ההוא או בייעודו לדברים העתידים ויצטרך בזה השנות. וכאשר ידבר הנביא בדרך הזה אם שלחו השם אי אפשר בדבר ההוא שישתנה היה ייעוד טוב או רע ויורה על זה הכתוב שלפניו אמר וכי תאמר בלבבך איכה נדע את הדבר אשר לא דברו י"י. שכבר יראה מזה שהכוונה היא לדעת אם הוא נביא שלוח והודעתו ג״כ לתכלית זה בעצמו: (וכן) ואז הישרתנו הקבלה דאמית שכשתה הדבור הנביא על האופן הזה להודיע היותו נביא שלוח שאחר שלא יהיה הדבר ולא יבא כאמרו ואם איש אלהים אני תצא אש וגו׳ וכבר קדמנו אדון הנביאים באסרו אם כסות כל אדם ימותון אלה ופקודת כל אדם יפקד עליהם לא י"י שלחני. ואם היה שהייעוד הרע חוזר באופן הזה כבר היה אפשר שימותו כמות כל האדם ושהשם שלחו ואיך לא ומה המונע שלא ידע הנביא גם כן בייעודו אם יחזור אם לא אלא שהמונעים הידיעה באפשר כבר מאנו זה השם יצילנו מחרב לשונם. ואמנם כשהדבור איננו באופן הזה רוצה לומר בדרך אמות הנבואה אלא לייעוד רע או לטוב לפי שהוא ידוע ומפורסם שייעוד הטוב והרע הוא על צד הגמול והעונש המתחייב מההשגחה דאישיית והוכפלו התנאים בתורה אם בחקתי תלכו. ואם תשמעו לי ואם לא תשמעו לי עם היות שהנביא בייעוד ישמיט התנאי ההוא ולא יזכירנו הרי הוא כאלו נאמר בפירוש וכאשר לא יגיע הטוב או הרע ושייעד איננו סתירה לדברי הנביא כי כבר התפרסם שדבריו בזה על צד הגמול ודעונש שהוכפל בו התנאי הזה בתורה ויתחייב מזה גם כן שדבור הנביא כשאיננו בייעוד טוב ורע כי אם בעניינים קרו או יקרו כמאמר שמואל אל שאול בדבר האתונו הנה צריך שיגיע דבר הנביא ואם לא יגיע הוא הדבר אשר לא דברו השם. ויהיה אם כן הכתוב כולל ובלתי ומפרש ביעודים כפשוטו כי מדבר הנביא בייעודים הטובים והרעים הרי היא כאלו מפרש בו התנאי למה שהוא מקובל אצלנו וסדור בפינו בתורה שבכתב. ולפי זה יהיה מאמר רז״ל כל ייעוד שיצא מפי הקב״ה לטובה אפי׳ על תנאי אינו חוז ראוי שיובן כשלא היה תנאי בעצמות כמו שקדם. ואם אי אפשר מבלתי שנודה שיהיה המאמר כפשוטו ויש הבדל בין ייעוד הטוב ובין ייעוד הרע ושיהיה מאמר ירמיהו רגע אדבר כשלא יודע לנביא מבלתי שנפריש בין נביא שלוח לבלתי שלוח וכפשט הכתובים ומאמר רז״ל: הנה הטוב שנאמר שבבחינת הנביא רוצה לומר כשיתן אות על היותו נביא לא יסכים השם על בטול האות ההוא היה טוב או רע אחר שהסכים שיתן האות ההוא. ויהיה מאמר הכתוב בפשוטו הנביא אשר ידבר בשם י"י ולא יהיה הדבר ולא יבא היא הדבר אשר לא דברו י"י. ואמנם נשאר שנבאר יראת יעקב ופחדו והשתדלות מעשו אחיו ואם כבר נתיעד ייעוד טוב והיה שלא חלקנו בין ייעוד מפי נביא שלוח לייעוד נביא עצמו. כפשט המאמר לרז״ל שאמרו כל ייעוד שיצא מפי הב״ה לטובה ואינו מחלק בין נביא שלוח לנביא עצמו. וכל שכן שמה שהוכיחו זה ממנו שאמר הניחה לי ואעשה אתך לגוי גדול לא היה הייעוד אלא לנביא עצמו ולזה יראה שחלוק הרב בלתי מסכים אל מאמרם זה ואם כבר אפשר שיאמר בזה שאחר שיכתוב בן הנביא שלוח אלא שהתר זה יראת יעקב והשדלותו אינו' ממה שיקשה וזה שייעוד הנביא בדברים אפשריים כבר מידיעתו ית׳ בהם ובהשתלשלות הסבות בהם ולפי שהנביא בלתי יודע השתלשלות הדברים הנה ואם כבר נתיעד בהגעת דבר מה הנה ראוי שידרוך בהגעתו בסבות הנאותות להגעת הדבר ההוא ואין לו לסמוך בהגעתו אל היותו מוכרח שיגיע כי הכרח הגעתו נמשך מהסבות המשתלשלות הנאותות להגעת הדבר ההוא ולמה שיעקב אבינו עם שנתייעד מהשי' על השמירה היה בלתי יודע השתלשלות הסבות שבאמצעותם התיחד השמירה הנה זמן עצמו לכל הדברים שהיה אפשר לפי מחשבתו שבאמצעותם תגיע לו השמירה וזה כמו שאמר רז״ל לדורון ולתפלה ולמלחמה. ולפי שכבר היה אפשר שייעוד השם לו למה שהיה יודע שיעקב ירבה בתפלה להנצל מיד עשו אחיו מיראתו אותו או שתהיה השמירה באמצעו׳ לדורון או מלחמה היה ראוי שלא יקצר בכל אחד מאלו כאלו לא היה בטוח למה שהיה אפשר שההבטחה היתה בידיעתו יתברך דריכת יעקב בסבות ההם וזה מבואר מאד למעיין בכלל הא׳ ובה׳ מזה המאמר והוא אמרו ויירא יעקב וייצר לו להכין עצמו אל התפלה בכוונה גדולה לשערו בסכנה העצומה אשר באמצעותה היה ייעוד השמירה. וזה מה שרצינו לבארו במשיג הראשון לנבואה והוא אמות דברי הנביא. אולם הב׳ והוא והמופתי׳ והנפלאו' שיתחדשו באמצעו הנביא שיתחלפו מדרגות הנביאים בהם. אמנם היות המופתים והנפלאות משיגים עצמיים לנבואה. הנה כשחקרנו וחפשנו מה שנמצא בידינו מהם לא מצאנו בכתובים נפלאות אלא באמצעות נביא וזה אם להישרתואם להישרת זולתו אם שנועד בהם טרם בוא או שנתחדשו באמצעיתם עד שנמצא שנתחדש פלא אחרי מות הנביא כעניין אלישע שאין ספק שנתחדש הפלא העצום ההוא מתחיית המת לכבודו כמו שימשך מהשגחה האישיית טוב לזולתו כמו שבא בתורה ונשאת לכל המקום בעבורו. סלחתי כדבריך. וימשך הטוב גם כן אחרי מותו: ואמנם אחרי שהיות הפלא נמשך לדבקות הנביא ולשלמותו הוא מבואר שהוא ראוי שכל אשר תהיה מדרגת הנביא יותר גבוהה ראוי שיהיו המופתים והנפלאות שיתחדשו על ידו יותר גדולים ולזה היו המופתים והנפלאו׳ שנעשו על ידי משה רבינו יותר עצומים מזולתו לרבויים לפרסומם להתמדתם כמו שיבא במאמר הג׳ בג״ה. כי עם היות שבא בקבלה מעמידת השמש ליהושע רוצה לומר איחור התנועות כלם ביחס שמור. הנה יתרון מופתי משה היה בג' עניינים שזכרנו עם שקבלו רז״ל שנעשה המופת ההוא בעצמו ע״י משה ודי בזה ג"כ אולם הג׳ והוא הכוסף הנמרץ לקרוא לזולתם לעבודת השם יתברך שיתחלפו ג״כ מדרגות הנביאים בהם די במה שנמצא בהם בדברי הנביאים תמיד שלא היו נמנעים מלהוכיחם ואם היו מלעיבים ומתעתעים בהם אמר גוי נתתי למכים ולחיי למורטים וגו׳ ואמר עוד ואמרתי לא אזכרנו ולא אדבר עוד בשמו והיה בלבי באש בוערת עצור בעצמותי וכלכל לא אוכל. ובמה שבא בקבלה מהאבות ואמנם למה שזה יתחייב לשלמות הנביא וחוזר אהבתו בעבודת הש״י הנה כל עוד אשר יהיה השלמות יותר גדול ואהבה יותר חזקה יהיה התשוקה והכוסף יותר גדול לקרוא לזולתם לעבודת האהוב. ולזה הוא מבואר שיתחלפו מדרגות הנביאים בזה והוא מה שרציתי לבארו בג׳ וראוי שנבאר שכבר ישתתפו הב' והג' כשימצאו גם כן לשלמים ואם אינם נביאים כמו שבא במקומות מתחלפים בתלמוד אלא שהם עצמיים לנביא להיותם מתחייבים משלמות דבקותם ואהבתם שהם סכה עצמית לנבואה כמו שבא בפרק הד׳.

Elimizde peygamberlik hakkında bulunanlardan anlaşıldığına göre, peygamberliğin özsel nitelikleri üçtür. Bunlardan biri bütün peygamberlerde uygun ve eşittir; onlarda değişmez. Diğer ikisi ise peygamberlerin derecelerinin değişmesine göre değişir. Birincisi, peygamberlerin bildirdiği gelecek haberlerin doğrulanmasıdır. Bu, bütün derecelerde eşit ve ortaktır. İkincisi, belirli bir amaç için peygamber aracılığıyla ortaya çıkan kanıtlar ve harikalardır. Peygamberlerin dereceleri bunlarda farklılaşır. Üçüncüsü, başkalarını HaŞem’in hizmetine çağırmak için güçlü arzu ve yürek cesaretidir. Peygamberler bu konuda da farklılaşır. Birinci nitelik, yani peygamberin bildirdiği gelecek haberlerin doğrulanması, Tora’da açıkça gelmiştir: “Peygamber HaŞem’in adıyla konuşur, fakat söz olmaz ve gerçekleşmezse, bu HaŞem’in söylemediği sözdür.” Şemuel hakkında da şöyle denmiştir: “HaŞem onunla idi ve sözlerinden hiçbirini yere düşürmedi. Dan’dan Beer Şeva’ya kadar bütün İsrael, Şemuel’in HaŞem’e peygamber olarak güvenilir olduğunu bildi.” Bu çok açıktır. Burada dikkat etmemiz gereken şey, Yona’nın peygamberliğinde bulunan durumdur. O, Nineve halkının kulaklarına şu peygamberliği ilan etmişti: “Kırk gün daha, Nineve altüst olacak.” Fakat onlar Tanrı’ya inandılar, oruç ilan ettiler, kötü yollarından ve ellerindeki zorbalıktan döndüler. Tanrı da onlara yapacağını söylediği kötülükten vazgeçti ve onu yapmadı. Yirmiyahu kitabında da açıkça şöyle denmiştir: “Bir anda bir millet ve krallık hakkında söküp koparmak, yıkmak ve yok etmek için konuşurum; o millet kötülüğünden dönerse...” Yine: “Bir anda bir millet ve krallık hakkında bina etmek ve dikmek için konuşurum; fakat o millet HaŞem’in gözünde kötü olanı yaparsa, ona iyilik etmeyi söylediğim iyilikten vazgeçerim.” Yorumcuların bu sorunu çözmek için söyledikleri şudur: İyiye dair bildirim geri dönmez; kötülüğe dair bildirim ise döner. Bu nedenle peygamber, iyi bildirimlerle sınanır. Kötü bildirimler gerçekleşmeyebilir; çünkü O bağışlayıcı ve merhametlidir, insanlar bütün kalpleriyle O’na döndüklerinde kötülükten vazgeçer. Nineve’de olduğu gibi. Buna göre Yirmiyahu’nun “Bir anda konuşurum” sözü, “kalbimde konuşurum” anlamına gelir; peygamberlik aracılığıyla konuşmak anlamına gelmez. Çünkü peygamberlik aracılığıyla olursa, Tanrı o bildirimden vazgeçmez. Onlara Yaakov’un korkusu ve kardeşi Esav’dan çekinmesi zor geldi. Çünkü o zaten peygamberliğinde şu vaatle güvence altına alınmıştı: “İşte Ben seninleyim; gideceğin her yerde seni koruyacağım ve seni bu toprağa geri getireceğim; çünkü seni bırakmayacağım...” Bu sorunu iki yönden çözdüler. Birinci çözüm şudur: İyiye dair bildirim, ancak başkasına gönderilmiş bir peygamber aracılığıyla verildiğinde geri dönmez. Bu durumda bile kötülüğe dair bildirim geri döner; Yona’nın Nineve’ye dair bildirimi ve Yeşaya’nın Hizkiya’ya dair bildirimi gibi. Yaakov’a verilen bildirim ise başkasına gönderilmiş bir peygamber aracılığıyla verilmediği için, Yaakov “günah sebep olur” diye korktu. Rambam, hatırası bereket olsun, bu yolu izlemiştir. Buna göre “Bir anda konuşurum” ifadesi bir peygambere de yönelik olabilir; yeter ki bu peygamber bir millete gönderilmiş olmasın. Fakat “söküp koparmak için konuşurum” ifadesi, bir millete ve krallığa gönderilmiş peygamber hakkında da anlaşılabilir; çünkü kötülüğe dair bildirim geri döner. Buna karşılık “bina etmek ve dikmek için konuşurum” ifadesi bu şekilde açıklanamaz; çünkü iyiye dair bildirim, bir millete gönderilmiş peygamber aracılığıyla olduğunda geri dönmez. İkinci çözüm, bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, izlediği yoldur. Buna göre peygamberin bildirdiği kötülük, o kötülüğün gelmemesi için bir uyarıdır. Bu bildirimin amacı da zaten bu yüzden kendisine ulaşmıştır. Dolayısıyla bildirimin doğrulanmaması olanaklıdır. Bu, bildirimin kendisi için yapıldığı amacın gerçekleşmesiyle olur; örneğin kendisine kötülük bildirilen kişi ya da halk yollarını düzeltirse böyledir. Fakat bir kişiye ulaşması düzenlenmiş olan iyiliğin ulaşmaması düşük bir olasılıktır. Çünkü seçim insana, göksel cisimlerden gelen düzende bulunan bozukluğu düzeltmek için verilmiştir; onu bozmak için değil. Bu yönden, peygamberin sınanması, bildirdiği iyiliğin gerçekleşmemesi durumunda tamamlanır. Ancak bunun, göksel düzenden kaynaklanan iyilik hakkında anlaşılması gerekir. Kişisel gözetimden kaynaklanan ve herhangi bir göksel düzen aracılığı olmadan HaŞem’in gözetimine atfedilen iyiliğe gelince: Bunda açıkça bir şart belirtilmemiş olsa bile, ibadet ve devekut şartına bağlı olarak anlaşılması gerekir. Bu yüzden Yaakov “günah sebep olur” diye korktu. Çünkü kendisine bildirilen o iyilik kişisel gözetimden kaynaklanıyordu. Bu da onun için açıktı; çünkü gideceği her yerde korunmasının göksel cisimlerden gelen düzenden kaynaklanması olanaklı değildi. Bilgelerimiz, hatıraları bereket olsun, “HaKadoş Baruh Hu’nun iyilik için ağzından çıkan her bildirim, şartlı bile olsa geri dönmez” demişlerse, bunun, şartın özsel bir şart olmadığı durum hakkında anlaşılması gerekir. Bunu Moşe hakkında açıklamışlardır; yüce Tanrı ona şöyle dediğinde: “Şimdi Beni bırak, öfkem onlara karşı alevlensin ve onları yok edeyim...” Çünkü burada vaat edilen iyiliğin, duanın engellenmesi yerine konulmuş olduğunu söylemek uygun değildir. Bu bilgenin sözleri bunlardır. Bu sözler bize göre çok uzaktır. Öncelikle, böyle varsaydığımızda şu ayeti zorlamak zorunda kalırız: “Peygamber HaŞem’in adıyla konuşur, fakat söz olmaz ve gerçekleşmezse...” Çünkü kişisel gözetimden kaynaklanan iyiye dair bildirimde, sözün olmaması ve gerçekleşmemesi olanaklı olur. Rambam’ın izlediği yola göre ise bu, gönderilmiş bir peygamberin iyiye dair bildirimde bulunması durumuyla sınırlıdır. Bu bilgeye göre ise ayeti göksel cisimlerin düzeninden kaynaklanan iyilikle sınırlamak gerekir. Bu ise çok uzaktır. Ayrıca, söz olmaz ve gerçekleşmezse, keşke bilsem: Peygamber bununla nasıl sınanacaktır? Çünkü peygamber, bildirdiği iyiliğin kişisel gözetimden kaynaklandığını ve varsayıldığı gibi gerçekleşmeyebileceğini söyleyerek kendisini savunabilir. Dahası, bildirilen iyiliğin göksel cisimlerden kaynaklandığını varsaysak bile, onun gerçekleşmemesinin uzak bir ihtimal olduğunu kabul etsek de, bu olanaksız değildir. Çünkü kötü seçim sebebiyle gerçekleşmeyebilir. Öyleyse, gerçekleşmemesi olanaklı olduğuna göre —az da olsa— ve bu, varsayıldığında varsayımından bir olanaksızlık doğmayan olanaklı şeyler sınıfına girdiğine göre, peygamberin bununla nasıl sınanabileceğini anlayamıyorum. Bütün bunlar temelsiz bir uydurma ve temelsiz bir bina gibidir. Ayrıca Yaakov hakkında yaptığı açıklamada, bunun göksel cisimlerden gelen düzenden kaynaklandığının ona açıklandığını söylemesi de doğru olsa bile, verdiği sebep hiçbir şey değildir. Çünkü bildirim ona ve soyuna yönelik olsaydı, uzun zaman boyunca korumanın ona tam olarak ulaşmasının olanaklı olmadığını söylemek olanaklı olurdu. Fakat tek bir kişinin bütün ömrü boyunca koruma ve güven içinde bulunması bu dünyada olanaksız değildir. Hele bu söz ona söylendiğinde ömrünün çoğu zaten geçmişti. Fakat onun yoluna göre şöyle denebilirdi: Yaakov, bunun kişisel gözetim yönü olduğunu düşünerek korktu; bu yüzden günahın sebep olmayacağından emin değildi. Tam da bu yönden, iyiye dair bildirim olmaz ve gerçekleşmezse, peygamber bununla sınanamaz. Çünkü daha önce söylediğimiz gibi, bildirimin kişisel gözetimden kaynaklanmış olması olanaklıdır. Fakat bu yolun dayanacağı hiçbir temel yoktur. Rambam’ın yolunda da Yirmiyahu’nun “Bir anda konuşurum” sözü zorluk çıkarır; çünkü orada iyiye dair bildirim ile kötülüğe dair bildirim eşitlenmiştir. Ayrıca onun yoluna göre de “Peygamber HaŞem’in adıyla konuşur” ayetinin yalnızca iyiye dair bildirim hakkında olduğunu söylemek zorunda kalırız. Bu ise ayetlerin peşat anlamına aykırıdır. Onları buna götüren şey, görünüşe göre Yirmiyahu’nun Hananya ben Azzur’a söylediği şu sözdür: “Barışı haber veren peygamberin sözü gerçekleştiğinde, o peygamberin gerçekten HaŞem tarafından gönderildiği bilinir.” Bundan, peygamberin sınanmasının iyiye dair bildirimle olduğu sonucuna vardılar. Buna göre ayetin amacının şu inceliği göstermek olduğunu söylemek gerekir: Peygamberin sözü gerçekleşmezse, onun gerçekten HaŞem tarafından gönderilmediği bilinir. Eğer ayetin sözü doğruysa, buradaki amaç önceki önermenin tersinden sonucun tersini çıkarmak olabilir. Fakat bu zorunlu değildir. Onların yoluna göre ise ayetin sözü doğru olmaz; çünkü peygamberin sözünün gerçekleşmesiyle, onun gerçekten HaŞem tarafından gönderildiği sınanmış olmaz. Onların yoluna göre sınama ancak kötülüğün değişmesiyle ilgilidir. Çünkü söz, kehanetle veya rüyayla da gerçekleşebilir. Şemuel hakkında söylendiği gibi: “Sözlerinden hiçbirini yere düşürmedi. Dan’dan Beer Şeva’ya kadar bütün İsrael, Şemuel’in peygamber olarak güvenilir olduğunu bildi.” Demek ki peygamberin savaşa dair hüküm bildiren sözü gerçekleştiğinde de sınama vardır. Oysa onların sözlerine göre sınama yalnızca barışı haber veren peygamberin sözü gerçekleşmediğinde olur. Bunun dışında, onların yoluna göre, önceki ayette geçen şu söz de gereksiz ve anlamsız olur: “Benden ve senden önce olan peygamberler, birçok ülkeye ve büyük krallıklara savaş, kıtlık ve salgın hastalık hakkında peygamberlik ettiler.” Ayrıca peygamberin bu cümleyi kendisinden önceki peygamberlere bağlamasının da anlamı kalmaz. Bu ayetlerdeki amaç, benim düşündüğüme göre, şudur: Yirmiyahu Hananya ile alay edercesine konuşur ve onun sözlerine cevap verir. Şöyle der: Onun sözleri gerçekleştiğinde, HaŞem’in onu gerçekten gönderdiği bilinir. Bu açıklamanın aldığı gerçek öncül şudur: Onlardan önceki peygamberler, yani peygamber olarak yerleşmiş ve kabul edilmiş kişiler, ülkeler hakkında kötülük bildirmişlerdir. Şimdi barış bildiren ve onlara aykırı konuşan kişinin sözü gerçekleşirse, HaŞem’in onu gerçekten gönderdiği bilinir. Bunun sebebi şudur: Onlar peygamber olarak yerleşmiş kimselerdir ve kötülük bildirirler. Barış bildiren kişinin sözü gerçekleştiğinde, diğerlerine gelen şefanın göksel cisimlerin düzeninden, barış bildiren bu kişiye gelen şefanın ise kişisel gözetim yönünden geldiği anlaşılır. Bu nedenle “HaŞem’in onu gerçekten gönderdiği” denmiştir. Çünkü diğerleri de O’nun tarafından gönderilmiş olsalar bile, onlar gerçek anlamda ve aracısız gönderilmiş değildirler. Bu böyledir; çünkü kötülük göksel düzene, iyilik ise kişisel gözetim düzenine bağlanmalıdır. Bu nedenle Yirmiyahu, kendisi peygamber olarak yerleşmiş ve kötülük bildiren biri olduğu için, Hananya’nın iyilik vadeden sözünün gerçekleşmesi durumunda HaŞem’in onu gerçekten gönderdiğinin, yani aracısız gönderdiğinin görüleceğini örnek olarak aldı. Yirmiyahu’nun kendisi ise aracıyla, yani düzen aracılığıyla gönderilmiş olacaktı. Bu yolu, sanki “Şimdi HaŞem’in seni gerçekten gönderip göndermediğini göreceğiz” demiş gibi kullandı. Bu yüzden bizce bundan, sınamanın yalnızca iyiye dair bildirimin gerçekleşmemesiyle olacağına dair bir kanıt çıkmaz. Bu konuda söylenebilecek olan şey, görünen anlamıyla, iyiye dair bildirim ile başka bildirimler arasında fark bulunmadığıdır. Gerçekten de ayetin yalın anlamı da buna işaret eder: “Peygamber HaŞem’in adıyla konuşur...” der ve sözler arasında ayrım yapmaz. Buradaki amaç şudur: Bir peygamber, kendi peygamberliğini kanıtlamak için konuştuğunda, bu ya tek bir işaretle olur. Bu durumda, o işaret hakkında şüphe kalmaması için, bundan sonraki defada ona inanılır. Ya da gelecekte olacak şeylere dair bildirimle olur; bu durumda tekrar gerekir. Peygamber bu şekilde konuştuğunda, eğer HaŞem onu göndermişse, o sözde değişme olması olanaklı değildir; bu bildirim ister iyiye ister kötülüğe dair olsun. Bundan önceki ayet de buna işaret eder: “Kalbinde, ‘HaŞem’in söylemediği sözü nasıl bileceğiz?’ dersen...” Buradan, amacın onun gönderilmiş bir peygamber olup olmadığını bilmek olduğu görülür. Bildirimi de tam bu amaç içindir. Güvenilir gelenek de bizi şu yola yöneltir: Peygamberin sözü bu şekilde, yani onun gönderilmiş bir peygamber olduğunu bildirmek üzere olduğunda, söz olmaz ve gerçekleşmezse, bu onun HaŞem’den gelmediğini gösterir. Gerçekten de peygamber şöyle der: “Eğer ben Tanrı adamıysam, ateş çıksın...” Peygamberlerin efendisi de bizden önce şöyle demiştir: “Eğer bunlar bütün insanların ölümü gibi ölürlerse ve bütün insanların başına gelen yoklama onların başına gelirse, HaŞem beni göndermemiştir.” Eğer kötülüğe dair bildirim bu tür bir durumda geri dönebilseydi, onların bütün insanların ölümü gibi ölmeleri ve buna rağmen HaŞem’in onu göndermiş olması olanaklı olurdu. Bu nasıl düşünülebilir? Ayrıca peygamberin kendi bildiriminde bunun geri dönüp dönmeyeceğini bilmesine ne engel vardır? Fakat olanaklı olan şeylere dair bilginin varlığını reddedenler bunu kabul etmemiştir. HaŞem bizi onların dilinin kılıcından kurtarsın. Fakat söz bu şekilde değilse, yani peygamberliğin doğrulanması için değil de, kişisel gözetimden doğan ödül ve ceza yönüyle iyiye veya kötülüğe dair bir bildirimse, şu zaten bilinen ve yaygın olarak bilinen bir şeydir: İyiye ve kötülüğe dair bildirim, kişisel gözetimden kaynaklanan ödül ve ceza yönündendir. Tora’da şartlar tekrar tekrar belirtilmiştir: “Eğer hükümlerimde yürürseniz,” “Eğer Beni dinlerseniz,” “Eğer Beni dinlemezseniz...” Peygamber bildiriminde bu şartı atlayıp anmasa bile, o şart açıkça söylenmiş gibidir. Bu yüzden bildirdiği iyi ya da kötü gerçekleşmediğinde bu, peygamberin sözlerine aykırılık oluşturmaz. Çünkü onun bu konudaki sözlerinin, Tora’da şartı tekrar tekrar belirtilmiş olan ödül ve ceza yönünden olduğu zaten bilinmektedir. Bundan şu da zorunlu olarak çıkar: Peygamberin sözü iyiye veya kötülüğe dair bir bildirim değil de, olmuş ya da olacak olaylar hakkındaysa —Şemuel’in Şaul’a dişi eşekler konusunda söylediği söz gibi— peygamberin sözünün gerçekleşmesi gerekir. Gerçekleşmezse, bu HaŞem’in söylemediği sözdür. Buna göre ayet, yalın anlamıyla hem kapsayıcı hem de bildirimler hakkında açıklayıcıdır. Çünkü peygamber iyiye ve kötülüğe dair bildirimlerde konuştuğunda, bu sözlerde şart açıkça belirtilmiş gibidir. Bunun sebebi, bunun bizim tarafımızdan kabul edilmiş ve Yazılı Tora’da dilimize yerleşmiş olmasıdır. Buna göre bilgelerimizin, hatıraları bereket olsun, “HaKadoş Baruh Hu’nun iyilik için ağzından çıkan her bildirim, şartlı bile olsa geri dönmez” sözü, daha önce geçtiği gibi, şartın özsel bir şart olmadığı durumda anlaşılmalıdır. Eğer bu sözü yalın anlamıyla kabul etmekten başka yol yoksa; iyiye dair bildirim ile kötülüğe dair bildirim arasında fark bulunduğunu, Yirmiyahu’nun “Bir anda konuşurum” sözünün peygamberin bilmediği durum hakkında olduğunu ve gönderilmiş peygamber ile gönderilmemiş peygamber arasında ayırım yapmamamız gerektiğini, ayetlerin peşat anlamı ve bilgelerimizin sözüne göre kabul edersek, o zaman şu iyi görünür: Peygamberin sınanmasında, yani peygamber olduğunu göstermek üzere bir işaret verdiğinde, HaŞem o işaretin iptaline razı olmaz. Bu işaret iyiye ya da kötülüğe dair olsun fark etmez; çünkü HaŞem o işaretin verilmesine razı olmuştur. Böylece ayetin yalın anlamı korunur: “Peygamber HaŞem’in adıyla konuşur, fakat söz olmaz ve gerçekleşmezse, bu HaŞem’in söylemediği sözdür.” Şimdi geriye Yaakov’un korkusunu, kardeşi Esav’dan çekinmesini ve ona karşı hazırlık yapmasını açıklamak kalır. Oysa ona iyiye dair bir bildirim verilmişti. Ayrıca biz, gönderilmiş bir peygamber aracılığıyla verilen bildirim ile peygamberin kendisine verilen bildirim arasında ayrım yapmadık. Bilgelerimizin şu sözü de yalın anlamıyla böyledir: “HaKadoş Baruh Hu’nun iyilik için ağzından çıkan her bildirim...” Bu söz, gönderilmiş peygamber ile peygamberin kendisi arasında ayrım yapmaz. Hele onların bunu “Beni bırak, seni büyük bir millet yapayım” sözünden çıkarmaları, burada bildirimin yalnızca peygamberin kendisine yönelik olduğunu gösterir. Bu yüzden Rambam’ın yaptığı ayrım, onların bu sözüyle uyumlu görünmez. Gerçi bu konuda, bunun peygamberin oğluna yazılacağı söylenebilir. Fakat Yaakov’un korkusu ve hazırlığı gerçekten zor bir mesele değildir. Çünkü peygamberin olanaklı şeyler hakkındaki bildirimi, yüce Tanrı’nın bu şeyleri ve onlardaki sebepler zincirini bilmesinden kaynaklanır. Peygamber ise şeylerin sebepler zincirini bilmediği için, kendisine bir şeyin ulaşacağı bildirilmiş olsa bile, o şeyin ulaşması için uygun sebepler üzerinden yürümelidir. O şeyin zorunlu olarak ulaşacak olmasına dayanamaz. Çünkü onun ulaşmasının zorunluluğu, o şeyin ulaşmasına uygun olan sebepler zincirinden doğar. Atamız Yaakov’a, HaŞem tarafından korunacağı bildirilmişti. Fakat o, bu korumanın hangi sebepler aracılığıyla kendisine özel olarak ulaşacağını bilmiyordu. Bu nedenle, kendi düşüncesine göre korumanın kendileri aracılığıyla gelebileceği bütün şeylere kendisini hazırladı. Bilgelerimizin dediği gibi: hediyeye, duaya ve savaşa. Çünkü HaŞem’in ona verdiği bildirimin, Tanrı’nın Yaakov’un kardeşi Esav’ın elinden kurtulmak için korkusundan dolayı çok dua edeceğini bilmesi sebebiyle verilmiş olması olanaklıydı. Yahut korumanın hediye veya savaş aracılığıyla gerçekleşmesi olanaklıydı. Bu yüzden Yaakov’un bunların hiçbirinde eksik davranmaması uygundu. Sanki güvenceye sahip değilmiş gibi davrandı; çünkü vaadin, yüce Tanrı’nın Yaakov’un bu sebepler üzerinden yürüyeceğini bilmesine bağlı olması olanaklıydı. Bu sonuç, incelemenin birinci ve beşinci genel bölümlerini dikkatle okuyan kişi için çok açıktır. “Yaakov korktu ve ona sıkıntı geldi” sözü de şunu ifade eder: Büyük bir niyetle kendisini duaya hazırladı; çünkü kendisini büyük bir tehlike içinde gördü ve koruma vaadinin bu tehlike aracılığıyla gerçekleşeceğini düşündü. Peygamberliğin birinci niteliği, yani peygamberin sözlerinin doğrulanması hakkında açıklamak istediğimiz budur. İkinci nitelik, peygamber aracılığıyla ortaya çıkan kanıtlar ve harikalardır; peygamberlerin dereceleri bunlarda farklılaşır. Kanıtların ve harikaların peygamberliğin özsel nitelikleri olması meselesine gelince: Elimizde bunlardan bulunanları araştırıp incelediğimizde, Yazılarda peygamber aracılığı olmadan ortaya çıkan harikalar bulmadık. Bu, ister peygamberin kendisinin doğru yola yöneltilmesi için olsun ister başkasının doğru yola yöneltilmesi için olsun böyledir; ister bunlar gelmeden önce haber verilmiş olsun ister onların aracılığıyla ortaya çıkmış olsun. Hatta peygamberin ölümünden sonra bile bir harikanın ortaya çıktığını görürüz; Elişa olayında olduğu gibi. Hiç şüphe yok ki, ölünün dirilmesi şeklindeki o büyük harika onun onuru için gerçekleşmiştir. Gerçekten de kişisel gözetimden, başkasına bir kişinin hatırı için iyilik uzanır. Tora’da da şöyle gelmiştir: “Onun uğruna bütün yeri bağışlayacağım.” Yine: “Sözün uyarınca bağışladım.” İyilik, kişinin ölümünden sonra da uzanır. Harikanın peygamberin devekutuna ve yetkinliğine bağlı olduğu açık olduğuna göre, peygamberin derecesi ne kadar yüksek olursa, onun eliyle ortaya çıkan kanıtların ve harikaların da o kadar büyük olması gerekir. Bu yüzden Moşe Rabbenu aracılığıyla yapılan kanıtlar ve harikalar, çoklukları, açıklıkları ve süreklilikleri bakımından başkalarınınkinden daha büyüktü. HaŞem’in yardımıyla üçüncü incelemede açıklanacağı gibi. Gerçi gelenekte, güneşin Yeoşua için durması, yani bütün hareketlerin korunmuş bir oranla geciktirilmesi gelmiştir. Yine de Moşe’nin kanıtlarının üstünlüğü, sözünü ettiğimiz üç konuda bulunur. Ayrıca bilgelerimiz, hatıraları bereket olsun, o kanıtın kendisinin Moşe aracılığıyla da yapıldığını kabul etmişlerdir; bu da yeterlidir. Üçüncü nitelik, başkalarını yüce HaŞem’in hizmetine çağırmak için güçlü arzudur. Peygamberlerin dereceleri bunda da farklılaşır. Bunun için peygamberlerin sözlerinde sürekli gördüğümüz şu durum yeterlidir: Onlar, kendileriyle alay edilse ve kendileri kandırılmaya çalışılsa bile, halkı uyarmaktan geri durmadılar. “Sırtımı vuranlara, yanaklarımı sakalımı yolanlara verdim...” denmiştir. Yine şöyle denmiştir: “Onu anmayacağım ve artık O’nun adıyla konuşmayacağım dedim; fakat kalbimde kemiklerime hapsedilmiş yanan bir ateş gibi oldu, dayanmaktan yoruldum ve yapamadım.” Atalar hakkında gelen gelenek de böyledir. Bu durum peygamberin yetkinliğinden ve HaŞem’in hizmetine yönelik sevgisinden zorunlu olarak çıktığı için, yetkinlik ne kadar büyük ve sevgi ne kadar güçlü olursa, başkalarını sevilenin hizmetine çağırma arzusu ve iştiyakı da o kadar büyük olur. Bu nedenle peygamberlerin derecelerinin bu konuda farklılaşacağı açıktır. Üçüncü nitelik hakkında açıklamak istediğim şey budur. Şunu da açıklamak gerekir: İkinci ve üçüncü nitelikler, peygamber olmayan yetkin kişilerde de bulunabilir; Talmud’un çeşitli yerlerinde geldiği gibi. Fakat bunlar peygamber için özseldir. Çünkü onun devekutunun ve sevgisinin yetkinliğinden zorunlu olarak çıkarlar; bunlar da dördüncü bölümde geleceği üzere peygamberliğin özsel sebebidir.