המאמר השני, הכלל השני 4

הפרק ד׳ בהתר הספקות אשר הניחו בפנה הזאת לפי דעת התורה:

Dördüncü Bölüm Tora’nın görüşüne göre bu temel ilkede ileri sürdükleri şüphelerin çözümü.

והנה הספק ההוא מצד מה שיחשב מרוע הסדור אין התרו ממה שיקשה לפי מה שהונח והוא האמת בעצמו שהעינש והגמול האמתיים הוא הנפשיי וזה שיסוד הספק הוא הרע המגיע לצדיק והטוב המגיע לרשע והנה הרע המגיע לצדיק מלבד הרע המגיע אליו מצד האבות כמו שקדם כבר אפשר בו שיגיע מצדדים מתחלפים כמו שקדם אם להתר הקשר והדבקות שבינו ובין השי״ת שיהיה לפעמים להיותו בעל חומר ואם שיהיה ממין הרע שתכליתו טוב אם גשמיי ואם נפשיי כמו שיבא עליו עניין מצער לתכלית טוב גשמיי או בלתי נטות אל התאות שהיה מוכן אליהם או לשומו שלם ולהקנותו קניין חזק במעלות הנפשיות וזהו אצלי עניין הנסיון הנזכר בתורה בכלל האמונה הנאמר בבחינת המנוסה וזה אמנם אחר שנתאמתה ההקדמה האומרת שהפעולות יקנו תכונה ומדה קבועה בנפש וכ״ש שיחזקו אותה אם היא קנויה בשכבר ולזה יתאמת שהמנוסה בפעל רשום או בפעילות רשומות כשיעמוד בנסיונו הנה כבר קנה שלמות [נוסף] על שלמותו אשר בבחינתו יתאמת שיהיה נודע לשם מה שלא נודע קודם הנסיון למה שלא היה לו מציאותו ולזה מה שאמר בכלל האומה כי מנסה י"י אליכם אתכם לדעת הישכם אוהבים את י"י אלהיכם לא אמר אם תהיו אוהבים שזה כבר נודע לשם אבל למה שהמצוות נצטוו לכלל האומה לשוטנו שלמים באהבת השי"ת כמו שיתבאר בג״ה הנה אם כן באמצעות המצות נקנה השלמות אשר ידע הש״י היותנו אז אוהבים אבל קודם הנסיון ההיא לא ידע היותנו אוהבים לפי שהאמת שלא היינו אוהבים אלא אחר הנסיון כמו שבא בנסיון העקידה כי עתה ידעתי כי ירא אלהים אתה וכמו שהעידונו בפרק הא' מהכלל הא' שבאמר הזה והרב המורה פי' בדרך אחרת לדעת כלומר להיות נודע לכל העמים הישכם אוהבים ואין צורך ואיך שיהיה הנה הרע שיגיע בדרך הזה ואם הי שלא תהיה תכליתו טוב. גשמי הנה הוא טוב גמור אחר שהונח הגמול האמתי הטוב הנפשיי וזה אצלי יסורין של אהבה הנזכר בדברי חז״ל לא הייסורין שתכליתן טוב גשמי כמו שדמה הר״ל ולזה אין מקום לספק הזה מצד הרע המגיע לצדיק ולפי שידיעת ההפכים אחת תתאמת שלא יקרה ספק גם כן מצד הטוב המגיע לרשע וזה שהטוב המגיע לרשע מלבד הטוב המגיע אליו מצד האבות גם כן אפשר בו שיגיע מצדדים מתחלפים אם שלפעמים יפעל הטוב ומצד הטוב ההיא לא יענש בעת ההיא להסיר מעליו הטוב הנכון לבא עליו מפאת הגרמים השמימיים ואם שיהיו הטוב ההוא ממין הטוב שתכליתו רע אם גשמי ואם נפשיי כמו שיבא עליו טוב לתכלית רע גשמי או שיבא עליו הטוב מפאת הגרמים השמימיים וימשך מהטוב ההוא השתקע בתאוות ובחסרונות אשר מהצד ההוא לא היה עול בחק הש״י והיושר האלה׳ להסיר מעליו הטוב ההיא וכבר אפשר כרע המגיע לצדיק ובטוב המגיע לרשע שיגיע בדרך אחרת זולת הדרכים שקדמו ווה שהשרש אצלנו בקבלה האמיתית היות העולם נדון אחר רובו וזה אמנם מיוחד בייעודים הגשמיים כי בגמול ובעונש הנפשיי האמתיי מדרגת כל אחד ידועה כמו שבא בגמ' שבת באמרם מלמד שכל אחד עושה לו מדור לפי כבודו ומהצד ההוא כבר יגיע טוב לרשע ורע לצדיק כשלא יהיה במדרגה שישתנה הסדור בשבילו ולא יהיה עול בחק היושר האלהי וזה כי למה שהגמול והעונש הגשמיים הכוללים כבר יסודרו על הרוב מהגרמים השמימיים והיו הככבים שיתנו ההצלחות המדומות יתנו על הרוב תכונות טובות והמזיקים שיתנו הרעות יתנו על הרוב תבונות רעות הנה כבר יעבור בחק היושר האלהי להיות נידונים אחר הרוב אחר שגמול והעונש האמתי הוא הגמול והעונש הנפשיי וזאת היא החזקה שבסבות אצלי שלא הזכירה בתורה הגמול האמתיי וזה כי הייעודים שהזכירה הוא לכללות האומה הנידונים אחר הרוב אך אמנם הגמול המיוחד ליחידים עם שנרמז במקומות מהתורה הנה נתפרש בקבלה האמתית ואיך שיהיה לא נשאר ספק מצד מה שיחשב מרוע הסדור ואמנם הספק הב׳ אשר יסודו ההקדמה האומרת שאין הרע המגיע מהשם בעצמות ואם היה שהוא מעניש לרשע כבר היה מגיע ממנו רע בעצמות הנה אין התרו ממה שיקשה וזה שהרע המגיע לו להשגחה על הצדיק הנה תכליתו טוב והרע המגיע לו מצד העונש הנה למה שהוא עלול לתכלית פעל היושר והצדק הנה הוא טוב להיות היושר האלהי הוא טוב בעצמו ולזה כבר יתאמת שהרע המגיע לרשע איך שיהיה אם להשגחה על הצדיק ואם לפעל הצדק והיושר הנה הוא טוב ולזה דרשו חז״ל וירא אלהים את כל אשר עשה והנה טוב מאד והנה טוב מות ולהיות הטוב הנמשך במציאות תמיד והרע בו מעטי כמו שהאריך בזה הרב המורה והרע המעטי הוא לתכלית טוב אמר המשורר כי רגע באפו חיים ברצונו הנה המשיל יחס האף אשר נרמז בו הרע המוחש אל הטוב כיחס הרגע אל הזמן. והפליג בזה באמרו כי הרגע ההוא המעטי מהאף חיים ברצונו כלומר הנרצה והנכסף בו הוא החיים והטוב והמכוון הנה אשר בו היתר הספק הב׳ הזה ואמנם הג׳ אשר יסודו פחיתות מדרגת האדם כיחס אליו ית' אשר לזאת הסבה יחשב היותו רחום מאד שישגיח בו הנה אין התרו גם כן ממה שיקשה אחר שיתאמת שהש״י ממציא ומחדש תמיד הנמצאות כרצונו ואין עניין הרצון לדבר מהרוצה אהבתו הדבר הנרצה ואינו רחוק שהדבר האהוב אצלו שהיה מושגח ממנו איך שיהיה יחסו אליו קרוב או רחוק ואפי׳ בתכלית הרחק ויתחייב מזה שהיותר אהוב אצלו יהיה מושגח יותר [ולהיות היותר חשוב ראוי שיהיה יותר אהוב אצלו והיה היותר חשוב מהנמצאות השפלות הוא האדם היה ראויה להיותו ממנו יותר מושגח] ולזה הוא מבואר שהספק הזה שיסודו היחס הרחוק אשר בין הש״י והאדם איננו ממה שיתחייב היותו בלתי מושגח ממנו ולפי שההשגחה הזאת מצד האהבה מהבורא אל ברואיו מבלי בחינה אל ההשכלה כלל כמו שיתבאר עוד בכלל הה׳ מזה המאמר בג״ה הוא מבואר שהספק שחדשו ברשע אשר קנה מהמושכלות אם היה שיענש עונש נפשיי הנה כבר היה מגיע רע בעצמות מהש״י איננו ממה שיקשה שהוא ואם כבר הותר במה שקדם מצד היות הרע ההוא צדק ויושר אלהי שהוא הטוב הגמור הנה כבר הותר לפי האמת בעצמו שלסבת רשעו הוא דנקצף המרוחק אחד שאין האהבה לסבת ההשכלה ולזה היה העונש טבעי ועצמותי לנפש ההיא ואין לה חק בו יתברך ישנה לטוב מטבעה ועצמותה ואם אמנם ישיגה עונש מיוחד רצוניי אם לא זה ממה שנחקור בו במאמר השלישי בגזירת הצור:

Kötü düzen gibi görünen şey yönünden ortaya çıkan o şüphenin çözümü, kabul edilen şey bakımından güç değildir. Gerçek de şudur: Asıl ödül ve ceza ruh ile ilgilidir. Çünkü şüphenin temeli, doğru kişiye gelen kötülük ve kötü kişiye gelen iyiliktir. Doğru kişiye gelen kötülük, daha önce geçtiği gibi atalar yönünden gelen kötülük dışında, farklı yönlerden gelebilir. Bazen Doğru kişi maddeye bağlı varlık sahibi olduğu için, onunla yüce HaŞem arasındaki bağ ve yapışmanın gevşemesi için gelir. Bazen de amacı iyilik olan kötülük türünden olur; bu iyilik bedensel de olabilir, ruh ile ilgili de olabilir. Örneğin ona, bedensel bir iyilik amacıyla üzücü bir olay gelebilir; yahut hazır bulunduğu arzulara yönelmemesi için; yahut onu yetkin kılmak ve ruha ait erdemlerde güçlü bir kazanım kazandırmak için gelebilir. Bana göre Tora’da inanç bağlamında, sınanan kişi bakımından anılan sınavın anlamı budur. Bu, eylemlerin ruhta sabit bir yapı ve ölçü kazandırdığı öncülü doğrulandıktan sonra anlaşılır. Hele bu yapı daha önce kazanılmışsa eylemler onu daha da güçlendirir. Buna göre belirli bir eylemle veya belirli eylemlerle sınanan kişi sınavında durursa, önceki yetkinliği üzerine ek bir yetkinlik kazanmış olur. Bu açıdan, sınavdan önce bilinmeyen şeyin HaŞem tarafından bilinir duruma geldiği doğrulanır; çünkü o şeyin daha önce varlığı yoktu. Bu sebeple, bütün millet hakkında şöyle denmiştir: “HaŞem Tanrı’nız sizi sınıyor; HaŞem Tanrı’nızı seviyor musunuz, bunu bilmek için.” Ayet “seviyor olacak mısınız” demedi; çünkü bu zaten HaŞem tarafından bilinir. Fakat mitsvalar, Kayamız’ın hükmüyle ileride açıklanacağı üzere, bütün millete yüce HaŞem sevgisinde yetkin olmamız için emredilmiştir. Buna göre mitsvalar aracılığıyla, HaŞem’in o zaman bizi sevenler olarak bildiği yetkinliği kazanırız. Fakat o sınavdan önce bizi sevenler olarak bilmedi; çünkü gerçeklik şudur ki sınavdan sonra sevenler olduk. Akeda sınavında geldiği gibi: “Şimdi bildim ki sen Tanrı’dan korkansın.” Bu incelemenin birinci genel bölümünün ilk bölümünde buna dikkat çekmiştik. More Nevukhim’in yazarı Rambam bunu başka bir yolla açıklamıştır: “Bilmek için” ifadesi, “bütün milletler tarafından bilinmesi için: HaŞem’i seviyor musunuz?” anlamındadır. Fakat buna gerek yoktur. Her durumda, bu yolla gelen kötülük, amacı bedensel iyilik olmasa bile, gerçek ödülün ruh ile ilgili iyilik olduğu kabul edildiğine göre tam bir iyiliktir. Bilgelerimizin sözlerinde anılan “sevgi azapları” bana göre budur; amaçları bedensel iyilik olan azaplar değil. Rambam’ın sandığı gibi değildir. Bu nedenle doğru kişiye gelen kötülük yönünden bu şüpheye yer yoktur. Karşıtların bilgisi bir olduğu için, kötü kişiye gelen iyilik yönünden de şüphe doğmayacağı doğrulanır. Çünkü kötü kişiye gelen iyilik, atalar yönünden ona gelen iyilik dışında, farklı yönlerden gelebilir. Bazen kişi iyilik yapar; o iyilik sebebiyle o anda, göksel cisimler yönünden kendisine gelmesi uygun olan iyiliğin ondan kaldırılması için cezalandırılmaz. Bazen de o iyilik, amacı kötülük olan iyilik türündendir; bu kötülük bedensel de olabilir, ruh ile ilgili de olabilir. Örneğin kişiye bedensel bir kötülük amacıyla iyilik gelebilir. Ya da iyilik ona göksel cisimler yönünden gelir ve o iyilikten arzulara ve eksikliklere gömülme doğar. Bu yönden, yüce HaŞem’in ve Tanrısal doğruluğun o iyiliği ondan kaldırmaması haksızlık değildir. Doğru kişiye gelen kötülükte ve kötü kişiye gelen iyilikte, daha önce geçen yollar dışında başka bir yol daha olanaklıdır. Güvenilir gelenekte bizde temel ilke şudur: Dünya çoğunluğa göre yargılanır. Bu özellikle bedensel vaatler hakkındadır. Çünkü gerçek ruh ile ilgili ödül ve cezada her bir kişinin derecesi bellidir. Şabbat Gemarası’nda geldiği gibi: “Bu, her bir kişinin kendi onuruna göre kendisine bir yer yaptığını öğretir.” Bu yönden, kişi düzenin onun için değişmesini gerektirecek derecede olmadığında, kötü kişiye iyilik ve doğru kişiye kötülük ulaşabilir. Bu, Tanrısal doğruluk bakımından haksızlık değildir. Çünkü genel bedensel ödül ve cezalar çoğunluk bakımından göksel cisimler tarafından düzenlenir. Düşsel başarıları veren yıldızlar çoğunlukla iyi yapılar verir; zarar veren yıldızlar ise çoğunlukla kötü yapılar verir. Bu nedenle gerçek ödül ve ceza ruh ile ilgili ödül ve ceza olduğuna göre, Tanrısal doğruluk bakımından çoğunluğa göre yargılanmak uygun olabilir. Bana göre Tora’nın gerçek ödülü açıkça anmamasının en güçlü sebeplerinden biri budur. Çünkü Tora’nın sözünü ettiği vaatler, çoğunluğa göre yargılanan milletin bütünü içindir. Tek tek kişilere özel ödül ise Tora’nın bazı yerlerinde ima edilmekle birlikte, güvenilir gelenekte açıkça belirtilmiştir. Her durumda, kötü düzen gibi görünen şey yönünden şüphe kalmaz. İkinci şüpheye gelince: Bunun temeli, kötülüğün HaŞem’den özsel olarak gelmediğini söyleyen öncüldür. Eğer O kötü kişiyi cezalandırıyorsa, ondan özsel olarak kötülük gelmiş olur denmişti. Bunun çözümü de güç değildir. Çünkü kötü kişiye, Doğru kişi üzerindeki gözetim için gelen kötülüğün amacı iyiliktir. Ceza yönünden ona gelen kötülük de adalet ve doğruluk eylemine yönelik olduğu için iyiliktir; çünkü Tanrısal doğruluk kendi başına iyidir. Bu nedenle kötü kişiye gelen kötülüğün, ister Doğru kişi üzerindeki gözetim için olsun ister adalet ve doğruluk eylemi için olsun, her durumda iyilik olduğu doğrulanır. Bu yüzden bilgelerimiz şu ayeti yorumladılar: “Tanrı yaptığı her şeyi gördü; işte çok iyiydi.” “İşte çok iyi” — ölüm. Varlıkta süreklilik gösteren şey iyilik olduğu, kötülük ise onda az olduğu için —More Nevukhim’in yazarı Rambam bunu uzun uzun açıklamıştır— ve az olan kötülük de iyilik amacı taşıdığı için, şair şöyle demiştir: “Öfkesi bir an sürer; hayat O’nun rızasındadır.” Burada duyulur kötülüğe işaret eden öfkenin iyiliğe oranını, anın zamana oranı gibi tasvir etmiştir. Bunu daha da derinleştirerek şöyle der: Öfkedeki o küçük an bile, O’nun rızasında hayattır. Yani onda istenen ve arzulanan şey hayat ve iyiliktir. İşte ikinci şüphenin çözümü buradadır. Üçüncü şüpheye gelince: Bunun temeli, insanın yüce Tanrı’nın karşısındaki derecesinin düşüklüğüdür. Bu sebeple O’nun insanı gözetmesinin çok uzak olduğu düşünülmüştü. Bunun çözümü de güç değildir. Çünkü HaŞem’in varlıkları kendi iradesiyle sürekli var ettiği ve yenilediği doğrulanır. İrade eden bakımından bir şeyi istemenin anlamı, istenen şeyi sevmektir. Sevilen bir şeyin, O’nun tarafından gözetilmesi uzak değildir; o şeyin O’na yakınlığı ister yakın ister uzak, hatta en son derecede uzak olsa bile. Bundan şu zorunlu sonuç çıkar: O’nun katında daha çok sevilen şey daha çok gözetilir. Daha önemli olanın O’nun katında daha çok sevilmeye uygun olması ve aşağı varlıklar içinde en önemli olanın insan olması sebebiyle, insanın O’nun tarafından daha çok gözetilmesi uygundur. Bu nedenle, yüce HaŞem ile insan arasındaki uzak oran üzerine kurulu bu şüphenin, insanın O’nun tarafından gözetilmemesini zorunlu kılmadığı açıktır. Bu gözetim, yaratandan yaratılmışlarına yönelik sevgi yönündendir; zihinsel kavramaya hiçbir şekilde bağlı değildir. Kayamız’ın hükmüyle bu incelemenin beşinci genel bölümünde bu daha da açıklanacaktır. Buna göre şu şüphe de güçlük doğurmaz: Kavranan anlamları kazanmış kötü kişi, ruh ile ilgili bir cezayla cezalandırılırsa, yüce HaŞem’den özsel olarak kötülük gelmiş olur denmişti. Önceki açıklamayla bu, o kötülüğün Tanrısal adalet ve doğruluk olması bakımından çözülmüştü; çünkü bu, tam iyiliktir. Fakat gerçekliğin kendisine göre de çözülmüştür: Kötülüğü sebebiyle o kişi uzaklaştırılmış ve kovulmuştur. Çünkü sevgi zihinsel kavrama sebebiyle değildir. Bu nedenle ceza o ruh için doğal ve özseldir; o ruhun yüce Tanrı üzerinde, kendi doğasını ve özünü iyiliğe çevirecek bir hakkı yoktur. Fakat ona özel, iradeye bağlı bir ceza ulaşıp ulaşmayacağı ise Kayamız’ın hükmüyle üçüncü incelemede araştırılacaktır.