Ohr Hashem · Second Treatise, Second Principle, Chapter 2
1
הפרק ב בבאור הספקות אשר אפשר שיסופקו בפנה הזאת:
İkinci Bölüm
Bu temel ilke hakkında ortaya çıkması olanaklı olan şüphelerin açıklanması.
2
כפי מה שהונחה אשר בעבורם נטו מקצ' חכמינו מהדרך הנכון בה ואומר לפי שהונח בפנה הזאת היות אישי המון האדם מושגחים בפרטי מעשיהם הוא מבואר שהספקות אשר הניחו בידיעתו יתברך הדברים שיונחו כאן ואין צורך בהשגות הדברים וכ״ש אחר שכבר הותרו בשלמות אבל הספק הגדול אשר לא יותר בשלמות ויעדנו התרו בכלל הזה והוא רוע הסדור אשר יחשב ממה שנראה הרבה מהחשובים מדרך כף רגל לפחותים ובכלל צדיק ורע לו רשע וטוב לו והוא הדבר אשר נבוכו בו מהנביאים והחכמים עד היום. ולפי שאפשר שיושב בזה כמו שכתב הרב אם בשנודה ההקדמה רוצה לומר צדיק ורע לו רשע וטוב לו או כשנכפור בה ואם היה שנכפור בה [אם כשנכפור בה] מצד הנשוא או מצד דנושא צריך לחקור בתשובה הזאת אם היא מספקת ואמנם דרך התשובה בשנודה ההנחה הטוב כשניחס הטוב המניע לרשע והרע המניע לצדיק לא אל ההשגחה אבל אל הפתיות ואולת וזה שהצדיק אם לא ירצה לדרוך בסבות הנאותות בפתיותו ואולתו איננו עול בחק השם לפעמים יקרה טוב מהאולת והפתיות והוא הטוב המניע לרשע ואמנ׳ דתשובה כשנכפור ההנחה מצד הנושא הוא שהצדיק שיראה צדיק איננו צדיק באמת ואם היה שנראה אותו פועל הטוב הנה אפשר שלפי הכנתו מקצר מלפעול הטוב ונחשב לו מרי: וכן הרשע אשר יראה רשע איננו כן באמת כי לפי הכנתו ומזגו הוא פועל הטוב כשנמנע לפעול הרע אשר הוא מובן לו ואמנם התשובה כשנכפור ההנחה מצד הנשוא הוא שנאמר שהרע המגיע אל הצדיק איננו רע באמת למה שתכליתו אל הטוב ולהיות דרך אל הטוב יחשב טוב. וכן הטוב המגיע לרשע למה שתכליתו אל הרע יחשב רע והנה כשחקרנו בתשובה הזאת יראה בלתי מספקת וזה שהתשובה כשנודה ההנחה היא בלתי מספקת למה שלא נמצא לצדיק הטוב הראוי לו מצד פעולותיו ואם כבר נראה אותו דורך בסבות הנאותות לבל ימצאוהו צרות רבות ודעות ולרשע הצלחות עצומות והתשובה כשנכפיר ההנחה מצד הנושא היא גם כן בלתי מספקת למה שכבר נמצא האיש האח' בעינו כשיהיו פעולותיו פוגות אל הטוב תמצאן אותו רעות וכשלא יהיו פונות אל הטוב תמצאן אותו טובות והתשובה גם כן בשנכפור ההנחה מצד הנשוא היא גם כן בלתי מספקת למה שכבר נמצא רבות רעות צדיק שאין תכליתין אל הטוב: וטובות לרשע שאין תכליתו אל הרע ולזה נשאר הספק בעינו והוא לקוח מן החוש ממה שנראה צדיק ורע לו רשע וטוב לו וכבר ספקו על הדעת הזה מצד העיון ומצד התור' אם מצד העיון בשהקדימו להם הקדמה אחת ותאמת' (כמ״ש) [במה שאחר הטבע] והיא אומרת שהרע לא יגיע מחש״י בעצמו' כי אם במקרה ומהכרח החומר וכבר קבלו ההקדמה הזאת חז״ל באמרם אין דבר רע יורד מלמעל׳ ומאמרים זולת' מסכימים לה ואחד שנתישבה להם זאת ההקדמה סדרו ההקש בן אם היה הש״ת משגיח על בני אדם ופוקד מעשיהם כשיגיע הטוב לטובים והרע לרעים יתחייב שיגע הרע מאת השם בעצמות אבל הנמשך שקר הנה יוליד שהקדם שקר וכבר יראה מזה בטול הדעת הזה מצד העיון עם שהוא רחוק שישגיח השם על האדם לפחיתותו ביחס אליו ואולם מצד התורה למה שנראה שיעדה הרע לפי המרי העצום בעזיבה והסתר פנים באמרו והסתרתי פני מהם. ואנכי הסר אסתיר פני מהם. ובא בקבלה לא אפקוד על בנותיכם כי תזננה שכל זה יורה שעונש הרע הוא הסתר פנים והעזיבה למקרי הזמן. והנה מקצת חכמינו אשד לחצום התורה והעיון קבלו הפנה הזאת על שהשגחה והאישיית נפצאת בקצת בני אדם ובקצתם לא וזה כי למה שהתבאר בספר ב״ח שכל מה שיהיה הב״ח יות׳ נכבד הוכנו לו כלים יותר לשמור מציאותו והיה האדם אחר נכבד לאין שיעור עד שיהיה מי שיראה אפשרות והתדבקותו ואחדתו עם השכל הפועל הנה יחוייב שכל מי שהוא יותר קרוב אליו במדרגה לחשיבותו יהיה בו ההשגחה יותר ומה שהוא יותר דחוק במדרגה לחסרונו אין ראוי שתדנק בו ההשגחה וכבר היה ראוי [להיות] כן כי למה שהוא מבואר היות כל המושכלות אצל הש״י בפעל והאדם בחיי על הרבה מהם והוא מבואר במה שבפעל שהוא ישלים מה שבכח ויוצאוהו אל הפעל והיתה היציאה מן הכח אל הפעל במושכל׳ הפועל והתפעל בהם אח' באופן מה הנה מזה הצד השלם המשפיל בפעל שידבק והתאחד בו ראוי שתהיה בו ההשגחה והבלתי משכיל בפעל עם היות לו הכח וההכנה למה שלא יקנה התאחדות והתדבקות ראוי שיהיה נעזב לפחיתותו וחסרונו ונתאמת אם כן שההשגחה הזאת אשר מצד הדבקות וההתאחדות שהוא מצד קניין המושכלות בפעל הוא מפני הטבע האשיי ולזה היה ראוי שתחיה ההשגחה לפי מדרגת הדבקות וההתאחדות [ולפי שהשגחה] הזאת בכלל להמציא סבות נאותות להגיע אל הטוב הנה יראה שתהיה ההשגחה הזאת באישיי האדם כשיודיע להם הטובות והרעות הנכונות לבא עליהם כדי שישמרו מהרעות ויבוונו אל הטובות וזאת ההודעה תהיה לשלמים שלמה באמצעות גבואה ובא ג״כ מדרגות ולזולתם בהודעה חלושה כאלו תאמר בשלמים בהם תשומות נפשיות שיפנו אל הטוב ושיברתו מן הרע מזולת שישערו בדבר ולפעמי׳ יביא עניין מצער לתכלית טוב כאמרו אודך י"י כי אנפת בי וכמו שפירשו חכמים ז״ל ולפי שההשגחה הזאת לטובים בהגיע להם בכמו זאת ההודעה הנה תהיה לרעים בשלא יגיע להם זאת ההודעה ויהיו נעזבים למקרי הזמן ולא ישמרו מהרעות הנכונות לבא עליהם מפאת מערכת הככבים והוא מבואר שלא יחייב זה המין מההשגחה שלא יגיעו לרעים הטובות הנכונות לבא עליהם מצד המערכת ולזה מה שיראה בחוש רשע וטוב לו לא יסתור הנחתינו זאת כי הטוב ההוא הגיע לו מצד המערכת ולא מצד ההשגחה כמו שלא יסתור מה שנראה כחוש צדיק ורע לו וזה כי הרע ההוא אפשרי לצדיק מצדדים מתחלפים אם מצד האבות כאלו תאמר שהגיע ענשם לחיות בגלות ולא הגיע זכות הבנים להוציאם מהגלות בדרך נס ופלא ואם שיניע לתכלית טוב וזה אם לשמרם מהרעה הנכונה לבא עליהם ואם לשמרם לבלתי נטות אל החסרונות ואם להתירם הקשר והדבקות וזה כי למה שההשגחה בהם היא בסבת ההתאחדות הנה כשיפרד ממנו היה ראוי שיהיה נעזב ונמסר למערכת ושלא יהיה נשמר מהרעות הנכונות לבא עליו ואולם סדור המערכת בעצמו אם היה שימשך ממנו לפעמים טוב לרשע ורע לצדיק אין ראוי שיוחס לעול או ללאות להיות גלוי מעניינו שהוא לתכלית השלמות לשמירת הנמצאות אשר בכאן ולהצלחת הכללים ואם היה שאפשר שיהיו אישים מה שעם היוחם רעים יגיעו להם טובות אין ראוי למנוע הטוב הכלל מפני זה וכל שכן אחד שהוא מבואר שהגמול והעונש האמיתיים הוא בהצלחת הנפש ובהעדר הצלחתה ולא בטובות המדומות זהו דעתם כזאת הפנה ונתיישב להם רוע הסדור הנראה כחוש ושאין הרע מגיע מהשם יתברך בעצמות וזה כי הרעה המניע לרשע כשהוא נעזב בא לו מפני שקרה שנולד במצב ידוע מהגרמי׳ השמימיים והנה חתרו להתיר ב' ספקות בזאת ההגהה האחד שאם ההשגחה לשלם באמצעות ההודעה כבר יתכן שתגיע מזאת ההודע׳ לרשעי׳ כשהם שלמים השכל מצד ההתאחדות אשר להם בשם יתברך מפני שלמות סכלם וזה בלתו בחק היושר האלהי והב׳ שאנחנו נמצא ייעודים רעים בתורה יראה מהם היותם מכווני׳ לעצמ׳ ולא מפני העזיבה והסתר פנים והנה בראשון התירה בשאמרו שפם היות הגמול האמתי איננו [כי אם הצלחת הנפש ולזה איננו] ממה שיקשה מאד אפשרות זאת ההודעה לרשע הנה כפי האמת בעצמו איננו צודק וזה שמי שהשלים במושכלות כאשר יטה אל התאוו׳ והפעולו' המגונות כבר יפרד מהדבקו׳ וזה שהמשכו אחר החמר ימנעהו מהשתמשותו במושכלות שכבר השיגם וכל שכן שימנעהו מהשיג יותר ולזה אי אפשר שתגיע לו ההודעה כמו שתגיע לשלם זהו כלל מה שאסרו בהתר הספק הא׳ ואולם בשני אמרו כי הייעודים בעונש לעובד הוא ע״צ ההשגחה אם על אשר התחילו להסתבך ברע כדי שיסורו ממנו ואם על אשר הפליגו ברע מצד כללות האומה הטוב כי כשהחזיקו קצת פרטים מפעולות המגונות ישתדל הש״י לענשם ע״צ התוכחת לכלל האומה שלא ישקעו בפעולות ההם זהו הכלל העולה מדבריהם בפנה הזאת.
Bu temel ilke nasıl ortaya konmuşsa, bilgelerimizden bazılarının bu konuda doğru yoldan sapmasına sebep olan şüpheleri açıklayacağım.
Şöyle derim: Bu temel ilkede insan topluluğunun bireylerinin, tek tek eylemleri bakımından gözetildiği kabul edildiğine göre, yüce Tanrı’nın bilgisinde ortaya konulan şüpheler burada ayrıca konulmayacaktır; buna gerek yoktur. Hele o şüpheler zaten tam biçimde çözüldükten sonra buna hiç gerek yoktur. Fakat tam olarak çözülmeyen ve bu genel bölümde çözümünü vadettiğimiz büyük şüphe şudur: Düzenin kötü görünmesi. Çünkü çoğu zaman değerli kişilerin aşağı kişilerin ayakları altında çiğnendiği görülür. Genel ifadeyle: Doğru kişi kötülük görür, kötü kişi iyilik görür. Peygamberlerin ve bilgelerin bugüne kadar şaşkınlığa düştüğü mesele budur.
Rambam’ın yazdığı gibi, buna iki yoldan cevap vermek olanaklıdır: Ya önermeyi kabul ederek, yani “Doğru kişi kötülük görür, kötü kişi iyilik görür” sözünü kabul ederek; ya da onu reddetme ederek. Eğer onu reddedersek, ya yüklem yönünden ya da özne yönünden reddetme ederiz. Bu cevabın yeterli olup olmadığını araştırmak gerekir.
Önermeyi kabul ettiğimizde cevabın yolu şudur: Kötü kişiye ulaşan iyiliği ve doğru kişiye ulaşan kötülüğü gözetimle değil, saflık ve akılsızlıkla ilişkilendiririz. Çünkü Doğru kişi, saflığı ve akılsızlığı sebebiyle uygun sebepler yolunda yürümek istemezse, bu HaŞem’in adaleti bakımından haksızlık değildir. Bazen iyilik de akılsızlık ve saflıktan doğar; kötü kişiye ulaşan iyilik budur.
Önermeyi özne yönünden reddettiğimizde cevap şudur: doğru görünen kişi gerçekte doğru değildir. Onun iyilik yaptığı görülse bile, kendi hazırlığına göre iyiliği yapmada eksik kalması olanaklıdır; bu da ona başkaldırı sayılır. Aynı şekilde kötü görünen kişi de gerçekte öyle değildir. Çünkü kendi hazırlığına ve mizacına göre, kendisine uygun görünen kötülüğü yapmaktan kaçındığında iyilik yapmış olur.
Önermeyi yüklem yönünden reddettiğimizde cevap şudur: doğru kişiye ulaşan kötülük gerçekte kötülük değildir; çünkü amacı iyiliğe yöneliktir ve iyiliğe yol olduğu için iyilik sayılır. Kötü kişiye ulaşan iyilik de böyledir; amacı kötülüğe yöneldiği için kötülük sayılır.
Fakat bu cevabı incelediğimizde onun yeterli olmadığı görülür. Önermeyi kabul ederek verilen cevap yeterli değildir; çünkü doğru kişiye, eylemleri sebebiyle kendisine uygun olan iyilik gelmez. Üstelik onun çok sayıda ve kötü sıkıntılara uğramamak için uygun sebepler yolunda yürüdüğü görülür. Buna karşılık kötü kişide büyük başarılar görülür.
Önermeyi özne yönünden reddetme ederek verilen cevap da yeterli değildir. Çünkü aynı kişinin eylemleri iyiliğe yöneldiğinde kötülüklerle karşılaştığı, iyiliğe yönelmediğinde ise iyiliklerle karşılaştığı görülür.
Önermeyi yüklem yönünden reddetme ederek verilen cevap da yeterli değildir. Çünkü doğru kişide amacı iyiliğe çıkmayan birçok kötülük, kötü kişide de amacı kötülüğe çıkmayan birçok iyilik bulunur. Bu nedenle şüphe olduğu gibi kalır. Bu şüphe duyudan alınmıştır: doğru kişinin kötülük, kötü kişinin iyilik gördüğü görülmektedir.
Bu görüşe hem akıl yoluyla inceleme yönünden hem de Tora yönünden şüphe yöneltmişlerdir.
Akıl yoluyla inceleme yönünden şu öncülü öne almışlardır. Bu öncül Metafizik’te doğrulanmıştır: Kötülük, HaŞem’den özsel olarak gelmez; ancak özsel olmayarak ve maddenin zorunluluğu sebebiyle gelir. Bilgelerimiz de bu öncülü kabul etmişlerdir; “Yukarıdan kötü bir şey inmez” sözlerinde ve buna uygun başka ifadelerde olduğu gibi. Bu öncül onlar için yerleştirildikten sonra tasımı şöyle kurdular: Eğer yüce Tanrı insanları gözetiyor ve eylemlerini denetliyorsa; iyilik iyilere, kötülük kötülere ulaştığında, kötülüğün HaŞem’den özsel olarak ulaşması gerekir. Fakat çıkan sonuç yanlıştır. Öyleyse önceki önerme de yanlıştır.
Bundan, bu görüşün akıl yoluyla inceleme yönünden iptali görünür. Ayrıca insanın O’nun karşısındaki düşüklüğü sebebiyle HaŞem’in insanı gözetmesi de uzak görülür.
Tora yönünden ise şöyle görünür: Tora büyük başkaldırı için kötülüğü terk edilme ve yüzün gizlenmesi olarak vadetmiştir. Gerçekten de şöyle denir: “Yüzümü onlardan gizleyeceğim.” Ve: “Ben yüzümü kesinlikle onlardan gizleyeceğim.” Gelenekte de şöyle gelmiştir: “Kızlarınız zina ettiğinde onları cezalandırmayacağım.” Bütün bunlar, kötülük cezasının yüzün gizlenmesi ve zamanın olaylarına terk edilme olduğunu gösterir.
Tora’nın ve akla dayalı incelemenin baskısı altında kalan bilgelerimizden bazıları bu temel ilkeyi şöyle kabul ettiler: Kişisel gözetim bazı insanlarda bulunur, bazılarında bulunmaz. Çünkü Hayvanlar Kitabı’nda açıklandığı üzere, canlı ne kadar değerli olursa, varlığını korumak için ona o kadar çok araç hazırlanmıştır. İnsan ise ölçüsüz derecede değerlidir; öyle ki bazılarına göre onun eylemi akılla bağlanması ve birleşmesi olanaklıdır. Bu nedenle derece bakımından ona daha yakın olan kişinin, önemi sebebiyle gözetiminin daha fazla olması gerekir. Eksikliği sebebiyle derece bakımından daha uzak olan kişiye ise gözetimin bağlanması uygun değildir.
Bunun böyle olması da uygundur. Çünkü bütün kavranan anlamların HaŞem katında edimsel bulunduğu, insanın ise onların çoğu bakımından gizil durumda olduğu açıktır. Edimsel olanın gizil durumda olanı tamamladığı ve onu edimselleştirdiği de açıktır. Kavranan anlamların gizil durumdan edimsel duruma geçmesi, etkin aklın onları edimselleştirmesi ve zihnin onlardan etkilenmesi yoluyla gerçekleştiğine göre, bu yönden edimsel olarak kavrayan yetkin kişi O’na bağlanıp O’nunla birleştiğinde, onda gözetimin bulunması uygundur. Fakat edimsel olarak zihinsel kavramayan kişi, güç ve hazırlığa sahip olsa bile, birleşme ve bağlanma kazanmadığı için eksikliği ve düşüklüğü sebebiyle terk edilmiş olmalıdır.
Böylece bu gözetimin, bağlanma ve birleşme yönünden, yani edimsel olarak kavranan anlamların kazanılması yönünden, insan türünün doğasından geldiği doğrulanmış olur. Bu nedenle gözetimin, bağlanma ve birleşme derecesine göre olması uygun görülmüştür.
Bu gözetimin genel olarak, iyiliğe ulaşmak için uygun sebepleri meydana getirme olduğu düşünülünce, insan bireylerinde bu gözetimin, onlara gelmesi uygun olan iyilikleri ve kötülükleri bildirmekle gerçekleştiği görünür. Böylece kötülüklerden sakınırlar ve iyiliklere yönelirler. Bu bildirim yetkin kişilerde tam olur; peygamberlik aracılığıyla gerçekleşir ve onun da dereceleri vardır. Onların dışındakilerde ise zayıf bir bildirim olur. Örneğin yetkin kişilerde, herhangi bir şeyi fark etmeksizin iyiliğe yönelmelerini ve kötülükten kaçmalarını sağlayan ruhsal yönelişler bulunur. Bazen de iyi bir amaç için üzücü bir olay getirilir. “Sana şükrederim HaŞem, çünkü bana öfkelendin” sözünde olduğu ve bilgelerimizin açıkladığı gibi.
Bu gözetim iyilere, onlara böyle bir bildirim ulaşmasıyla gerçekleştiği için, kötülere de bu bildirimin ulaşmamasıyla gerçekleşir. Böylece onlar zamanın olaylarına terk edilir; yıldızlar düzeni bakımından kendilerine gelmesi uygun kötülüklerden korunmazlar. Bu gözetim türü, kötü kişilere yıldızlar düzeni bakımından kendilerine gelmesi uygun iyiliklerin ulaşmasını zorunlu olarak engellemez. Bu yüzden duyuda görülen “kötü kişi iyilik görür” olgusu bu varsayımımızı çürütmez; çünkü o iyilik ona gözetimden değil, yıldızlar düzeninden gelmiştir. Duyuda görülen “Doğru kişi kötülük görür” olgusu da bunu çürütmez. Çünkü doğru kişiye gelen kötülük farklı yönlerden olanaklı olabilir: Atalar yönünden olabilir; örneğin çocukların erdemi, ataların sürgünde yaşama cezasını mucize ve harika yoluyla ortadan kaldırmaya yetmemiş olabilir. Ya da iyi bir amaç için hareket ettirilmiş olabilir: Onları kendilerine gelmesi uygun kötülükten korumak için; eksikliklere yönelmelerini engellemek için; ya da aralarındaki bağ ve yapışmayı çözmek için. Çünkü onlardaki gözetim birleşme sebebiyle olduğuna göre, kişi ondan ayrıldığında terk edilmesi ve yıldızlar düzenine teslim edilmesi, kendisine gelmesi uygun kötülüklerden korunmaması uygun olur.
Yıldızlar düzeninin kendisine gelince: Ondan bazen kötü kişiye iyilik, doğru kişiye kötülük doğarsa, bunu haksızlığa veya yorgunluğa bağlamak uygun değildir. Çünkü onun özünden açıkça anlaşıldığı üzere, amacı buradaki aşağı varlık düzeninin korunması ve genellerin başarısıdır. Bazı bireyler kötü olmalarına rağmen onlara iyilikler ulaşacak olsa bile, bu yüzden genel iyiliği engellemek uygun değildir. Hele gerçek ödül ve cezanın, ruhun başarısı ve bu başarının yokluğu olduğu; hayal edilen iyilikler olmadığı açıkken.
Bu, onların bu temel ilke hakkındaki görüşüdür. Böylece duyuda görünen kötü düzen meselesi ve kötülüğün yüce HaŞem’den özsel olarak gelmediği iddiası onlar için yerleştirilmiş oldu. Çünkü kötü kişiye ulaşan kötülük, o kişi terk edildiğinde kendisine gelir; bunun sebebi, onun göksel cisimlerin belirli bir konumunda doğmuş olmasıdır.
Onlar bu açıklamada iki şüpheyi çözmeye çalıştılar. Birincisi şudur: Eğer yetkin kişiye yönelik gözetim bildirim aracılığıyla oluyorsa, akıl bakımından yetkin kötü kişilere de bu bildirimin ulaşması olanaklı olur. Çünkü akıllarının yetkinliği sebebiyle yüce HaŞem ile bir birleşmeleri vardır. Bu ise Tanrısal doğruluk bakımından uygunsuzdur. İkincisi şudur: Tora’da kötü vaatler bulunur; bunlardan, kötülüklerin terk edilme ve yüzün gizlenmesi sebebiyle değil, doğrudan amaçlanmış olarak geldiği görünür.
Birinci şüpheyi şöyle çözdüler: Gerçek ödül yalnızca ruhun başarısı olduğundan, bu bildirimin kötü kişiye ulaşması olanağı çok büyük bir güçlük doğurmaz. Fakat gerçekte bu doğru değildir. Çünkü kavranan anlamlarda yetkinleşmiş kişi arzulara ve çirkin eylemlere yöneldiğinde, bağlanmasından ayrılmış olur. Maddeye yönelişi, daha önce elde ettiği kavranan anlamları kullanmasını engeller; hele daha fazlasını elde etmesini daha da çok engeller. Bu nedenle ona bildirim, yetkin kişiye ulaştığı gibi ulaşamaz. Birinci şüphenin çözümünde söyledikleri şeyin özeti budur.
İkinci şüphe konusunda ise şöyle dediler: Suç işleyene yönelik ceza vaatleri, gözetim yönündendir. Ya kötülüğe karışmaya başlamış olanlar içindir ki ondan dönsünler; ya da kötülükte aşırıya gitmiş olanlar içindir ve milletin bütünü bakımından iyidir. Çünkü bazı bireyler çirkin eylemlere tutunduğunda, yüce HaŞem onları bütün millete uyarı olsun diye cezalandırmaya çalışır; böylece millet o eylemlere gömülmez.
Bu temel ilke hakkında onların sözlerinden çıkan genel sonuç budur.
הפרק ב בבאור הספקות אשר אפשר שיסופקו בפנה הזאת:
İkinci Bölüm Bu temel ilke hakkında ortaya çıkması olanaklı olan şüphelerin açıklanması.
כפי מה שהונחה אשר בעבורם נטו מקצ' חכמינו מהדרך הנכון בה ואומר לפי שהונח בפנה הזאת היות אישי המון האדם מושגחים בפרטי מעשיהם הוא מבואר שהספקות אשר הניחו בידיעתו יתברך הדברים שיונחו כאן ואין צורך בהשגות הדברים וכ״ש אחר שכבר הותרו בשלמות אבל הספק הגדול אשר לא יותר בשלמות ויעדנו התרו בכלל הזה והוא רוע הסדור אשר יחשב ממה שנראה הרבה מהחשובים מדרך כף רגל לפחותים ובכלל צדיק ורע לו רשע וטוב לו והוא הדבר אשר נבוכו בו מהנביאים והחכמים עד היום. ולפי שאפשר שיושב בזה כמו שכתב הרב אם בשנודה ההקדמה רוצה לומר צדיק ורע לו רשע וטוב לו או כשנכפור בה ואם היה שנכפור בה [אם כשנכפור בה] מצד הנשוא או מצד דנושא צריך לחקור בתשובה הזאת אם היא מספקת ואמנם דרך התשובה בשנודה ההנחה הטוב כשניחס הטוב המניע לרשע והרע המניע לצדיק לא אל ההשגחה אבל אל הפתיות ואולת וזה שהצדיק אם לא ירצה לדרוך בסבות הנאותות בפתיותו ואולתו איננו עול בחק השם לפעמים יקרה טוב מהאולת והפתיות והוא הטוב המניע לרשע ואמנ׳ דתשובה כשנכפור ההנחה מצד הנושא הוא שהצדיק שיראה צדיק איננו צדיק באמת ואם היה שנראה אותו פועל הטוב הנה אפשר שלפי הכנתו מקצר מלפעול הטוב ונחשב לו מרי: וכן הרשע אשר יראה רשע איננו כן באמת כי לפי הכנתו ומזגו הוא פועל הטוב כשנמנע לפעול הרע אשר הוא מובן לו ואמנם התשובה כשנכפור ההנחה מצד הנשוא הוא שנאמר שהרע המגיע אל הצדיק איננו רע באמת למה שתכליתו אל הטוב ולהיות דרך אל הטוב יחשב טוב. וכן הטוב המגיע לרשע למה שתכליתו אל הרע יחשב רע והנה כשחקרנו בתשובה הזאת יראה בלתי מספקת וזה שהתשובה כשנודה ההנחה היא בלתי מספקת למה שלא נמצא לצדיק הטוב הראוי לו מצד פעולותיו ואם כבר נראה אותו דורך בסבות הנאותות לבל ימצאוהו צרות רבות ודעות ולרשע הצלחות עצומות והתשובה כשנכפיר ההנחה מצד הנושא היא גם כן בלתי מספקת למה שכבר נמצא האיש האח' בעינו כשיהיו פעולותיו פוגות אל הטוב תמצאן אותו רעות וכשלא יהיו פונות אל הטוב תמצאן אותו טובות והתשובה גם כן בשנכפור ההנחה מצד הנשוא היא גם כן בלתי מספקת למה שכבר נמצא רבות רעות צדיק שאין תכליתין אל הטוב: וטובות לרשע שאין תכליתו אל הרע ולזה נשאר הספק בעינו והוא לקוח מן החוש ממה שנראה צדיק ורע לו רשע וטוב לו וכבר ספקו על הדעת הזה מצד העיון ומצד התור' אם מצד העיון בשהקדימו להם הקדמה אחת ותאמת' (כמ״ש) [במה שאחר הטבע] והיא אומרת שהרע לא יגיע מחש״י בעצמו' כי אם במקרה ומהכרח החומר וכבר קבלו ההקדמה הזאת חז״ל באמרם אין דבר רע יורד מלמעל׳ ומאמרים זולת' מסכימים לה ואחד שנתישבה להם זאת ההקדמה סדרו ההקש בן אם היה הש״ת משגיח על בני אדם ופוקד מעשיהם כשיגיע הטוב לטובים והרע לרעים יתחייב שיגע הרע מאת השם בעצמות אבל הנמשך שקר הנה יוליד שהקדם שקר וכבר יראה מזה בטול הדעת הזה מצד העיון עם שהוא רחוק שישגיח השם על האדם לפחיתותו ביחס אליו ואולם מצד התורה למה שנראה שיעדה הרע לפי המרי העצום בעזיבה והסתר פנים באמרו והסתרתי פני מהם. ואנכי הסר אסתיר פני מהם. ובא בקבלה לא אפקוד על בנותיכם כי תזננה שכל זה יורה שעונש הרע הוא הסתר פנים והעזיבה למקרי הזמן. והנה מקצת חכמינו אשד לחצום התורה והעיון קבלו הפנה הזאת על שהשגחה והאישיית נפצאת בקצת בני אדם ובקצתם לא וזה כי למה שהתבאר בספר ב״ח שכל מה שיהיה הב״ח יות׳ נכבד הוכנו לו כלים יותר לשמור מציאותו והיה האדם אחר נכבד לאין שיעור עד שיהיה מי שיראה אפשרות והתדבקותו ואחדתו עם השכל הפועל הנה יחוייב שכל מי שהוא יותר קרוב אליו במדרגה לחשיבותו יהיה בו ההשגחה יותר ומה שהוא יותר דחוק במדרגה לחסרונו אין ראוי שתדנק בו ההשגחה וכבר היה ראוי [להיות] כן כי למה שהוא מבואר היות כל המושכלות אצל הש״י בפעל והאדם בחיי על הרבה מהם והוא מבואר במה שבפעל שהוא ישלים מה שבכח ויוצאוהו אל הפעל והיתה היציאה מן הכח אל הפעל במושכל׳ הפועל והתפעל בהם אח' באופן מה הנה מזה הצד השלם המשפיל בפעל שידבק והתאחד בו ראוי שתהיה בו ההשגחה והבלתי משכיל בפעל עם היות לו הכח וההכנה למה שלא יקנה התאחדות והתדבקות ראוי שיהיה נעזב לפחיתותו וחסרונו ונתאמת אם כן שההשגחה הזאת אשר מצד הדבקות וההתאחדות שהוא מצד קניין המושכלות בפעל הוא מפני הטבע האשיי ולזה היה ראוי שתחיה ההשגחה לפי מדרגת הדבקות וההתאחדות [ולפי שהשגחה] הזאת בכלל להמציא סבות נאותות להגיע אל הטוב הנה יראה שתהיה ההשגחה הזאת באישיי האדם כשיודיע להם הטובות והרעות הנכונות לבא עליהם כדי שישמרו מהרעות ויבוונו אל הטובות וזאת ההודעה תהיה לשלמים שלמה באמצעות גבואה ובא ג״כ מדרגות ולזולתם בהודעה חלושה כאלו תאמר בשלמים בהם תשומות נפשיות שיפנו אל הטוב ושיברתו מן הרע מזולת שישערו בדבר ולפעמי׳ יביא עניין מצער לתכלית טוב כאמרו אודך י"י כי אנפת בי וכמו שפירשו חכמים ז״ל ולפי שההשגחה הזאת לטובים בהגיע להם בכמו זאת ההודעה הנה תהיה לרעים בשלא יגיע להם זאת ההודעה ויהיו נעזבים למקרי הזמן ולא ישמרו מהרעות הנכונות לבא עליהם מפאת מערכת הככבים והוא מבואר שלא יחייב זה המין מההשגחה שלא יגיעו לרעים הטובות הנכונות לבא עליהם מצד המערכת ולזה מה שיראה בחוש רשע וטוב לו לא יסתור הנחתינו זאת כי הטוב ההוא הגיע לו מצד המערכת ולא מצד ההשגחה כמו שלא יסתור מה שנראה כחוש צדיק ורע לו וזה כי הרע ההוא אפשרי לצדיק מצדדים מתחלפים אם מצד האבות כאלו תאמר שהגיע ענשם לחיות בגלות ולא הגיע זכות הבנים להוציאם מהגלות בדרך נס ופלא ואם שיניע לתכלית טוב וזה אם לשמרם מהרעה הנכונה לבא עליהם ואם לשמרם לבלתי נטות אל החסרונות ואם להתירם הקשר והדבקות וזה כי למה שההשגחה בהם היא בסבת ההתאחדות הנה כשיפרד ממנו היה ראוי שיהיה נעזב ונמסר למערכת ושלא יהיה נשמר מהרעות הנכונות לבא עליו ואולם סדור המערכת בעצמו אם היה שימשך ממנו לפעמים טוב לרשע ורע לצדיק אין ראוי שיוחס לעול או ללאות להיות גלוי מעניינו שהוא לתכלית השלמות לשמירת הנמצאות אשר בכאן ולהצלחת הכללים ואם היה שאפשר שיהיו אישים מה שעם היוחם רעים יגיעו להם טובות אין ראוי למנוע הטוב הכלל מפני זה וכל שכן אחד שהוא מבואר שהגמול והעונש האמיתיים הוא בהצלחת הנפש ובהעדר הצלחתה ולא בטובות המדומות זהו דעתם כזאת הפנה ונתיישב להם רוע הסדור הנראה כחוש ושאין הרע מגיע מהשם יתברך בעצמות וזה כי הרעה המניע לרשע כשהוא נעזב בא לו מפני שקרה שנולד במצב ידוע מהגרמי׳ השמימיים והנה חתרו להתיר ב' ספקות בזאת ההגהה האחד שאם ההשגחה לשלם באמצעות ההודעה כבר יתכן שתגיע מזאת ההודע׳ לרשעי׳ כשהם שלמים השכל מצד ההתאחדות אשר להם בשם יתברך מפני שלמות סכלם וזה בלתו בחק היושר האלהי והב׳ שאנחנו נמצא ייעודים רעים בתורה יראה מהם היותם מכווני׳ לעצמ׳ ולא מפני העזיבה והסתר פנים והנה בראשון התירה בשאמרו שפם היות הגמול האמתי איננו [כי אם הצלחת הנפש ולזה איננו] ממה שיקשה מאד אפשרות זאת ההודעה לרשע הנה כפי האמת בעצמו איננו צודק וזה שמי שהשלים במושכלות כאשר יטה אל התאוו׳ והפעולו' המגונות כבר יפרד מהדבקו׳ וזה שהמשכו אחר החמר ימנעהו מהשתמשותו במושכלות שכבר השיגם וכל שכן שימנעהו מהשיג יותר ולזה אי אפשר שתגיע לו ההודעה כמו שתגיע לשלם זהו כלל מה שאסרו בהתר הספק הא׳ ואולם בשני אמרו כי הייעודים בעונש לעובד הוא ע״צ ההשגחה אם על אשר התחילו להסתבך ברע כדי שיסורו ממנו ואם על אשר הפליגו ברע מצד כללות האומה הטוב כי כשהחזיקו קצת פרטים מפעולות המגונות ישתדל הש״י לענשם ע״צ התוכחת לכלל האומה שלא ישקעו בפעולות ההם זהו הכלל העולה מדבריהם בפנה הזאת.
Bu temel ilke nasıl ortaya konmuşsa, bilgelerimizden bazılarının bu konuda doğru yoldan sapmasına sebep olan şüpheleri açıklayacağım. Şöyle derim: Bu temel ilkede insan topluluğunun bireylerinin, tek tek eylemleri bakımından gözetildiği kabul edildiğine göre, yüce Tanrı’nın bilgisinde ortaya konulan şüpheler burada ayrıca konulmayacaktır; buna gerek yoktur. Hele o şüpheler zaten tam biçimde çözüldükten sonra buna hiç gerek yoktur. Fakat tam olarak çözülmeyen ve bu genel bölümde çözümünü vadettiğimiz büyük şüphe şudur: Düzenin kötü görünmesi. Çünkü çoğu zaman değerli kişilerin aşağı kişilerin ayakları altında çiğnendiği görülür. Genel ifadeyle: Doğru kişi kötülük görür, kötü kişi iyilik görür. Peygamberlerin ve bilgelerin bugüne kadar şaşkınlığa düştüğü mesele budur. Rambam’ın yazdığı gibi, buna iki yoldan cevap vermek olanaklıdır: Ya önermeyi kabul ederek, yani “Doğru kişi kötülük görür, kötü kişi iyilik görür” sözünü kabul ederek; ya da onu reddetme ederek. Eğer onu reddedersek, ya yüklem yönünden ya da özne yönünden reddetme ederiz. Bu cevabın yeterli olup olmadığını araştırmak gerekir. Önermeyi kabul ettiğimizde cevabın yolu şudur: Kötü kişiye ulaşan iyiliği ve doğru kişiye ulaşan kötülüğü gözetimle değil, saflık ve akılsızlıkla ilişkilendiririz. Çünkü Doğru kişi, saflığı ve akılsızlığı sebebiyle uygun sebepler yolunda yürümek istemezse, bu HaŞem’in adaleti bakımından haksızlık değildir. Bazen iyilik de akılsızlık ve saflıktan doğar; kötü kişiye ulaşan iyilik budur. Önermeyi özne yönünden reddettiğimizde cevap şudur: doğru görünen kişi gerçekte doğru değildir. Onun iyilik yaptığı görülse bile, kendi hazırlığına göre iyiliği yapmada eksik kalması olanaklıdır; bu da ona başkaldırı sayılır. Aynı şekilde kötü görünen kişi de gerçekte öyle değildir. Çünkü kendi hazırlığına ve mizacına göre, kendisine uygun görünen kötülüğü yapmaktan kaçındığında iyilik yapmış olur. Önermeyi yüklem yönünden reddettiğimizde cevap şudur: doğru kişiye ulaşan kötülük gerçekte kötülük değildir; çünkü amacı iyiliğe yöneliktir ve iyiliğe yol olduğu için iyilik sayılır. Kötü kişiye ulaşan iyilik de böyledir; amacı kötülüğe yöneldiği için kötülük sayılır. Fakat bu cevabı incelediğimizde onun yeterli olmadığı görülür. Önermeyi kabul ederek verilen cevap yeterli değildir; çünkü doğru kişiye, eylemleri sebebiyle kendisine uygun olan iyilik gelmez. Üstelik onun çok sayıda ve kötü sıkıntılara uğramamak için uygun sebepler yolunda yürüdüğü görülür. Buna karşılık kötü kişide büyük başarılar görülür. Önermeyi özne yönünden reddetme ederek verilen cevap da yeterli değildir. Çünkü aynı kişinin eylemleri iyiliğe yöneldiğinde kötülüklerle karşılaştığı, iyiliğe yönelmediğinde ise iyiliklerle karşılaştığı görülür. Önermeyi yüklem yönünden reddetme ederek verilen cevap da yeterli değildir. Çünkü doğru kişide amacı iyiliğe çıkmayan birçok kötülük, kötü kişide de amacı kötülüğe çıkmayan birçok iyilik bulunur. Bu nedenle şüphe olduğu gibi kalır. Bu şüphe duyudan alınmıştır: doğru kişinin kötülük, kötü kişinin iyilik gördüğü görülmektedir. Bu görüşe hem akıl yoluyla inceleme yönünden hem de Tora yönünden şüphe yöneltmişlerdir. Akıl yoluyla inceleme yönünden şu öncülü öne almışlardır. Bu öncül Metafizik’te doğrulanmıştır: Kötülük, HaŞem’den özsel olarak gelmez; ancak özsel olmayarak ve maddenin zorunluluğu sebebiyle gelir. Bilgelerimiz de bu öncülü kabul etmişlerdir; “Yukarıdan kötü bir şey inmez” sözlerinde ve buna uygun başka ifadelerde olduğu gibi. Bu öncül onlar için yerleştirildikten sonra tasımı şöyle kurdular: Eğer yüce Tanrı insanları gözetiyor ve eylemlerini denetliyorsa; iyilik iyilere, kötülük kötülere ulaştığında, kötülüğün HaŞem’den özsel olarak ulaşması gerekir. Fakat çıkan sonuç yanlıştır. Öyleyse önceki önerme de yanlıştır. Bundan, bu görüşün akıl yoluyla inceleme yönünden iptali görünür. Ayrıca insanın O’nun karşısındaki düşüklüğü sebebiyle HaŞem’in insanı gözetmesi de uzak görülür. Tora yönünden ise şöyle görünür: Tora büyük başkaldırı için kötülüğü terk edilme ve yüzün gizlenmesi olarak vadetmiştir. Gerçekten de şöyle denir: “Yüzümü onlardan gizleyeceğim.” Ve: “Ben yüzümü kesinlikle onlardan gizleyeceğim.” Gelenekte de şöyle gelmiştir: “Kızlarınız zina ettiğinde onları cezalandırmayacağım.” Bütün bunlar, kötülük cezasının yüzün gizlenmesi ve zamanın olaylarına terk edilme olduğunu gösterir. Tora’nın ve akla dayalı incelemenin baskısı altında kalan bilgelerimizden bazıları bu temel ilkeyi şöyle kabul ettiler: Kişisel gözetim bazı insanlarda bulunur, bazılarında bulunmaz. Çünkü Hayvanlar Kitabı’nda açıklandığı üzere, canlı ne kadar değerli olursa, varlığını korumak için ona o kadar çok araç hazırlanmıştır. İnsan ise ölçüsüz derecede değerlidir; öyle ki bazılarına göre onun eylemi akılla bağlanması ve birleşmesi olanaklıdır. Bu nedenle derece bakımından ona daha yakın olan kişinin, önemi sebebiyle gözetiminin daha fazla olması gerekir. Eksikliği sebebiyle derece bakımından daha uzak olan kişiye ise gözetimin bağlanması uygun değildir. Bunun böyle olması da uygundur. Çünkü bütün kavranan anlamların HaŞem katında edimsel bulunduğu, insanın ise onların çoğu bakımından gizil durumda olduğu açıktır. Edimsel olanın gizil durumda olanı tamamladığı ve onu edimselleştirdiği de açıktır. Kavranan anlamların gizil durumdan edimsel duruma geçmesi, etkin aklın onları edimselleştirmesi ve zihnin onlardan etkilenmesi yoluyla gerçekleştiğine göre, bu yönden edimsel olarak kavrayan yetkin kişi O’na bağlanıp O’nunla birleştiğinde, onda gözetimin bulunması uygundur. Fakat edimsel olarak zihinsel kavramayan kişi, güç ve hazırlığa sahip olsa bile, birleşme ve bağlanma kazanmadığı için eksikliği ve düşüklüğü sebebiyle terk edilmiş olmalıdır. Böylece bu gözetimin, bağlanma ve birleşme yönünden, yani edimsel olarak kavranan anlamların kazanılması yönünden, insan türünün doğasından geldiği doğrulanmış olur. Bu nedenle gözetimin, bağlanma ve birleşme derecesine göre olması uygun görülmüştür. Bu gözetimin genel olarak, iyiliğe ulaşmak için uygun sebepleri meydana getirme olduğu düşünülünce, insan bireylerinde bu gözetimin, onlara gelmesi uygun olan iyilikleri ve kötülükleri bildirmekle gerçekleştiği görünür. Böylece kötülüklerden sakınırlar ve iyiliklere yönelirler. Bu bildirim yetkin kişilerde tam olur; peygamberlik aracılığıyla gerçekleşir ve onun da dereceleri vardır. Onların dışındakilerde ise zayıf bir bildirim olur. Örneğin yetkin kişilerde, herhangi bir şeyi fark etmeksizin iyiliğe yönelmelerini ve kötülükten kaçmalarını sağlayan ruhsal yönelişler bulunur. Bazen de iyi bir amaç için üzücü bir olay getirilir. “Sana şükrederim HaŞem, çünkü bana öfkelendin” sözünde olduğu ve bilgelerimizin açıkladığı gibi. Bu gözetim iyilere, onlara böyle bir bildirim ulaşmasıyla gerçekleştiği için, kötülere de bu bildirimin ulaşmamasıyla gerçekleşir. Böylece onlar zamanın olaylarına terk edilir; yıldızlar düzeni bakımından kendilerine gelmesi uygun kötülüklerden korunmazlar. Bu gözetim türü, kötü kişilere yıldızlar düzeni bakımından kendilerine gelmesi uygun iyiliklerin ulaşmasını zorunlu olarak engellemez. Bu yüzden duyuda görülen “kötü kişi iyilik görür” olgusu bu varsayımımızı çürütmez; çünkü o iyilik ona gözetimden değil, yıldızlar düzeninden gelmiştir. Duyuda görülen “Doğru kişi kötülük görür” olgusu da bunu çürütmez. Çünkü doğru kişiye gelen kötülük farklı yönlerden olanaklı olabilir: Atalar yönünden olabilir; örneğin çocukların erdemi, ataların sürgünde yaşama cezasını mucize ve harika yoluyla ortadan kaldırmaya yetmemiş olabilir. Ya da iyi bir amaç için hareket ettirilmiş olabilir: Onları kendilerine gelmesi uygun kötülükten korumak için; eksikliklere yönelmelerini engellemek için; ya da aralarındaki bağ ve yapışmayı çözmek için. Çünkü onlardaki gözetim birleşme sebebiyle olduğuna göre, kişi ondan ayrıldığında terk edilmesi ve yıldızlar düzenine teslim edilmesi, kendisine gelmesi uygun kötülüklerden korunmaması uygun olur. Yıldızlar düzeninin kendisine gelince: Ondan bazen kötü kişiye iyilik, doğru kişiye kötülük doğarsa, bunu haksızlığa veya yorgunluğa bağlamak uygun değildir. Çünkü onun özünden açıkça anlaşıldığı üzere, amacı buradaki aşağı varlık düzeninin korunması ve genellerin başarısıdır. Bazı bireyler kötü olmalarına rağmen onlara iyilikler ulaşacak olsa bile, bu yüzden genel iyiliği engellemek uygun değildir. Hele gerçek ödül ve cezanın, ruhun başarısı ve bu başarının yokluğu olduğu; hayal edilen iyilikler olmadığı açıkken. Bu, onların bu temel ilke hakkındaki görüşüdür. Böylece duyuda görünen kötü düzen meselesi ve kötülüğün yüce HaŞem’den özsel olarak gelmediği iddiası onlar için yerleştirilmiş oldu. Çünkü kötü kişiye ulaşan kötülük, o kişi terk edildiğinde kendisine gelir; bunun sebebi, onun göksel cisimlerin belirli bir konumunda doğmuş olmasıdır. Onlar bu açıklamada iki şüpheyi çözmeye çalıştılar. Birincisi şudur: Eğer yetkin kişiye yönelik gözetim bildirim aracılığıyla oluyorsa, akıl bakımından yetkin kötü kişilere de bu bildirimin ulaşması olanaklı olur. Çünkü akıllarının yetkinliği sebebiyle yüce HaŞem ile bir birleşmeleri vardır. Bu ise Tanrısal doğruluk bakımından uygunsuzdur. İkincisi şudur: Tora’da kötü vaatler bulunur; bunlardan, kötülüklerin terk edilme ve yüzün gizlenmesi sebebiyle değil, doğrudan amaçlanmış olarak geldiği görünür. Birinci şüpheyi şöyle çözdüler: Gerçek ödül yalnızca ruhun başarısı olduğundan, bu bildirimin kötü kişiye ulaşması olanağı çok büyük bir güçlük doğurmaz. Fakat gerçekte bu doğru değildir. Çünkü kavranan anlamlarda yetkinleşmiş kişi arzulara ve çirkin eylemlere yöneldiğinde, bağlanmasından ayrılmış olur. Maddeye yönelişi, daha önce elde ettiği kavranan anlamları kullanmasını engeller; hele daha fazlasını elde etmesini daha da çok engeller. Bu nedenle ona bildirim, yetkin kişiye ulaştığı gibi ulaşamaz. Birinci şüphenin çözümünde söyledikleri şeyin özeti budur. İkinci şüphe konusunda ise şöyle dediler: Suç işleyene yönelik ceza vaatleri, gözetim yönündendir. Ya kötülüğe karışmaya başlamış olanlar içindir ki ondan dönsünler; ya da kötülükte aşırıya gitmiş olanlar içindir ve milletin bütünü bakımından iyidir. Çünkü bazı bireyler çirkin eylemlere tutunduğunda, yüce HaŞem onları bütün millete uyarı olsun diye cezalandırmaya çalışır; böylece millet o eylemlere gömülmez. Bu temel ilke hakkında onların sözlerinden çıkan genel sonuç budur.