המאמר הראשון, הכלל השני 19

בחקירה במופת הד׳ שסדר הרב באלו הדרושים ונחקור בו גם כן משני צדדים אם האחד כשנעיין בנמצא שנשתמש הרב בו בהקדמה הג' ואם לא היה אפשר שיהיה למקבץ מקבץ ושילך העניין לבלתי תכלית וכן צריך להקדמה הט״ו שאם לא עם היותו נופל תחת הזמן לא היה מחויב שיהיה נעדר וכן הוא צריך להשתמש בהקדמה הכ״ו ואם לא נזכרה שם שלפי אמונת החדוש כן היה שהיתה העלה קודם הבריאה בלתי מניעה ולא יקרו הבטילים שזכר. ולזה המופת הזה הוא מבואר הנפילה וזה בצד הראשון. ואולם הב' כשנודה היות ההקדמות אמתיות הנה המופת הזה אינו נותן האמת מפנים תחלה שכשנודה חיות הנמצ׳ הזה כאיש אחד ושהוא נמנע שיתעסק הא׳ בחלק האחד ואור בב׳ עם שלא נתבאר המנעו שכבר אפשר שכל אחד יודע מה שצריך לשני אמנם כשנניח כן הנה לא ימנע שהאחד יתעסק בעולם אחר שהוא כאיש אחד בכללו והאחד בעולם אחר. ועוד שטבע החלוקה שעשה בלתי מתחייבת שכבר נשאר יפעל. והב׳ לא יפעל דבר הן יתבאר בקלות במה שקדם שלא יתחייב למציאות המורכב מקבץ בשכבר אפשר במורכב חיוב המציאות שלא סר ולא יסור:

Rambam’ın bu konularda düzenlediği dördüncü kanıtın incelenmesi hakkındadır. Bunu da iki yönden araştıracağız. Birinci yön, Rambam’ın üçüncü öncülde kullandığı “var olan” kavramını incelediğimizde ortaya çıkar. Eğer bir toplamın başka bir toplayıcısı bulunması ve bunun sonsuza kadar gitmesi olanaklı olmasaydı, Rambam’ın kanıtı işlemezdi. Aynı şekilde on beşinci öncüle de ihtiyaç vardır; çünkü bu öncül olmadan, bir şey zamanın altına girse bile onun yok olması zorunlu olmazdı. Ayrıca burada yirmi altıncı öncüle de ihtiyaç vardır; her ne kadar orada açıkça anılmamış olsa da. Çünkü yaratılış inancına göre durum şöyledir: Sebep, yaratılıştan önce hareket ettirmeyen bir sebep olabilir ve Rambam’ın sözünü ettiği geçersizlikler meydana gelmez. Bu nedenle bu kanıtın düşüş noktası birinci yönden açıktır. İkinci yöne gelince: Bu öncüllerin doğru olduğunu kabul etsek bile, bu kanıt birkaç yönden gerçekliği zorunlu kılmaz. Öncelikle, bu var olan varlığın tek bir kişi gibi canlı olduğunu ve onun bir kısmının bir işle, diğer kısmının başka bir işle meşgul olmasının olanaksız olduğunu kabul etsek bile —ki bunun olanaksızlığı açıklanmış değildir; çünkü her bir kısmın diğer kısmın ihtiyaç duyduğu şeyi bilmesi olanaklıdır— yine de şöyle demek olanaksız olmaz: Bütün olarak tek bir kişi gibi olan bu varlığın bir kısmı bir evrenle, başka bir kısmı başka bir evrenle meşgul olur. Ayrıca Rambam’ın yaptığı ayrımın doğası zorunlu değildir. Çünkü geriye şu ihtimal kalır: Birinci etken eylem işler, ikincisi ise hiçbir şey yapmaz. Bu da daha önce açıklananlardan kolayca anlaşılır: Bileşik bir varlığın kesinlikle bir toplayıcıya ihtiyaç duyması gerekmez. Çünkü zorunlu varlığa sahip olan bir bileşiğin başlangıçsız olarak beri var olmuş ve var olmaya devam edecek olması olanaklıdır.