המאמר הראשון, הכלל השני 17

בחקירה במופת הג׳ אשר סדר הרב באלו הדרושי׳ ונחקור בו ג״כ מב׳ צדדים. אם האחד הנה כשנעיין כמופת הזה נמצא שנשתמש בו הרב בהקדמה הג' שאם לא היה אפשר לבקש עלה לעלתה וזה לבלתי תכלית וכבר בארנו אפשרות מציאות וכן הוא צריך אל ההקדמה הכ״ו שאם לא היה אפשרי [הפסד] המציאות בעתיד. וכבר יתבאר שקרותם במה שיבא בג״ה והוא הצד הא'. ואם השני כשנניחו החקדמה אמתית אוסר שהמופת בלתי נותן האמת בדרושים. וזה שהחיוב שעשאו כחלוק אינו אמת. למה שאם היו הנמצאות כלן הוו׳ נפסדות והי׳ אפשר בכל א' מהן ההפסד הנה לא יתחייב שיפסדו כלן יחד אל בבא זה אחר סור זה ואם הי׳ החיוב אמתי יתחייב שלא יהי נמצאים שמין האדם בכללו בכל אח' ההפסד אפשרי והיה מחוייב שיפסדו כלן ולזה כבר אפש' שיהיו כל הנמצאות הוות נפסדות והמופת א"כ בטל מזה הצד אך בשנניח ההקדמות שנשתמש בהם ר״ל הג׳ והכ״ו אמתיו' וכבר יראה מפנים אחרים. וזה שכאשר נניח נמצא הא' בלתי הוה ולא נפסד הנה לא יתחייב שיהי מחוייב המציאות בבחינת עצמו וזה שכאשר הוא מחוייב המציאות בבחינת סבתו הנה א״א בו ההפסד בשום פני' אחר שסבתו מחוייב המציאות בבחינה עצמה ולזה כשנודה שהמורכב איננו מחוייב המציאות כבחינה עצמו למה שסבתו ההרכבת מי יתן ואדע אחד שהמורכב הזה מחוייב המציאות ואי אפשר בו ההפסד ולא סר ולא יסור מורכב וההעדר א״כ נמנע בו למה לא יהי׳ המניע הראשון והנה מזה הצד לא יתבאר חיותו בלתי גשם לחיות הגשם מורכב בהכרח כמו שדמה:

Rambam’ın bu meselelerde düzenlediği üçüncü kanıt hakkındaki araştırma. Bunu da iki yönden inceleyeceğiz. Birinci yöne gelince: Bu kanıtı incelediğimizde, Rambam’ın üçüncü öncüle dayandığını görürüz; yani bir sebebin sebebini sonsuza kadar aramanın olanaklı olmadığı öncülüne. Oysa biz böyle bir varlığın olanaklı olduğunu açıklamıştık. Aynı şekilde bu kanıt yirmi altıncı öncüle de ihtiyaç duyar; aksi durumda varlığın gelecekte yok olması olanaklı olurdu. Bunların yanlışlığı, HaŞem’in yardımıyla ileride açıklanacaktır. Bu birinci yöndür. İkinci yöne gelince: Öncülü doğru kabul etsek bile, derim ki kanıt bu meselelerde kesin bir sonuca ulaştırmaz. Çünkü Rambam’ın ayrım yoluyla kurduğu zorunluluk doğru değildir. Eğer bütün varlıklar meydana gelmiş ve bozulan şeyler olsaydı ve her biri hakkında yok oluş olanaklı olsaydı, bundan hepsinin birlikte yok olması zorunlu çıkmazdı; ancak birinin diğerinden sonra yok olması gerekirdi. Eğer bu zorunluluk doğru olsaydı, insan türünün tümüyle var olmaması gerekirdi. Çünkü her bir birey hakkında yok oluş olanaklıdır; öyleyse hepsinin yok olması zorunlu olurdu. Bu nedenle bütün varlıkların meydana gelmiş ve bozulan şeyler olması olanaklıdır. Bu yönden kanıt geçersizdir; hatta Rambam’ın kullandığı üçüncü ve yirmi altıncı öncülleri doğru kabul etsek bile. Bu, başka yönlerden de görülür. Bir tek varlığın meydana gelmemiş ve bozulmayan olduğunu kabul ettiğimizde, bundan onun kendi özü bakımından zorunlu varlık olması gerekmez. Çünkü o, sebebi bakımından zorunlu varlık olduğunda, hiçbir şekilde yok olması olanaklı değildir; çünkü onun sebebi kendi özü bakımından zorunlu varlıktır. Bileşik olanın, bileşik olmasının sebebi dolayısıyla kendi özü bakımından zorunlu varlık olmadığını kabul etsek bile, bilmek isterim: Bu bileşik şey zorunlu varlık ise, onda yok oluş olanaklı değilse, o bileşik olmaktan hiçbir zaman çıkmadıysa ve çıkmayacaksa, dolayısıyla yokluk onda olanaksızsa, neden ilk hareket ettirici olmasın? Bu yönden onun cisim olmadığı da açıklanmış değildir. Çünkü Rambam’ın sandığı gibi cismin zorunlu olarak bileşik olduğu kabul edilse bile, bu sonuç çıkmaz.