המאמר הראשון, הכלל השני 16

בחקירה המופת הב׳ שסדר הרב באלו הג' דרושים ולחקור בו ג"כ משני׳ צדדים. אם הא׳ הנה במופת הב' נמצא שנשתמש בו בהקדמה ההוא האומרת שאנחנו כשנמצא דבר מורכב משני דברים וימצא הא׳ לבדו יתחייב ג״כ מציאות האחר לבדו. והנה אמת ההקדמה הזאת כשאמר שאלו היה מציאות מחייב שלא ימצאו אלא יחד כחמר והצורה הטבעית לא היה נמצא הא׳ בלתי האחר בשום פנים. ותחלה אומר שהחיוב שעשאו הטעאיי וזה שלא יחייב מציאות האחד לבדו שמציאותם מחייב שלא ימצאו אלא יחד. אבל מה שמחייב היא באחד מהם. ר״ל שמציאותו איננו אפשרי אלא עם האחד. ועוד שאם היה החיוב אמתי לא יתחייב ממציאות האח׳ חיוב מציאות האח' אלא אפשרות מציאותו אלא שאין החיוב אמתי ולא ההקדמה אמתית. וזה שאשר ילך מהלך השלמות לאחר זה עניינו שלא ימצא אלא בהמצא הדב' אשר הוא לו שלמות והאחר ימצא לזולתו כאלו תאמר החי עם הצומח על ד"מ כי אנחנו נמצא חי צומח ונמצא צומח לבדו. [ולא נמצא חי לבדו] ולזה מבואר הוא שההקדמה בעצמה כוזבת והמופת א״כ בטל. ואם השני כשנוד׳ שההקדמה אמתית הנה לא יתחייב ממנו מציאות מניע בלתי מתנועע במקרה. וזה שאנחנו נמצא מניע ומתנועע יחד ונמצא מתנועע בלתי מגיע אלא במקרה. וזה שהמתנועע האחרון יניע במקרה הכח המניע ומקרי הגשם הדבקים בו. ולזה יחוייב שנמצא מגיע לא יתנועע אלא במקרה ולזה יהיה אפשר שיהי' כה בגשם שהוא מניע בעצם ומתנועע במקרה ולזה לא נתבאר במופת הז׳ היותו נבדל:r

Rambam’ın bu üç mesele hakkında düzenlediği ikinci kanıt hakkındaki araştırma. Bunu da iki yönden inceleyeceğiz. Birinci yöne gelince: İkinci kanıtta Rambam’ın şu öncüle dayandığı görülür: Bir şeyin iki şeyden bileşik olduğunu ve bu iki şeyden birinin tek başına bulunduğunu gördüğümüzde, diğerinin de tek başına var olması zorunlu olur. Bu öncül, Rambam’ın söylediği anlamda şu durumda doğrudur: Eğer varlıkları, doğal madde ve biçimde olduğu gibi, ancak birlikte bulunmalarını zorunlu kılıyorsa, onlardan biri diğerinden hiçbir şekilde ayrı bulunmazdı. Fakat önce şunu söyleyeceğim: Rambam’ın kurduğu zorunluluk aldatıcıdır. Çünkü onlardan birinin tek başına bulunması, varlıklarının yalnız birlikte bulunmalarını zorunlu kılmadığını gerektirmez. Bunu gerektiren şey, ikisinden birinde bulunur; yani onun varlığının ancak diğeriyle olanaklı olmasıdır. Ayrıca, eğer bu zorunluluk doğru olsaydı bile, birinin tek başına bulunmasından diğerinin zorunlu olarak var olması değil, yalnızca onun varlığının olanaklı olması çıkardı. Fakat ne bu zorunluluk doğrudur ne de öncül doğrudur. Çünkü başka bir şeyin yetkinliği olarak ilerleyen şeyin durumu şudur: O, ancak kendisinin yetkinliği olduğu şey bulunduğunda bulunur; öteki ise başkasıyla da bulunabilir. Örneğin hayvan ve bitkisel güç böyledir. Biz bitkisel güce sahip hayvanı buluruz; bitkisel gücü tek başına da buluruz. Fakat hayvanı tek başına bulmayız. Bu nedenle öncülün kendisinin yanlış olduğu açıktır. Öyleyse kanıt da geçersizdir. İkinci yöne gelince: Bu öncülün doğru olduğunu kabul etsek bile, bundan ancak dolaylı bakımdan hareket etmeyen bir hareket ettiricinin varlığı zorunlu çıkmaz. Çünkü biz hareket ettiren ve hareket edenin birlikte bulunduğunu görürüz; ayrıca yalnızca dolaylı olarak hareket ettiren bir hareketli de bulunur. Son hareket eden şey, hareket ettiren gücü ve ona bağlı cismin özsel olmayan niteliklerini dolaylı olarak hareket ettirir. Bu nedenle yalnızca dolaylı olarak hareket eden bir hareket ettiricinin bulunması zorunlu olur. Buna göre cisimde bulunan, öz bakımından hareket ettiren ve dolaylı olarak hareket eden bir güç bulunması olanaklıdır. Bu yüzden bu kanıtla hareket ettiricinin ayrık olduğu açıklanmış değildir.