המאמר הראשון, הכלל הראשון 18

בבאור הקדמה הי״ח האומרת שכל מה שיצא מן הכח אל הפעל מוציאו זולתו והוא חוץ ממנו בהכרח. כי לא היה המוציא בו ולא היה שם מונע לו נמצא בכח עת אחר אבל היה בפעל תמיד. ואם היה מוציאו בו והיה לו מונע והוסר אין ספק שמסיר המונע הוא אשר הוציא אותו מן הכח אל הפעל. וחתם ההקדמה הזאת באמרו והבן זה. ההקדמה הזאת כבר תתאמת בחפוש וזה כי מה שיאמר עליו שהוא בכח דבר הנה יהיה אם בפועל ואם במתפעל. והנה במתפעל אם שיהיה בעצם אם במקרים ואמנם בעצם בהויה והפסד אין ספק שמוציא הכח בהם זולתם למה שהוא מבואר שהדבר לא יהוה עם עצמו ולא יפסיד עצמו. ואמנם במקרים בשינוי בכמה ובאיך ושאר המאמרות הנה להצטרכם אל נושא אין ספק שהכח אשר בנושא יפעלם ויוציאם מן הכח אל הפעל ואולם בבחינת הפועל וזה כשנאמר בדבר יש שהוא פועל לדבר בכח אין ספק שהכח אם שיהיה בו או חוץ ממנו. ואם הוא חוץ ממנו הנה מוציאו זולתו ואם הוא בו הנה למה שהכח בו לפעול אם לא יהיה לו מונע ולא יחסר בו תנאי הנה יהיה בפעל תמיד הוא מפני שהיה לו מונע. ולזה [אם לא יהיה בפעל תמיד הוא שיהיה לו מונע] ולזה מסיר המונע הוא המוציא. והנה צריך שיתבונן בזה הדבר כי אמרנו בדבר שהוא בכח כך הנה יחייב שינוי במתפעל בהכרח. ואמנם בפעל אם יהיה הכח בו לפעול ויש לו מונע' מצד המקבל הנה אם היה שהמסיר המונע הוא המוציא מן הכח אל הפעל אבל לא יחריב שינוי בפעל וכ״ש מה שהעיר במקום הזה וחתם ההקדמה הזאת בשאמר והבין זה:

On sekizinci öncülün açıklaması: Bu öncül, gizil durumdan edimsel duruma çıkan her şeyi, zorunlu olarak kendisinden başka ve dışında bulunan bir şeyin edimselleştirdiğini söyler. Çünkü edimselleştiren şey onun içinde olsaydı ve ona engel olan bir şey bulunmasaydı, bir süre gizil durumda kalmaz; daima edimsel olarak olurdu. Eğer edimselleştiren şey onun içinde olsaydı fakat bir engeli bulunsaydı ve bu engel kaldırılsaydı, şüphesiz engeli kaldıran şey onu gizil durumdan edimsel duruma çıkaran olurdu. Rambam bu öncülü “Bunu anla” diyerek bitirmiştir. Bu öncül araştırmayla doğrulanır. Çünkü bir şey hakkında “şu şey gizil olarak onda vardır” denildiğinde bu ya etken bakımından ya da etkilenen bakımındandır. Etkilenen bakımından olduğunda ise ya tözde ya da özsel olmayan niteliklerde olur. Tözde, yani oluş ve bozuluşta, gizil olanı edimsel duruma çıkaranın başka bir şey olduğu şüphesizdir. Çünkü bir şeyin kendisiyle birlikte oluşmadığı ve kendisini bozmadığı açıktır. Özsel olmayan niteliklerde ise, nicelikte, nitelikte ve diğer kategorilerde gerçekleşen değişimde, bunlar bir konuya ihtiyaç duyduğu için, konudaki gücün onları işlettiği ve gizil durumdan edimsel duruma çıkardığı şüphesizdir. Etki eden bakımından ise şöyle olur: Bir şey hakkında, “o, başka bir şey için gizil olarak etkendir” dediğimizde, bu gücün ya onda ya da onun dışında bulunması gerekir. Eğer onun dışındaysa, onu edimselleştiren başkasıdır. Eğer ondaysa, bu güç onda eylem gerçekleştirmek için bulunur. Engel yoksa ve gerekli şart eksik değilse, daima edimsel olarak olur. Eğer daima edimsel olarak değilse, bunun sebebi bir engel bulunmasıdır. Bu yüzden engeli kaldıran şey, onu edimselleştirendir. Bu konuda dikkatli düşünmek gerekir. Çünkü bir şey hakkında “şu bakımdan gizil durumdadır” dememiz, etkilenen şeyde zorunlu olarak bir değişimi gerektirir. Etkende ise, eğer eylem gerçekleştirme gücü onda bulunuyor fakat alıcı yönünden bir engel varsa, engeli kaldıran şey gizil durumdan edimsel duruma çıkaran olsa bile bu, etkende bir değişimi zorunlu kılmaz. Rambam’ın burada özellikle dikkat çektiği ve öncülü “Bunu anla” diyerek bitirdiği nokta budur.