הפרק הא' במופתים: אמנם ההבדל במופתים בא בתורה בפירוש אמרו לכל האותות והמופתים אשר שלחו י"י לעשות בארץ מצרים וגומר ולכל היד החזקה ולכל המורא הגדול אשר עשה משה לעיני כל ישראל הנה הבדלם בשלשה עניינים אם ברבויי' הורה באמרו לכל האותיות והמופתים ואם כפרסומם לעיני הכת המנגדת אשר נתפרסם עניינם כשעור גדול מהחכמה כמו שרמזו זה בגמרא מנחות אמר ליה יוחני וממרא למשה רבינו משה תבן אתה מכניס לעפרים והורה בזה באפרו לעשות בארץ מצרים לפרעה ולכל עבדיו ולכל ארצו. ואם בהתמדתם והורה זה נאמרו ולכל היד החזקה כי התמדת המופתים ברדת המן הנהגת ענני הכבוד ארבעים שנה בנרמז באמרו ולכל המורא הגדול באמרם ז״ל ובמורא גדול זה גילוי שכינה עם שנכלל בו אשר קרן עור פני משה אשר נאמר בו ויראו מגשת אליו אשר כל זה היה היד החזקה ואחשוב גם כן שנרמז באמרו את מעשה י"י כי נורא הוא אשר אני עושה עמך ויחזק זה אצלי ייעוד הנפלאות הגדולים אשר לא שמענו אחרי המעמד ההוא חדוש נפלאות גדולות אשר לא נבראו וכן אמרו כי נורא הוא המתיחס לאמרו וייראו מגשת אליו וכן אמרו עמך שיורה לו לבדו אחרי שאמ׳ בפסוק ההיא נגד כל עמך אעשה נפלאות ואמרו גם כן וראה כל העם אשר אתה בקרבו יחוייב אמרו אשר אני עושה עמך שב אל משה ולפי שרבוי׳ ופרסומ' היה לעיני פרעה ולעיני עבדיו והתמדת' היה לעיני ישראל לבד סדר לפרעה ולכל עבדיו קודם אמרו ולכל היד החזקה וסדר לעיני כל ישראל בסוף שהי' לעיניהם וכבר יראה שהי' סדר הכתובים בהדרגה שלמה שהיו' המופתים יקנו אמונה שלמה בנפש הנה תחלת רבויים יחזק האמונה ויחזק אותה עיר פרסומם למה שיקיים אמונתם ויוצא מהם חשד הערמימות ויחזק אותה עוד במה שאין ספק בו התמדתם כיוצא מהם חשד הלהט והכשוף ואוחזי העינים שאין לעניינם קיום והתמדה והנה התם במורא הגדול שהוא המופת היותם נפלא לאין תכלית למה שהוא דבקות השכינה עם ישראל ובייחוד עם משה בהתמדה והיה ריבוי לבדו יתרון על זולתו מהנביאים גם אם לא נשתמש מהקבלה במה שהישרתנו מעמידת השמש למשה וזה שאם היה מופת יהושע גדול להיות נושאי יותר חשוב מהרבה מהמופתים הנה מופת דבקות השכינה עם משה יותר גדול הרבה להיות נושאו יותר חשוב לאין שיעור. והנה הסכמנו בזה לדעת רז״ל במסכת בתרא ס' תלמידים היו לו להלל הזקן ל' מהם ראויים שתשרה עליהם שכינה כמשה רבינו ול' מהם שתעמוד להם חמה כיהושע בן נון ואין ספק שבאמרם ראוי שתשרה עליהם שכינה כמשה רמזו אל זה הדבקות שאם היתה הכוונה בנבואה הנה ביהושע שרתה שכינה גם כן ואל זה רמזנו בכלל הד' מהאמר הב׳ בהתר הספק אשר זכרנוהו ודי בזה במופתים עם מה שנאמר שם וכבר נתבאר בכלל הא' הפועל לנפלאית במה שאין ספק בו ואין תועלת בהשטת הדברים:
Birinci Bölüm: Mucizeler Hakkında
Mucizeler bakımından fark, Tora’da açıkça gelmiştir: “HaŞem’in onu Mısır diyarında yapması için gönderdiği bütün işaretler ve mucizeler için…” ve devamında: “bütün güçlü el için ve Moşe’nin bütün İsrael’in gözleri önünde yaptığı bütün büyük korku uyandırıcı işler için.”
Bunlar üç yönden birbirinden ayrılır. Birincisi, çokluklarıdır; bunu “bütün işaretler ve mucizeler” sözü gösterir. İkincisi, karşıt topluluğun gözleri önünde açıkça gerçekleşmeleridir. Çünkü onların özü, önemli ölçüde bilgelikle tanınmış kimselerin karşısında ortaya çıkmıştır. Menahot Gemarası’nda buna işaret edilmiştir: Yohani ve Mamre, Moşe Rabbenu’ya, “Moşe, samanı Afarayim’e mi götürüyorsun?” demişlerdir. Tora bunu “Mısır diyarında, Paro’ya, bütün kullarına ve bütün ülkesine yapmak için” sözüyle göstermiştir. Üçüncüsü, süreklilikleridir. Bunu da “bütün güçlü el için” sözü gösterir. Çünkü mucizelerin sürekliliği; manın inmesi, ihtişam bulutlarının kırk yıl boyunca yönetmesi gibi şeylerdedir. Bu da “bütün büyük korku uyandırıcı iş” sözünde ima edilmiştir. Bilgelerimiz, hatıraları bereket olsun, “büyük korku” ifadesini Şehina’nın açığa çıkışı olarak açıklamışlardır. Buna, Moşe’nin yüz derisinin ışıldaması da içindedir; onun hakkında “ona yaklaşmaktan korktular” denmiştir. Bütün bunlar güçlü eldi.
Ben ayrıca bunun, “Benim seninle yapmakta olduğum HaŞem’in işini gör; çünkü o korku uyandırıcıdır” sözünde de ima edildiğini düşünüyorum. O yüce duruştan sonra benzeri duyulmamış büyük harikaların vaat edilmesi, “yaratılmamış büyük harikaların” yenilenmesi ve “korku uyandırıcıdır” sözünün “ona yaklaşmaktan korktular” ifadesiyle ilişkili olması bu görüşümü güçlendirir. Aynı şekilde “seninle” denmesi de bunun yalnızca Moşe’ye döndüğünü gösterir. Çünkü aynı ayette daha önce “bütün halkının karşısında harikalar yapacağım” denmiştir. Yine “içinde bulunduğun bütün halk görecek” denildiğine göre, “seninle yapmakta olduğum” ifadesinin Moşe’ye dönmesi zorunludur.
Mucizelerin çokluğu ve açıklığı Paro’nun ve kullarının gözleri önünde gerçekleştiği, sürekliliği ise yalnız İsrael’in gözleri önünde olduğu için, ayet önce “Paro’ya ve bütün kullarına” demiş, sonra “bütün güçlü el için” ifadesini getirmiş, en sona da “bütün İsrael’in gözleri önünde” demiştir; çünkü bu son nokta onların gözleri önündeydi.
Ayetlerin düzeninin tam bir dereceleme içinde olduğu görülür. Mucizeler ruhta tam inanç oluşturduğuna göre, önce onların çokluğu inancı güçlendirir; sonra açıklıkları bu inancı daha da güçlendirir, çünkü inancı sabit kılar ve hile şüphesini ortadan kaldırır. Daha sonra süreklilikleri bu inancı, içinde şüphe bulunmayacak şekilde daha da güçlendirir; çünkü süreklilik, büyü, sihir ve gözbağcılık şüphesini ortadan kaldırır. Çünkü onların işinde kalıcılık ve süreklilik yoktur.
Ayet, “büyük korku uyandırıcı iş” ile tamamlanmıştır. Bu, mucizenin sonsuz derecede harika oluşudur; çünkü Şehina’nın İsrael’le, özellikle de Moşe ile sürekli bağlılığıdır. Yalnızca çokluk bile onu diğer peygamberlerden üstün kılan bir fazlalıktı. Güneşin Moşe için durması konusunda bize yol gösteren gelenekten yararlanmasak bile bu böyledir. Çünkü Yehoshua’nın mucizesi, konusu birçok mucizeden daha önemli olduğu için büyükse, Şehina’nın Moşe ile bağlılığı mucizesi çok daha büyüktür; çünkü konusu ölçüsüz biçimde daha önemlidir.
Bu konuda bilgelerimizin görüşüyle de uyum içindeyiz. Bava Batra’da şöyle denir: Yaşlı Hillel’in seksen öğrencisi vardı; otuzu, Şehina’nın üzerlerine Moşe Rabbenu gibi yerleşmesine uygundu; otuzu da güneşin onlar için Yehoshua bin Nun gibi durmasına uygundu. Şüphesiz, “Şehina’nın üzerlerine Moşe gibi yerleşmesine uygun” demekle bu bağlılığa işaret etmişlerdir. Çünkü amaç yalnızca peygamberlik olsaydı, Şehina Yehoshua üzerine de yerleşmişti. Buna, ikinci incelemenin dördüncü genel bölümünde sözünü ettiğimiz şüphenin çözümünde işaret etmiştik.
Mucizeler konusunda, orada söylediklerimizle birlikte bu kadarı yeterlidir. Harikaların etkeni de, hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde, birinci genel bölümde açıklanmıştı. Sözleri uzatmakta yarar yoktur.
הפרק הא' במופתים: אמנם ההבדל במופתים בא בתורה בפירוש אמרו לכל האותות והמופתים אשר שלחו י"י לעשות בארץ מצרים וגומר ולכל היד החזקה ולכל המורא הגדול אשר עשה משה לעיני כל ישראל הנה הבדלם בשלשה עניינים אם ברבויי' הורה באמרו לכל האותיות והמופתים ואם כפרסומם לעיני הכת המנגדת אשר נתפרסם עניינם כשעור גדול מהחכמה כמו שרמזו זה בגמרא מנחות אמר ליה יוחני וממרא למשה רבינו משה תבן אתה מכניס לעפרים והורה בזה באפרו לעשות בארץ מצרים לפרעה ולכל עבדיו ולכל ארצו. ואם בהתמדתם והורה זה נאמרו ולכל היד החזקה כי התמדת המופתים ברדת המן הנהגת ענני הכבוד ארבעים שנה בנרמז באמרו ולכל המורא הגדול באמרם ז״ל ובמורא גדול זה גילוי שכינה עם שנכלל בו אשר קרן עור פני משה אשר נאמר בו ויראו מגשת אליו אשר כל זה היה היד החזקה ואחשוב גם כן שנרמז באמרו את מעשה י"י כי נורא הוא אשר אני עושה עמך ויחזק זה אצלי ייעוד הנפלאות הגדולים אשר לא שמענו אחרי המעמד ההוא חדוש נפלאות גדולות אשר לא נבראו וכן אמרו כי נורא הוא המתיחס לאמרו וייראו מגשת אליו וכן אמרו עמך שיורה לו לבדו אחרי שאמ׳ בפסוק ההיא נגד כל עמך אעשה נפלאות ואמרו גם כן וראה כל העם אשר אתה בקרבו יחוייב אמרו אשר אני עושה עמך שב אל משה ולפי שרבוי׳ ופרסומ' היה לעיני פרעה ולעיני עבדיו והתמדת' היה לעיני ישראל לבד סדר לפרעה ולכל עבדיו קודם אמרו ולכל היד החזקה וסדר לעיני כל ישראל בסוף שהי' לעיניהם וכבר יראה שהי' סדר הכתובים בהדרגה שלמה שהיו' המופתים יקנו אמונה שלמה בנפש הנה תחלת רבויים יחזק האמונה ויחזק אותה עיר פרסומם למה שיקיים אמונתם ויוצא מהם חשד הערמימות ויחזק אותה עוד במה שאין ספק בו התמדתם כיוצא מהם חשד הלהט והכשוף ואוחזי העינים שאין לעניינם קיום והתמדה והנה התם במורא הגדול שהוא המופת היותם נפלא לאין תכלית למה שהוא דבקות השכינה עם ישראל ובייחוד עם משה בהתמדה והיה ריבוי לבדו יתרון על זולתו מהנביאים גם אם לא נשתמש מהקבלה במה שהישרתנו מעמידת השמש למשה וזה שאם היה מופת יהושע גדול להיות נושאי יותר חשוב מהרבה מהמופתים הנה מופת דבקות השכינה עם משה יותר גדול הרבה להיות נושאו יותר חשוב לאין שיעור. והנה הסכמנו בזה לדעת רז״ל במסכת בתרא ס' תלמידים היו לו להלל הזקן ל' מהם ראויים שתשרה עליהם שכינה כמשה רבינו ול' מהם שתעמוד להם חמה כיהושע בן נון ואין ספק שבאמרם ראוי שתשרה עליהם שכינה כמשה רמזו אל זה הדבקות שאם היתה הכוונה בנבואה הנה ביהושע שרתה שכינה גם כן ואל זה רמזנו בכלל הד' מהאמר הב׳ בהתר הספק אשר זכרנוהו ודי בזה במופתים עם מה שנאמר שם וכבר נתבאר בכלל הא' הפועל לנפלאית במה שאין ספק בו ואין תועלת בהשטת הדברים:
Birinci Bölüm: Mucizeler Hakkında Mucizeler bakımından fark, Tora’da açıkça gelmiştir: “HaŞem’in onu Mısır diyarında yapması için gönderdiği bütün işaretler ve mucizeler için…” ve devamında: “bütün güçlü el için ve Moşe’nin bütün İsrael’in gözleri önünde yaptığı bütün büyük korku uyandırıcı işler için.” Bunlar üç yönden birbirinden ayrılır. Birincisi, çokluklarıdır; bunu “bütün işaretler ve mucizeler” sözü gösterir. İkincisi, karşıt topluluğun gözleri önünde açıkça gerçekleşmeleridir. Çünkü onların özü, önemli ölçüde bilgelikle tanınmış kimselerin karşısında ortaya çıkmıştır. Menahot Gemarası’nda buna işaret edilmiştir: Yohani ve Mamre, Moşe Rabbenu’ya, “Moşe, samanı Afarayim’e mi götürüyorsun?” demişlerdir. Tora bunu “Mısır diyarında, Paro’ya, bütün kullarına ve bütün ülkesine yapmak için” sözüyle göstermiştir. Üçüncüsü, süreklilikleridir. Bunu da “bütün güçlü el için” sözü gösterir. Çünkü mucizelerin sürekliliği; manın inmesi, ihtişam bulutlarının kırk yıl boyunca yönetmesi gibi şeylerdedir. Bu da “bütün büyük korku uyandırıcı iş” sözünde ima edilmiştir. Bilgelerimiz, hatıraları bereket olsun, “büyük korku” ifadesini Şehina’nın açığa çıkışı olarak açıklamışlardır. Buna, Moşe’nin yüz derisinin ışıldaması da içindedir; onun hakkında “ona yaklaşmaktan korktular” denmiştir. Bütün bunlar güçlü eldi. Ben ayrıca bunun, “Benim seninle yapmakta olduğum HaŞem’in işini gör; çünkü o korku uyandırıcıdır” sözünde de ima edildiğini düşünüyorum. O yüce duruştan sonra benzeri duyulmamış büyük harikaların vaat edilmesi, “yaratılmamış büyük harikaların” yenilenmesi ve “korku uyandırıcıdır” sözünün “ona yaklaşmaktan korktular” ifadesiyle ilişkili olması bu görüşümü güçlendirir. Aynı şekilde “seninle” denmesi de bunun yalnızca Moşe’ye döndüğünü gösterir. Çünkü aynı ayette daha önce “bütün halkının karşısında harikalar yapacağım” denmiştir. Yine “içinde bulunduğun bütün halk görecek” denildiğine göre, “seninle yapmakta olduğum” ifadesinin Moşe’ye dönmesi zorunludur. Mucizelerin çokluğu ve açıklığı Paro’nun ve kullarının gözleri önünde gerçekleştiği, sürekliliği ise yalnız İsrael’in gözleri önünde olduğu için, ayet önce “Paro’ya ve bütün kullarına” demiş, sonra “bütün güçlü el için” ifadesini getirmiş, en sona da “bütün İsrael’in gözleri önünde” demiştir; çünkü bu son nokta onların gözleri önündeydi. Ayetlerin düzeninin tam bir dereceleme içinde olduğu görülür. Mucizeler ruhta tam inanç oluşturduğuna göre, önce onların çokluğu inancı güçlendirir; sonra açıklıkları bu inancı daha da güçlendirir, çünkü inancı sabit kılar ve hile şüphesini ortadan kaldırır. Daha sonra süreklilikleri bu inancı, içinde şüphe bulunmayacak şekilde daha da güçlendirir; çünkü süreklilik, büyü, sihir ve gözbağcılık şüphesini ortadan kaldırır. Çünkü onların işinde kalıcılık ve süreklilik yoktur. Ayet, “büyük korku uyandırıcı iş” ile tamamlanmıştır. Bu, mucizenin sonsuz derecede harika oluşudur; çünkü Şehina’nın İsrael’le, özellikle de Moşe ile sürekli bağlılığıdır. Yalnızca çokluk bile onu diğer peygamberlerden üstün kılan bir fazlalıktı. Güneşin Moşe için durması konusunda bize yol gösteren gelenekten yararlanmasak bile bu böyledir. Çünkü Yehoshua’nın mucizesi, konusu birçok mucizeden daha önemli olduğu için büyükse, Şehina’nın Moşe ile bağlılığı mucizesi çok daha büyüktür; çünkü konusu ölçüsüz biçimde daha önemlidir. Bu konuda bilgelerimizin görüşüyle de uyum içindeyiz. Bava Batra’da şöyle denir: Yaşlı Hillel’in seksen öğrencisi vardı; otuzu, Şehina’nın üzerlerine Moşe Rabbenu gibi yerleşmesine uygundu; otuzu da güneşin onlar için Yehoshua bin Nun gibi durmasına uygundu. Şüphesiz, “Şehina’nın üzerlerine Moşe gibi yerleşmesine uygun” demekle bu bağlılığa işaret etmişlerdir. Çünkü amaç yalnızca peygamberlik olsaydı, Şehina Yehoshua üzerine de yerleşmişti. Buna, ikinci incelemenin dördüncü genel bölümünde sözünü ettiğimiz şüphenin çözümünde işaret etmiştik. Mucizeler konusunda, orada söylediklerimizle birlikte bu kadarı yeterlidir. Harikaların etkeni de, hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde, birinci genel bölümde açıklanmıştı. Sözleri uzatmakta yarar yoktur.