המאמר הראשון, הכלל הראשון 7

בבאור ההקדמה הז׳ האומרת שכל משתנה מתחלק והוא בהכרח וכל מה שלא יתחלק לא יתנועע ולא יהיה גשם כלל. הנה ההקדמה הזאת כוללת חמשה הקדמות. האחד שכל משתנה מתחלק. השני שכל מתנועע מתחלק. השלישי שכל מתנועע הוא גשם בהכרח. הרביעי שכל מה שלא יתחלק לא יתנועע. החמישי שכל מה שלא יתחלק אינו גשם. ואמנם הרביעי והחמישי מבוארות מעצמן אם הד' מבוארת בהפך הסותר מהב׳. וזה שכאשר התבאר שכל מתנועע מתחל' והיא ההקדמה הב׳ יתחייב מהפוך הסותר שמה שלא יתחלק לא יתנועע והוא הד׳. ואם הה׳ מבוארת מגדר הגשם והיותו מכמה המתדבק. ואמנם הראשונות צריכות באור. אולם (הא׳) נתחבטו בה המפרשים שארסטו יחד בה המופת (בו) [בששי] מהשמע למה שהמשתנה מחוייב שיהיה מקצתו במה שממנו ומקצתו במה שאליו וזה כי בהיותו במה שממנו הוא נח בלתי משתנה עדיין. וכשהוא במה שאליו הוא נח כבר השתנה ואי אפשר להיות כלו במה שממנו וכלו במה שאליו יחד יחוייב אם כן שיהי' מקצתו כמה שממנו ומקצתו במה שאליו ומה שזה דרכו הוא מתחלק בהכרח. ולפי שהבאור הזה לא יכלול אלא המשתנה בזמן אבל המשתנה בזולת זמן בתכליות השינויים והתנועות׳ לא יצדק עליו זה. והיה הבאור א״כ חלקיי היה אלכסנדר יראה שכל משתנה בזמן והמשתנה בזולת זמן הוא בחוש לבד אבל הוא בזמן ולא יורגש למעוטו והיא סברא נפסד׳ מבוארת הבטול. ואולם תמסטיוס קבל מציאות משתנה בזולת זמן אלא שלמה שמשתנה בזולת זמן הוא נמשך למשתנה בזמן חיה הבאור [אצלו] כולל. ואולם אבובכר ן' אלציג עם שקבל ג״כ מציאות משתנה בזולת זמן והוא המשתנה מהעדר אל מציאות כחול הצורח בחמר פי׳ המשתנה באין כחם שיתקרר ובקר [ובקר] שיתחמם שזה יהיה בזמן בהכרח. ואולם ן׳ רשד דקדק עוד כי למה שתכליות השנויים אינם שינויים באמת כי אז הם נחים באר ארסטו כולל המשתנה באמת והיה המשתנה כולל כל סוגי השינוי. ולא אדע מה הרויח אבובכר במה שפירש המשתנה באין כי היא מבואר שהשינוי אשר באין להם תכליות שינויים בזולת זמן. וזה שהשחור המתלבן בתכלית תנועתו היה לבן בזולת זמן. ואיך שהיה הנה יראה שהרב לקחו בפי דעת ב״ר ולזה חייב מאמרו כל משתנה מתחלק וזה למה שהמשתנה כבר יכלול כל מיני השינויים וכמו מבאר בהקדמה הרביעית ולו נתאמתו שתי ההקדמות הראשונות ואולם הג׳ אמרו שכל מתנועע גשם היא מבוארת מאד. וזה שאם נקח התנועה בפרח כמו שפירש הרב שהיא דתנועה באנה הנה למה שהאנה ייחד מקום והמקום הוא מיוחד לגשם דוא מבואר שהמתנועע גשם. ואם נקח התנועה כוללת כל מיני השינוי להיות כלם צריכין אל נושא גשמי הוא מבואר בהם שהמשתנה הוא גשם נתאמת אם כן אלו הג׳ הקדמות הראשונות אלא [שצריך] שיותנה באמרו כל מתנועע מתנועע בעצם. וזה שאנחנו נמצא אשר יתנועע במקדא לא יתחלק כי הנקודה שהיא תכלית הקו לא תתנועע בהתנועע הקו שהיא לו תכלית והקו בהתנועע השטח ודגשם והנקודה לא תתחלק ואינה גשם אבל הכוונה במתנועע בעצם. ונתבארה א״כ ההקדמה הז' הכוללת ההקדמות החמש:

Yedinci öncülün açıklaması: Bu öncül, her değişenin bölünebilir olduğunu ve bunun zorunlu olduğunu; bölünemeyen her şeyin hareket etmeyeceğini ve hiçbir şekilde cisim olmayacağını söyler. Bu öncül beş öncülü içerir. Birincisi: Her değişen bölünebilirdir. İkincisi: Her hareket eden bölünebilirdir. Üçüncüsü: Her hareket eden zorunlu olarak cisimdir. Dördüncüsü: Bölünemeyen hiçbir şey hareket etmez. Beşincisi: Bölünemeyen hiçbir şey cisim değildir. Dördüncü ve beşinci öncüller kendiliğinden açıktır. Dördüncü, ikinci öncülün karşıtından açıktır. Çünkü “her hareket eden bölünebilirdir” açıklandığında, bunun karşıtından “bölünemeyen hareket etmez” sonucu çıkar. Bu dördüncü öncüldür. Beşinci ise cismin tanımından ve onun sürekli nicelik olmasından açıktır. İlk öncüller ise açıklamaya ihtiyaç duyar. Birincisi konusunda yorumcular zorlanmıştır. Aristoteles, Fizik’in altıncı kitabında buna özel bir kanıt ayırmıştır. Ona göre değişen şeyin bir kısmı kendisinden çıkılan durumda, bir kısmı da kendisine gidilen durumda olmak zorundadır. Çünkü bütünüyle kendisinden çıkılan durumda olduğunda henüz durmaktadır ve değişmemiştir. Kendisine gidilen durumda olduğunda ise artık durmaktadır ve değişmiştir. Bütünüyle hem kendisinden çıkılan durumda hem de kendisine gidilen durumda aynı anda bulunması olanaklı değildir. Öyleyse bir kısmının kendisinden çıkılan durumda, bir kısmının da kendisine gidilen durumda olması gerekir. Bu yapıya sahip olan şey zorunlu olarak bölünebilirdir. Fakat bu açıklama yalnızca zaman içinde değişen şeyi kapsar. Zamansız değişen, yani değişimlerin ve hareketlerin uç noktalarında meydana gelen şey hakkında bu doğru olmaz. Bu durumda açıklama kısmi kalır. Bu yüzden Alexander, her değişimin zaman içinde olduğunu, zamansız değişimin yalnızca duyuda böyle göründüğünü, gerçekte ise zaman içinde bulunduğunu ve sürenin çok küçük olması sebebiyle hissedilmediğini düşünmüştür. Bu bozuk ve açıkça geçersiz bir görüştür. Themistius ise zamansız değişenin varlığını kabul etmiştir. Fakat zamansız değişenin zaman içindeki değişene bağlı olduğunu düşündüğü için, ona göre açıklama genel kalır. Ebu Bekir ibn el-Zaig de zamansız değişenin varlığını kabul etmiştir; bu, biçimin maddede bulunması gibi yokluktan varlığa geçen değişendir. Buna rağmen o, “değişen”i şöyle açıklamıştır: Sıcak olanın soğuması ve soğuk olanın ısınması. Bu ise zorunlu olarak zaman içinde gerçekleşir. İbn Rüşd daha da titiz davranmış ve değişimlerin uç noktalarının gerçekten değişim olmadığını söylemiştir; çünkü o anda şeyler durmuştur. Böylece Aristoteles’in gerçekten değişeni genel olarak açıkladığını belirtmiştir. Ona göre değişen, bütün değişim türlerini kapsar. Ebu Bekir’in “değişen”i böyle açıklamakla ne kazandığını bilmiyorum. Çünkü kendilerine ait uç noktaları bulunan değişimlerin zamansız olduğu açıktır. Örneğin siyah olan şey, beyazlaşma hareketinin sonunda zamansız olarak beyaz olur. Her durumda, Rambam’ın bunu İbn Rüşd’ün görüşüne göre aldığı görülür. Bu nedenle “her değişen bölünebilirdir” sözünü zorunlu kılmıştır. Çünkü değişen, daha dördüncü öncülde açıklanacağı gibi, bütün değişim türlerini kapsar. Böylece ilk iki öncül doğrulanmış olur. Üçüncü öncüle, yani “her hareket eden cisimdir” sözüne gelince, bu çok açıktır. Eğer hareketi Rambam’ın açıkladığı dar anlamıyla, yani “nerede” kategorisindeki hareket olarak alırsak, “nerede” belirli bir yere işaret eder; yer de cisme özgüdür. Bu nedenle hareket edenin cisim olduğu açıktır. Eğer hareketi bütün değişim türlerini kapsayacak şekilde alırsak, bunların hepsi cisme ait bir konuya ihtiyaç duyduğu için değişenin cisim olduğu açıktır. Böylece bu ilk üç öncül doğrulanmış olur. Ancak “her hareket eden bölünebilirdir” sözünde “özsel olarak hareket eden” şartı konmalıdır. Çünkü biz dolaylı olarak hareket eden ve bölünmeyen şeyler buluruz: Çizginin sınırı olan nokta, sınırı olduğu çizgi hareket ettiğinde hareket etmez; aynı şekilde çizgi, yüzey ve cisim hareket ettiğinde de durum böyledir. Nokta bölünmez ve cisim değildir. Fakat burada kastedilen özsel olarak hareket edendir. Böylece beş öncülü içeren yedinci öncül açıklanmış olur.