וכל אשר השיבונו בו על אלה, היא תשובה על הנוצרים, חוץ ממה שזכרנו מבנין בית שני, כי הם אינם אומרים שהמועדים החלו מן העת היא, אבל ישימום קודם חרבן בית שני קל"ח שנה, ויתיחדו הנוצרים האלה בתשובה אחרת, והיא מה שזכר הנביא בפרשת שבועים שבעים (דניאל ט' כ"ד), והוא שפרושה אצלנו שהם ארבע מאות ותשעים שנה מעת שגלו העם עד שהחלו בבנין הבית השני, כמ"ש (שם כ"ה) ותדע ותשכיל מן מוצא דבר. ומהם ארבע מאות ול"ד שנה זמן בנין הבית, יהיה בקצת בטול והפסק ועכוב הבנין, כמ"ש (שם) ושבועים ששים ושנים תשוב ונבנתה רחוב וחרוץ ובצוק העתים, והוא מה שזכרנו בפרשת (עזרא ד' כ"ד) באדין בטלת עבידת בית אלהא. והשבוע האחרון קצתו שלום בין האומה ובין קצת המלכים, וקצתו מלחמה עמם והפרת ברית, כמ"ש (דניאל ט' כ"ז) והגביר ברית לרבים שבוע אחד. ותשם הארץ ויאבדו רבים מאנשיה, כמ"ש (שם) ועל כנף שקוצים משומם ועד כלה ונחרצה. וזה הכלל הוא שבועים שבעים מקבצים טוב והטבת ענין, והסרת המלכות והכהונה והנביאים; כי אמר בתחלתם לכלא הפשע ולהתם חטאות ולכפר עון וגו'. וזה כמאמר האומר עמדתי בחופה ובחולי ובסחורה ג' יום מקבצים טוב ורע, ואח"כ יפרוט אותם. והגיד שבסופם יכרת כל כהן משיח ולא ימצא, כמ"ש (שם כ"ו) ואחרי השבועים ששים ושנים יכרת משיח. ואיננו רוצה במאמר הזה איש אחד בעצמו, אבל הוא רוצה כל כהן משיח, כמ"ש בתורה, (ויקרא ד' ג' ט"ז) אם הכהן המשיח, והביא הכהן המשיח, והדומה לזה. ונכרת מן העם כהן גדול אחר הזמן הזה, כמו שהודיענו. וחשבו העם הזה שאמרו יכרת משיח, הוא רוצה איש אחד ידוע, וזה מופסד מכמה פנים, מהם שמלת משיח אין מתיחד בה איש ידוע, אבל היא נופלת על כל כהן ומלך, ועוד שמלת יכרת כשהיא הריגה איננה נאמרת כי אם על מי שיהרג בדין, כמ"ש (שם י"ז י"ד) כל אכליו יכרת. ועוד כי זה המאורע, עם חרבן הבית, כאשר סמך אליו (דניאל ט' כ"ו) והעיר והקדש ישחית עם נגיד הבא. ויותר מבואר מזה כלו, שמעת שנאמרה לדניאל, עד העת אשר אמרו, איננו כי אם רמ"ה שנה, והכלל הוא ארבע מאות שנה, מהם ע' קודם בית שני, ומהם ארבע מאות ועשרים ישובו. ומצאתי העם הזה לא היתה להם תחבולה, אלא שטענו תוספת במספר, ואמרו שמלכות פרס משכה על ישראל קודם יון כשלש מאות שנה, ושמספר מלכיהם בימים האלה היו שבעה עשר מלך, וחשבותי עליהם מהכתוב בספר דניאל, שלא יתכן שיהיה בין מלכות בבל ומלכות יון ממלכי פרס בארץ ישראל יותר מארבעה, מפני שאמר המלאך לדניאל, ואני בשנת אחת לדריוש המדי עמדי למחזיק ולמעוז לו. ועתה אמת אגיד לך הנה עוד שלשה מלכים עומדים לפרס (שם י"א א' ב'). אלה התשובות עליהם, מלבד מה שיש עליהם בבטול התורה, ומלבד מה שיש עליהם בשער היחוד, חוץ מהדברים האחרים אשר לא היו ראוים להביאם בספר הזה:
Onlara verdiğimiz bütün cevaplar Hristiyanlara da cevaptır; yalnız İkinci Bet HaMikdaş’ın inşası hakkında andığımız şey hariçtir. Çünkü onlar, belirlenmiş zamanların o andan başladığını söylemezler; tersine bunları İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımından yüz otuz sekiz yıl önceye koyarlar. Bu Hristiyanlara özel başka bir cevap daha vardır; o da peygamberin Yetmiş Hafta bölümünde andığı şeydir (Daniel 9:24). Bizim açıklamamıza göre bunlar, halkın sürgüne götürüldüğü zamandan İkinci Bet HaMikdaş’ın inşasına başladıkları zamana kadar dört yüz doksan yıldır. Nitekim “Bil ve anla: sözün çıkışından itibaren...” (Daniel 9:25) denmiştir. Bunlardan dört yüz otuz dört yıl, evin inşa süresidir; bu sürede inşada bir miktar iptal, kesinti ve gecikme olacaktır. Nitekim “Altmış iki hafta boyunca meydan ve hendek yeniden inşa edilecek, fakat zamanların sıkıntısı içinde” (Daniel 9:25) denmiştir. Bu da bizim “O zaman Yeruşalayim’deki Tanrı evinin işi durdu” (Ezra 4:24) bölümünde andığımız şeydir. Son hafta ise kısmen halk ile bazı krallar arasında barış, kısmen de onlarla savaş ve antlaşmanın bozulmasıdır. Nitekim “Bir hafta için birçoklarıyla antlaşmayı güçlendirecek” (Daniel 9:27) denmiştir. Ülke ıssızlaşacak ve halkından birçokları yok olacaktır. Nitekim “İğrençliklerin kanadı üzerinde yıkıcı olacak; son ve kesin hüküm gelinceye kadar...” (Daniel 9:27) denmiştir.
Bu bütünün anlamı şudur: Yetmiş hafta iyiliği, durumun iyileşmesini, krallığın, kehunanın ve peygamberlerin kaldırılmasını birlikte toplar. Çünkü başında “başkaldırıyı sonlandırmak, günahları tamamlamak, suçu bağışlatmak...” denmiştir. Bu, birinin “Düğünde, hastalıkta ve ticarette üç gün durdum” demesine benzer; iyi ve kötüyü birlikte toplar, sonra onları ayrıntılandırır. Peygamber, bu sürelerin sonunda bütün meshedilmiş kohenlerin kesileceğini ve bulunmayacağını haber vermiştir. Nitekim “Altmış iki haftadan sonra meshedilmiş olan kesilecek” (Daniel 9:26) denmiştir. Bu sözle bizzat tek bir kişiyi kastetmez; her meshedilmiş koheni kasteder. Tora’da “Eğer meshedilmiş kohen...” ve “meshedilmiş kohen getirecek...” (Vayikra 4:3, 16) ve buna benzer ifadeler böyledir. Bu zamandan sonra Başkohen halktan kesilmiştir; bize bildirdiği gibi.
Bu halk ise “meshedilmiş olan kesilecek” sözünün belirli tek bir kişiyi kastettiğini sandı. Bu birçok yönden bozuktur. Bunlardan biri, “maşiah, yani meshedilmiş” kelimesinin belirli tek bir kişiye özgü olmamasıdır; tersine her kohen ve kral için kullanılabilir. Ayrıca “kesilecek” kelimesi, öldürme anlamına geldiğinde, ancak hükümle öldürülen kişi hakkında söylenir. Nitekim “Onu yiyen herkes kesilecektir” (Vayikra 17:14) denmiştir. Ayrıca bu olay, evin yıkımıyla birliktedir; çünkü hemen ardından “Gelecek önderin halkı şehri ve kutsalı yok edecek” (Daniel 9:26) denmiştir. Bütün bunlardan daha açık olanı şudur: Daniel’e söylendiği zamandan onların söylediği zamana kadar yalnızca iki yüz kırk beş yıl vardır; oysa bütün toplam dört yüz yıldır: bunun yetmiş yılı İkinci Bet HaMikdaş’tan önce, dört yüz yirmi yılı ise onun yerleşik olduğu süredir. Bu halkın başka bir yolu olmadığını gördüm; sayıya ekleme iddiasında bulundular ve Pers krallığının, Yunan’dan önce İsrael üzerinde yaklaşık üç yüz yıl sürdüğünü, bu günlerdeki krallarının sayısının on yedi kral olduğunu söylediler. Onlara Daniel kitabında yazılı olanla karşı hesap yaptım: Babil krallığı ile Yunan krallığı arasında, Pers krallarından İsrael ülkesinde dörtten fazlasının bulunması mümkün değildir. Çünkü melek Daniel’e şöyle demiştir: “Ben, Medli Daryaveş’in birinci yılında, onu güçlendirmek ve desteklemek için onun yanında durdum. Şimdi sana gerçeği bildireceğim: İşte Pers için üç kral daha çıkacak” (Daniel 11:1–2). Onlara verilen cevaplar bunlardır; bunun dışında Tora’nın iptali konusunda onlara karşı söylenecekler, birlik kapısında onlara karşı söylenecekler ve bu kitaba getirilmesi uygun olmayan başka konular da vardır.
וכל אשר השיבונו בו על אלה, היא תשובה על הנוצרים, חוץ ממה שזכרנו מבנין בית שני, כי הם אינם אומרים שהמועדים החלו מן העת היא, אבל ישימום קודם חרבן בית שני קל"ח שנה, ויתיחדו הנוצרים האלה בתשובה אחרת, והיא מה שזכר הנביא בפרשת שבועים שבעים (דניאל ט' כ"ד), והוא שפרושה אצלנו שהם ארבע מאות ותשעים שנה מעת שגלו העם עד שהחלו בבנין הבית השני, כמ"ש (שם כ"ה) ותדע ותשכיל מן מוצא דבר. ומהם ארבע מאות ול"ד שנה זמן בנין הבית, יהיה בקצת בטול והפסק ועכוב הבנין, כמ"ש (שם) ושבועים ששים ושנים תשוב ונבנתה רחוב וחרוץ ובצוק העתים, והוא מה שזכרנו בפרשת (עזרא ד' כ"ד) באדין בטלת עבידת בית אלהא. והשבוע האחרון קצתו שלום בין האומה ובין קצת המלכים, וקצתו מלחמה עמם והפרת ברית, כמ"ש (דניאל ט' כ"ז) והגביר ברית לרבים שבוע אחד. ותשם הארץ ויאבדו רבים מאנשיה, כמ"ש (שם) ועל כנף שקוצים משומם ועד כלה ונחרצה. וזה הכלל הוא שבועים שבעים מקבצים טוב והטבת ענין, והסרת המלכות והכהונה והנביאים; כי אמר בתחלתם לכלא הפשע ולהתם חטאות ולכפר עון וגו'. וזה כמאמר האומר עמדתי בחופה ובחולי ובסחורה ג' יום מקבצים טוב ורע, ואח"כ יפרוט אותם. והגיד שבסופם יכרת כל כהן משיח ולא ימצא, כמ"ש (שם כ"ו) ואחרי השבועים ששים ושנים יכרת משיח. ואיננו רוצה במאמר הזה איש אחד בעצמו, אבל הוא רוצה כל כהן משיח, כמ"ש בתורה, (ויקרא ד' ג' ט"ז) אם הכהן המשיח, והביא הכהן המשיח, והדומה לזה. ונכרת מן העם כהן גדול אחר הזמן הזה, כמו שהודיענו. וחשבו העם הזה שאמרו יכרת משיח, הוא רוצה איש אחד ידוע, וזה מופסד מכמה פנים, מהם שמלת משיח אין מתיחד בה איש ידוע, אבל היא נופלת על כל כהן ומלך, ועוד שמלת יכרת כשהיא הריגה איננה נאמרת כי אם על מי שיהרג בדין, כמ"ש (שם י"ז י"ד) כל אכליו יכרת. ועוד כי זה המאורע, עם חרבן הבית, כאשר סמך אליו (דניאל ט' כ"ו) והעיר והקדש ישחית עם נגיד הבא. ויותר מבואר מזה כלו, שמעת שנאמרה לדניאל, עד העת אשר אמרו, איננו כי אם רמ"ה שנה, והכלל הוא ארבע מאות שנה, מהם ע' קודם בית שני, ומהם ארבע מאות ועשרים ישובו. ומצאתי העם הזה לא היתה להם תחבולה, אלא שטענו תוספת במספר, ואמרו שמלכות פרס משכה על ישראל קודם יון כשלש מאות שנה, ושמספר מלכיהם בימים האלה היו שבעה עשר מלך, וחשבותי עליהם מהכתוב בספר דניאל, שלא יתכן שיהיה בין מלכות בבל ומלכות יון ממלכי פרס בארץ ישראל יותר מארבעה, מפני שאמר המלאך לדניאל, ואני בשנת אחת לדריוש המדי עמדי למחזיק ולמעוז לו. ועתה אמת אגיד לך הנה עוד שלשה מלכים עומדים לפרס (שם י"א א' ב'). אלה התשובות עליהם, מלבד מה שיש עליהם בבטול התורה, ומלבד מה שיש עליהם בשער היחוד, חוץ מהדברים האחרים אשר לא היו ראוים להביאם בספר הזה:
Onlara verdiğimiz bütün cevaplar Hristiyanlara da cevaptır; yalnız İkinci Bet HaMikdaş’ın inşası hakkında andığımız şey hariçtir. Çünkü onlar, belirlenmiş zamanların o andan başladığını söylemezler; tersine bunları İkinci Bet HaMikdaş’ın yıkımından yüz otuz sekiz yıl önceye koyarlar. Bu Hristiyanlara özel başka bir cevap daha vardır; o da peygamberin Yetmiş Hafta bölümünde andığı şeydir (Daniel 9:24). Bizim açıklamamıza göre bunlar, halkın sürgüne götürüldüğü zamandan İkinci Bet HaMikdaş’ın inşasına başladıkları zamana kadar dört yüz doksan yıldır. Nitekim “Bil ve anla: sözün çıkışından itibaren...” (Daniel 9:25) denmiştir. Bunlardan dört yüz otuz dört yıl, evin inşa süresidir; bu sürede inşada bir miktar iptal, kesinti ve gecikme olacaktır. Nitekim “Altmış iki hafta boyunca meydan ve hendek yeniden inşa edilecek, fakat zamanların sıkıntısı içinde” (Daniel 9:25) denmiştir. Bu da bizim “O zaman Yeruşalayim’deki Tanrı evinin işi durdu” (Ezra 4:24) bölümünde andığımız şeydir. Son hafta ise kısmen halk ile bazı krallar arasında barış, kısmen de onlarla savaş ve antlaşmanın bozulmasıdır. Nitekim “Bir hafta için birçoklarıyla antlaşmayı güçlendirecek” (Daniel 9:27) denmiştir. Ülke ıssızlaşacak ve halkından birçokları yok olacaktır. Nitekim “İğrençliklerin kanadı üzerinde yıkıcı olacak; son ve kesin hüküm gelinceye kadar...” (Daniel 9:27) denmiştir. Bu bütünün anlamı şudur: Yetmiş hafta iyiliği, durumun iyileşmesini, krallığın, kehunanın ve peygamberlerin kaldırılmasını birlikte toplar. Çünkü başında “başkaldırıyı sonlandırmak, günahları tamamlamak, suçu bağışlatmak...” denmiştir. Bu, birinin “Düğünde, hastalıkta ve ticarette üç gün durdum” demesine benzer; iyi ve kötüyü birlikte toplar, sonra onları ayrıntılandırır. Peygamber, bu sürelerin sonunda bütün meshedilmiş kohenlerin kesileceğini ve bulunmayacağını haber vermiştir. Nitekim “Altmış iki haftadan sonra meshedilmiş olan kesilecek” (Daniel 9:26) denmiştir. Bu sözle bizzat tek bir kişiyi kastetmez; her meshedilmiş koheni kasteder. Tora’da “Eğer meshedilmiş kohen...” ve “meshedilmiş kohen getirecek...” (Vayikra 4:3, 16) ve buna benzer ifadeler böyledir. Bu zamandan sonra Başkohen halktan kesilmiştir; bize bildirdiği gibi. Bu halk ise “meshedilmiş olan kesilecek” sözünün belirli tek bir kişiyi kastettiğini sandı. Bu birçok yönden bozuktur. Bunlardan biri, “maşiah, yani meshedilmiş” kelimesinin belirli tek bir kişiye özgü olmamasıdır; tersine her kohen ve kral için kullanılabilir. Ayrıca “kesilecek” kelimesi, öldürme anlamına geldiğinde, ancak hükümle öldürülen kişi hakkında söylenir. Nitekim “Onu yiyen herkes kesilecektir” (Vayikra 17:14) denmiştir. Ayrıca bu olay, evin yıkımıyla birliktedir; çünkü hemen ardından “Gelecek önderin halkı şehri ve kutsalı yok edecek” (Daniel 9:26) denmiştir. Bütün bunlardan daha açık olanı şudur: Daniel’e söylendiği zamandan onların söylediği zamana kadar yalnızca iki yüz kırk beş yıl vardır; oysa bütün toplam dört yüz yıldır: bunun yetmiş yılı İkinci Bet HaMikdaş’tan önce, dört yüz yirmi yılı ise onun yerleşik olduğu süredir. Bu halkın başka bir yolu olmadığını gördüm; sayıya ekleme iddiasında bulundular ve Pers krallığının, Yunan’dan önce İsrael üzerinde yaklaşık üç yüz yıl sürdüğünü, bu günlerdeki krallarının sayısının on yedi kral olduğunu söylediler. Onlara Daniel kitabında yazılı olanla karşı hesap yaptım: Babil krallığı ile Yunan krallığı arasında, Pers krallarından İsrael ülkesinde dörtten fazlasının bulunması mümkün değildir. Çünkü melek Daniel’e şöyle demiştir: “Ben, Medli Daryaveş’in birinci yılında, onu güçlendirmek ve desteklemek için onun yanında durdum. Şimdi sana gerçeği bildireceğim: İşte Pers için üç kral daha çıkacak” (Daniel 11:1–2). Onlara verilen cevaplar bunlardır; bunun dışında Tora’nın iptali konusunda onlara karşı söylenecekler, birlik kapısında onlara karşı söylenecekler ve bu kitaba getirilmesi uygun olmayan başka konular da vardır.