מאמר השלישי; צווי ואזהרה 10

ואחרי אשר דברתי בעניני הבטול במה שזכרתיו, וזכרתי הערבובים העולים על הלבבות; בעבור ‏מות הנביאים ואכילתם ושתיתם ומשגלם והחמס העובר עליהם, להבר את הלבבות אשר כמעט ‏שיפסדו בעבורם. וזכרתי עוד מהספורים הנופלים על הבורא, בהרחקת הדמות, ושער החכמה ‏והיכולת והתארים, אשר אם הייתי סובלם, הייתי ירא שיכפרו בני אדם. אני רואה שאחבר אליהם ‏שנים עשר ענינים, אני חושב; שאם לא אדבר על א' מהם, יתבלבלו לבות בני האדם, ותפסד ‏אמונתם. וכאשר נבארם, יסוד שלטון ספקותם, ויברו הלבבות מהם, כאשר התבררו מן הראשונים. ‏ואומר: אולי קצת בני אדם מקצרים להחזיק בספר הזה, בעבור שאין פרושי המצות מבוארים בו. ‏ואומר: כי איננו לבדו המשך לתורתינו, אך יש לנו זולתו שני משכים אחרים. אחד מהם לנפיו, והוא ‏מבוע השכל. והשני אחריו, מוצא הקבלה. ומה שלא מצאנוהו בהם והשלימו בה המצות בכמותם ‏ואיכותם בזה. והשני אולי אחד מקצר מהחזיק בו, בעבור שחושב שיש בו סתירה, כאמרו בשמואל ‏‏(ש"ב כ"ד ט') ויהי ישראל שמונה מאות אלף איש ובדברי הימים (א' כ"א ה') ויהי כל ישראל אלף ‏אלפים ומאה אלף איש. ואומר כי קרוב לשלש מאות אלף היו כתובים בספר המלך ארבעה ועשרים ‏אלף לכל חדש, כמו שאמר (שם כ"ז א') לכל חדשי השנה המחלוקת האחת ארבעה ועשרים אלף, ‏והפילו מן הנבואה האחת הכתובים, ונכתבו באחרת. השלישי אולי יביאהו לזה מחשבו שיש בו ‏הגדה שהיא שקר, שיהיה הבן גדול מן האב שנתים, כי יהורם בן יהושפט מת והיו לו ארבעים שנה, ‏ועמד אחזיה בנו תחתיו, ונכתב במלכים (ב' ח' כ"ו) שהיו לו שנים ועשרים שנה, ובדברי הימים (ב' ‏כ"ב ב') שנים וארבעים שנה. ואומר כי מנין שנים ועשרים שנה לחייו, ומנין השנים וארבעים שנה ‏לחיי אמו, והיתה העלה בזה כי בעבורה מת. ואם יתבענו תובע: איך ייחסו הבן אל מנין שהיה קודם ‏הויתו? והנה חקרתי על ענין זה, ומצאתיו שיהיה אחד מבני ישראל מבקש הבן ונודר נדר קודם ‏שיוחן אותו בשנים, וכאשר יוחן אותו יקראהו בן נדרי, כמו שאמר (משלי ל"א ב') מה ברי ומה בר ‏בטני ומה בר נדרי. וכן מעמיקים מבקשי האמת על הענינים עד שיתברר להם הדרך. והרביעי אולי ‏ימהר ממהר בעבור מצות הקרבנות, אם לשחוט הבהמות או להקטרת הדם והחלב. ואקרב הענין ‏הזה ואומר: כי הבורא גזר על כל בעלי חיים במות, ושם לכל אדם ימי חייו, ושם מדת חיי הבהמות ‏לעת שחיטתה, ושם השחיטה במקום המות. ואם יש בשחיטה צער יותר על צער המות, הוא היודע ‏זה, וראוי אז לתת להם שעור תמורת הצער ההוא. ונאמר זה, אם תתברר התוספת בשכל לא ‏בנבואה. אבל הקטרת הדם והחלב כבר בארה התורה שהושם זה, שיתבונן [האדם] בו, כי נפשותינו ‏משכנם הדם, וכמו שאמר (ויקרא י"א) כי נפש הבשר בדם הוא. וכאשר נראה זה נשוב אל נפשנו ‏לאמר: לא נוסיף לחטא, שלא ישפכו דמנו וישרפו חלבנו, כאשר אנחנו רואים. והחמישי אולי חושב ‏יחשוב: איך השכין הבורא אורו בין בני אדם והניח המלאכים הטהורים. ונאמר ומי הודיעך שהניח ‏המלאכים הטהורים בלא אור? כי אפשר, שכבר השכין הבורא ביניהם מאורו כפלים ממה ששמו בין ‏בני אדם, כל שכן שהכתוב אמר (תהל' פ"ט ח') אל נערץ סוד קדושים רבה ונראה על כל סביביו, ‏רוצה לומר: מי שהוא סביב האור ההוא. והששי אולי יתמה ממעשה המשכן ויאמר: מה לבורא לאהל ‏ולמסך, ולנרות מודלקות, ולקול נשמע לנגון, וללחם אפוי, ולריח טוב, ולמנחת סולת ויין ושמן ‏ופירות, והדומה לזה? ואומר ובאלהים אעזר, כי אלה כלם מדרכי העבודה, לא מדרך הצורך. כי ‏כבר דן לו השכל שאיננו צריך אל דבר, אבל צורך הכל אליו. אך כוון שיעבדוהו עבדיו מן הטוב שיש ‏להם; והטוב מה שיש להם, הבשר והיין והסלת והקטרת והשמן והדברים הערבים, ויביאו מהם ‏דבר מועט, כפי יכלתם, ויגמלם הוא בדבר רב כפי יכלתו, כמו שאמר (משלי ג' ט') כבד את י"י ‏מהונך וגו' וימלאו אסמיך שבע וגומר. ויצילם מרעות שלא יצילם אחר מהם זולתו, בעבור העבודות ‏ההם, כמו שאמר (תהלים נ' י"א) זבח לאלהים תודה ושלם לעליון נדריך וקראני ביום צרה אחלצך ‏וגו'. ויכבדו משכן האור ההוא, שנקרא שכינה, מממונם בזהב וכסף ובאבנים היקרים ושאר הדברים ‏הנכבדים, ויגמלם על זה, שיראה להם הנבואה מן המשכן ההוא, כמו שאמר על המשכן (שמות כ״ט:מ״ג ‏מ"ג) ונועדתי שמה לבני ישראל ונקדש בכבודי. וכן ישוב מקום לשמוע תפלת האומה וכל צרה ‏שתמצאם, כאשר ספר שלמה בבנותו הבית משערי שמיעת התפלות, ואמר לו הבורא (מ"א ט' ג') ‏שמעתי תפלתך ואת תחנתך אשר התחננת לפני. והשביעי שיחשוב בחלקי המצות: איך יהיה האדם ‏בעוד גופו בבריאתו השלמה איננו תמים, וכאשר יכרות ממנו דבר ידוע, יהיה תמים; רצוני בזה: ‏המילה? ואבאר כי הדבר השלם הוא, אשר אין בו לא תוספת ולא חסרון, וברא הבורא זה האבר ‏תוספת באיש, וכאשר יכרתנו תסור התוספת, וישאר שלם. והשמיני שיחשב בענין פרה אדומה: איך ‏היתה מצותה שתטהר הטמאים ותטמא הטהורים? ונאמר איננו דבר זר שיפעל דבר אחד שני ‏פעלים זה הפך זה, בערך על הגוף הפוגע בו. כי אנחנו רואים, האש מתכת העופרת, ומקפיאה ‏החלב, ונראה המים מרטיב עץ הארז ומנגב העץ הנקרא אלגמי"ז ונמצא המאכל הטוב מועיל הרעב, ‏ומזיק השבע. ונמצא הרפואה החשובה תועיל לחולה, ותזיק לבריא. ואיננו זר שיהיה דבר מטהר ‏הטמא, ומטמא הטהור. והתשיעי הקרבן אשר היו מקריבים לעזאזל ביום הכיפורים, כי כבר נדמה ‏לבני אדם שהוא שם שד. ואומר: כי עזאזל שם הר, כמו שאמר במקום אחר (מ"ב י"ד ז') הוא הכה ‏את אדום בגיא מלח עשרה אלפים ותפש את הסלע במלחמה ויקרא שמה יקתאל עד היום. וכן ‏יבנאל וירפאל הכל מקומות. והיה אחד משני השעירים מקריבים אותו על הכהנים במקדש, והאחר ‏מקריבים אותו על ההמון חוץ למקדש, על דרך היתרון. אבל ענין הפלת הגורלות אשר הוא יותר זר ‏ממה שיש בענין. אבאר: כי אין זה לשנוי המוקרב לו, אך הם שניהם קרבן לאלוה אחד. אך הפלת ‏הגורלות בעבור שנוי המוקרב בעדם, והם כהנים וישראל. וראוי שיפילו גורלות תחלה, וכאשר יהיה ‏לכל אחד שלו, אז יקריב אותו בעד נפשו בבירור שהוא קנין לו. והעשירי אומר על עגלה ערופה איך ‏יכופר בה לעם עון שלא עשוהו, כי כבר הקדים בתחלת הענין (דברים כ"א א') כי ימצא חלל לא נודע ‏מי הכהו? ואומר: כמו שראוי ליסר האדם על שותו, מה שאין ראוי לעשותו, כן ראוי ליסרו על עזבו ‏לעשות, מה שראוי לעשותו. ואלה הנזכרים, אילו היו מעמידים שומרים וסובבים בעיר, היה נודע מי ‏הכהו, וכאשר לא עשו כן, התחייבו בעונש, ולא בשיעור דמי הבהמה ההיא בלבד, אך במניעותם מן ‏הזריעה בקצת שדותם. והאחד עשר שהוא רואה האומה המחזקת בתורה הזאת דלה ונקלה? ‏ונאמר: אלו שם לאנשי התורה המלכות התמידה, היו אומרים עליהם הכופרים, כי אינם עובדים ‏אלהיהם כי עם לשמירת תאותם, וכאשר ידעת שאמרו על איוב. והיו עוד אומרים על נפשם, כי לא ‏עבדו בעבור שהשפילם והזילם, ולא נתן להם מלכות, והגדיל הבורא אלה ולא האמינו, ונתקיימה ‏עליהם הטענה, והשפיל אלה ולא כפרו בו, והתחייב הדין להם, וכמו שאמרו (תהל' מ"ב י"ט) ולא ‏נסוג אחור לבנו ותט אשורנו מני ארחך. והשנים עשר כי לא מצא בתורה גמול ולא עונש בעולם ‏הבא, אבל מצא בה הגמול העולמי בלבד? ואומר כבר יחדתי לזה הענין מאמר בפני עצמו הוא ‏המאמר התשיעי, אבאר בו כל מה שצריך אליו בענין הזה, בעזרת הבורא יתברך:‏

Tora’nın iptali iddiaları hakkında söylediklerimi tamamladım. Peygamberlerin ölmesi, yiyip içmesi, cinsel ilişkide bulunması ve haksızlığa uğraması sebebiyle zihinlerde doğan karışıklıkları da ele aldım; çünkü bunlar bazı insanların inancını neredeyse bozacak ölçüdeydi. Ayrıca Yaratıcı hakkında kullanılan anlatımları, O’ndan her türlü benzerliğin uzaklaştırılmasını, bilgelik, kudret ve nitelikler kapısını açıkladım. Bu ifadeler görünür anlamlarıyla bırakılmış olsaydı insanların inkara düşmesinden korkardım. Şimdi bunlara on iki konu daha eklemeyi uygun görüyorum. Sanıyorum ki bunlardan biri hakkında bile konuşmazsam insanların kalpleri karışır ve inançları bozulur. Bunları açıkladığımızda, onların şüphelerinin egemenlik temeli yıkılır ve kalpler, ilk konulardan arındığı gibi bunlardan da arınır. Derim ki: Belki bazı insanlar, mitsvaların açıklamaları bu kitapta açıkça verilmediği için bu kitaba bağlı kalmakta gevşek davranabilir. Derim ki: Bu kitap Tora’mızın tek devamı değildir; ondan başka iki devamımız daha vardır. Bunlardan biri ondan öncedir; bu, aklın kaynağıdır. İkincisi ondan sonradır; bu da aktarımın çıkış yeridir. Bunlarda bulmadığımız şeyleri de mitsvaların nicelikleri ve nitelikleri bakımından bu kitap tamamlar. İkincisi, belki biri onda çelişki bulunduğunu düşündüğü için ona bağlı kalmakta gevşeyebilir. Örneğin Şemuel’de “İsrael sekiz yüz bin adamdı” (Şemuel II 24:9) denirken, Divre HaYamim’de “Bütün İsrael bir milyon yüz bin adamdı” (Divre HaYamim I 21:5) denmiştir. Derim ki: Yaklaşık üç yüz bin kişi kralın kitabında yazılıydı; her ay için yirmi dört bin kişi. Nitekim şöyle denmiştir: “Yılın bütün ayları için, her bölük yirmi dört bindi” (Divre HaYamim I 27:1). Yazılı olanlar bir peygamberlik anlatımında düşürülmüş, diğerinde yazılmıştır. Üçüncüsü, belki onu buna sevk eden şey, kitapta yalan bir haber bulunduğunu, oğlun babadan iki yıl daha büyük çıktığını düşünmesidir. Çünkü Yehoshafat oğlu Yehoram öldüğünde kırk yaşındaydı; onun yerine oğlu Ahazyahu geçti. Melahim’de onun yirmi iki yaşında olduğu yazılmıştır (Melahim II 8:26), Divre HaYamim’de ise kırk iki yaşında olduğu yazılmıştır (Divre HaYamim II 22:2). Derim ki: Yirmi iki yıl sayısı onun kendi hayatının sayısıdır; kırk iki yıl sayısı ise annesinin hayatının sayısıdır. Bunun sebebi de onun annesi yüzünden ölmüş olmasıdır. Eğer biri bizden şunu isterse: “Oğul, kendi varlığından önceki bir sayıya nasıl nispet edildi?” Ben bu konuyu araştırdım ve şöyle buldum: İsrael oğullarından biri, kendisine henüz yıllar bakımından bağışlanmadan önce oğul ister ve adakta bulunur; kendisine o oğul bağışlandığında ona “adağımın oğlu” der. Nitekim şöyle denmiştir: “Nedir, oğlum? Nedir, rahmimin oğlu? Nedir, adaklarımın oğlu?” (Mişle 31:2). Hakikati arayanlar, yol kendilerine açıklanıncaya kadar konuların derinine böyle inerler. Dördüncüsü, belki acele eden biri kurban mitsvası sebebiyle acele hüküm verir: hayvanların kesilmesi veya kanın ve yağın yakılması sebebiyle. Bu konuyu yaklaştırarak derim ki: Yaratıcı bütün canlılar hakkında ölümü hükmetmiş, her insan için hayatının günlerini belirlemiş, hayvanların hayat ölçüsünü de kesilecekleri vakte koymuş ve kesimi ölümün yerine yerleştirmiştir. Eğer kesimde ölüm acısından fazla bir acı varsa, bunu bilen O’dur; o zaman onlara o acının karşılığı ölçüsünde bir karşılık vermesi uygundur. Bunu, eğer bu fazlalık peygamberlikle değil akılla açık hale gelirse söyleriz. Fakat kanın ve yağın yakılması konusunda Tora bunun, insan onun üzerinde düşünsün diye konulduğunu açıklamıştır: Nefeşlerimizin yeri kandır. Nitekim “Çünkü bedenin nefeşi kandadır” (Vayikra 17:11) denmiştir. Bunu gördüğümüzde kendi nefeşimize dönüp şöyle deriz: Günahı artırmayalım; yoksa gördüğümüz gibi bizim kanımız dökülür ve yağımız yakılır. Beşincisi, belki biri şöyle düşünür: Yaratıcı nasıl olur da ışığını insanlar arasında barındırır da temiz melekleri bırakır? Deriz ki: Temiz melekleri ışıksız bıraktığını sana kim bildirdi? Belki de Yaratıcı onlar arasında, insanlar arasına koyduğunun iki katı kadar ışığından barındırmıştır. Hele Kutsal Yazı şöyle demişken: “Tanrı kutsalların büyük kurulunda korku uyandırıcıdır ve çevresindeki herkes üzerinde görünürdür” (Tehilim 89:8). Bunun anlamı, o ışığın çevresinde bulunan kimsedir. Altıncısı, belki biri Mişkan’ın yapısına şaşar ve şöyle der: “Yaratıcı’nın çadıra, perdeye, yanan kandillere, duyulan ezgi sesine, pişmiş ekmeğe, güzel kokuya, ince un, şarap, yağ ve meyve sunusuna ve bunlara benzer şeylere ne ihtiyacı vardır?” Tanrı’nın yardımıyla derim ki: Bütün bunlar ihtiyaç yolundan değil, ibadet yollarındandır. Çünkü akıl O’nun hiçbir şeye muhtaç olmadığına; tersine her şeyin O’na muhtaç olduğuna hükmetmiştir. Fakat O, kullarının sahip oldukları iyi şeylerden kendisine ibadet etmelerini amaçlamıştır. Onların sahip oldukları iyi şeyler et, şarap, ince un, tütsü, yağ ve hoş şeylerdir. Onlar güçleri ölçüsünde bunlardan az bir şey getirir; O ise kudreti ölçüsünde onları çok büyük bir şeyle ödüllendirir. Nitekim şöyle denmiştir: “Servetinle HaŞem’i onurlandır...” ve “ambarların bollukla dolacak...” (Mişle 3:9–10). Bu ibadetler sebebiyle onları, kendisinden başka hiç kimsenin kurtaramayacağı kötülüklerden kurtarır. Nitekim şöyle denmiştir: “Tanrı’ya teşekkür kurbanı sun; Elyon’a adaklarını öde; sıkıntı gününde Beni çağır, seni kurtarırım...” (Tehilim 50:14–15). Şehina diye adlandırılan o ışığın barınağını mallarıyla, altınla, gümüşle, değerli taşlarla ve diğer değerli şeylerle onurlandırırlar. O da bunun karşılığında onlara o Mişkan’dan peygamberliği göstererek ödül verir. Nitekim Mişkan hakkında şöyle demiştir: “Orada İsrael oğullarıyla buluşacağım ve o yer Görkemimle kutsanacak” (Şemot 29:43). Aynı şekilde burası, milletin duasını ve başlarına gelen her sıkıntıyı işitme yeri olur; Şelomo’nun evi inşa ederken duaların işitilme kapılarını anlattığı gibi. Yaratıcı da ona şöyle demiştir: “Önümde yalvardığın duanı ve yakarışını işittim” (Melahim I 9:3). Yedincisi, belki biri mitsvaların parçaları hakkında şöyle düşünür: İnsan bedeni yaratılışındaki tam haliyle eksiksiz değilken, ondan belirli bir şey kesildiğinde nasıl eksiksiz olur? Bununla sünneti kastediyorum. Açıklarım ki eksiksiz şey, kendisinde ne fazlalık ne de eksiklik bulunmayan şeydir. Yaratıcı bu organı erkekte fazlalık olarak yaratmıştır; o kesildiğinde fazlalık gider ve insan eksiksiz kalır. Sekizincisi, belki biri kızıl inek konusunda şöyle düşünür: Onun mitsvası nasıl olur da ritüel olarak kirli olanları arındırır ve ritüel olarak temiz olanları kirletir? Deriz ki: Bir şeyin, temas ettiği bedene göre birbirine karşıt iki etki yapması garip değildir. Çünkü ateşin kurşunu erittiğini, sütü ise katılaştırdığını görüyoruz. Suyun sedir ağacını ıslattığını, “algamiz” denilen ağacı ise kuruttuğunu görüyoruz. İyi yiyeceğin aç olana yarar sağladığını, tok olana zarar verdiğini görüyoruz. Değerli ilacın hastaya yarar sağladığını, sağlıklı olana zarar verdiğini görüyoruz. Bu yüzden bir şeyin ritüel olarak kirli olanı arındırması ve ritüel olarak temiz olanı kirletmesi garip değildir. Dokuzuncusu, Yom Kipur’da Azazel’e sundukları kurbandır. Çünkü insanlara bunun bir cin adı olduğu gibi görünmüştür. Derim ki: Azazel bir dağın adıdır. Başka bir yerde söylendiği gibi: “Edom’u Tuz Vadisi’nde on bin kişi vurdu; savaşta Sela’yı ele geçirdi ve bugüne kadar onun adını Yokteel koydu” (Melahim II 14:7). Aynı şekilde Yavneel ve Yeraf’el de yer adlarıdır. İki keçiden biri Bet HaMikdaş’ta kohenler için sunulurdu; diğeri ise halk için Bet HaMikdaş dışında, ayrım yoluyla sunulurdu. Fakat konudaki en garip görünen şey kura çekme meselesidir. Bunu açıklarım: Bu, kendisine sunulan varlığın değişmesi için değildir; çünkü ikisi de tek Tanrı’ya sunulan kurbandır. Kura çekilmesi, kendileri adına sunulanların değişmesi sebebiyledir; bunlar kohenler ve İsrael’dir. Önce kuralar çekilmelidir; her biri kendi payına düştüğünde, kişi onun kendi malı olduğu açıkça belli olduktan sonra onu kendi nefeşi adına sunar. Onuncusu, boynu kırılan düve hakkında şöyle der: “Başlangıçta ‘Öldürülmüş biri bulunursa ve onu kimin vurduğu bilinmezse’ (Devarim 21:1) denmişken, halkın işlemediği bir günah bununla nasıl bağışlanır?” Derim ki: İnsanın yapmaması gereken şeyi yapması sebebiyle cezalandırılması uygun olduğu gibi, yapması gereken şeyi terk etmesi sebebiyle cezalandırılması da uygundur. Burada zikredilenler, eğer şehre bekçiler koymuş ve çevrede dolaşan görevliler bulundurmuş olsalardı, onu kimin öldürdüğü bilinirdi. Bunu yapmadıkları için cezayı hak ettiler; yalnızca o hayvanın bedeli ölçüsünde değil, tarlalarının bir kısmında ekim yapmaktan alıkonulmaları yoluyla da. On birincisi, kişinin bu Tora’ya bağlı olan milleti yoksul ve aşağılanmış görmesidir. Deriz ki: Eğer Tora ehline sürekli krallık verilmiş olsaydı, inkarcılar onlar hakkında, “Tanrılarına ancak arzularını korumak için ibadet ediyorlar” derlerdi; nitekim İyov hakkında söylediklerini biliyorsun. Yine kendi nefeşleri hakkında da, “Bizi alçalttığı, değersiz kıldığı ve bize krallık vermediği için ibadet etmedik” derlerdi. Yaratıcı bunları büyüttü, fakat onlar inanmadılar; böylece delil onların aleyhine sabit oldu. Şunları ise alçalttı, fakat O’nu inkar etmediler; böylece hüküm onların lehine gerekli oldu. Nitekim şöyle demişlerdir: “Yüreğimiz geri dönmedi ve adımlarımız Senin yolundan sapmadı” (Tehilim 44:19). On ikincisi, kişinin Tora’da gelecek alemde ödül ve ceza bulmayıp yalnızca bu dünyaya ait ödülü bulmasıdır. Derim ki: Bu konuya ayrı bir bölüm ayırdım; o dokuzuncu bölümdür. Kutsanmış Yaratıcı’nın yardımıyla bu konuda ihtiyaç duyulan her şeyi orada açıklayacağım.