אמר השכל – יש לדבר הזה שורש עמוק מאוד. וזה, כי הנה האדון ב"ה עשה את הרע באותה התכונה שעשאו, ובאותם הגבולים שרצה אותו. והנה הוא מגלגל גלגולים להעבירו מן הבריאה לגמרי, וכמו שביארנו. אמנם צריך שיגלגל גלגולים אלה לפי הענין של הרע, ולפי הסדרים שעשה אותו, וזה פשוט. והנה אחר שעשה האדון ב"ה את הבריאה הזאת חסרת השלמות, הוא מגלגל גלגולים אלה להשלים אותה בהעביר חסרונותיה, והוא ית' לבדו יודע שורש כל הענינים שרצה לעשות, וטעמי כל גזירותיו הנעלמים מבריותיו, כי אין הבריות יודעות אלא מן הגזירות של הרצון העליון והלאה, אך למעלה מזה, פירוש, טעמי הגזירות האלה, באמת לא נמסרו לבריות כלל, והם החקירות האסורות לנו, כי הדברים מושרשים ברוממות הרצון הרוצה אותם, מה שאי אפשר לנו להשיג. והנה הוא ית"ש יודע שלהשלים הבריאה הזאת צריכים שני דברים, הגברת ההארה, דהיינו הגברת ההשפעה וריבויה, והעלמה ומיעוטה. כי יש ענינים שנתקנים בריבוי ההארה וההשפעה, ויש ענינים שנתקנים אדרבא בהעלם ומיעוט, בהניח לרע התגבורת הגדול, כמו שביארנו:
Akıl şöyle dedi: Bu konunun çok derin bir kökü vardır. Şöyle ki: Efendi, mübarek olsun, kötülüğü yaptığı nitelikte ve onun için dilediği sınırlar içinde yaptı. Şimdi onu yaratılıştan bütünüyle geçirmek için olayları döndürmektedir; bunu daha önce açıkladık. Fakat bu döndürmeleri kötülüğün niteliğine ve onu yaptığı düzenlere göre yapması gerekir; bu açıktır. Efendi, mübarek olsun, bu yaratılışı yetkinlikten eksik yaptıktan sonra, eksikliklerini geçirerek onu tamamlamak için bu döngüleri döndürür. Bütün yapmak istediği konuların kökünü ve bütün gizli hükümlerinin sebeplerini yalnız O, yüce olsun, bilir. Çünkü yaratılanlar yalnızca üst iradenin hükümlerinden sonrasını bilirler. Bunun üstündeki şeyler, yani bu hükümlerin sebepleri, gerçekte yaratılanlara hiç verilmemiştir. Bizim için yasak olan araştırmalar bunlardır; çünkü meseleler, onları isteyen iradenin yüceliğinde köklenmiştir ve bunu kavramamız mümkün değildir. İşte O, yüce adı kutsansın, bu yaratılışı tamamlamak için iki şey gerektiğini bilir: aydınlanmanın güçlendirilmesi, yani etkinin güçlenmesi ve çoğalması; bir de onun gizlenmesi ve azalması. Çünkü bazı konular aydınlanmanın ve etkinin çoğalmasıyla onarılır; bazı konular ise tersine, gizlenme ve azalma ile, kötülüğe büyük bir güçlenme payı bırakılarak onarılır. Bunu açıkladık.
2
ודבר זה יראה בבירור למי שישים לב אל כל הנולד בעולם, שימצא שלא יולד דבר, לא לטובה ולא לרעה, שלא ימשך ממנו תועלת וטוב לעולם. וכבר אמרו (ברכות ס ע"א), כל מאי דעבדין מן שמיא לטב. אפס כי הרבה דרכים למקום, אלה מיימינים ואלה משמאילים, ואין הדברים האלה תלויים במעשה ובזכות, אלא בתכונת הבריאה ומהותה. והוא ית' שיודע לבדו מהות הבריאה באמת - יודע גם המצטרך לה. רק זאת ידענו, שיש ענין זה במהות הבריאה שלהשלמתה צריך הריבוי והמיעוט. והוא ענין הכ"ח עתים המוזכרים בספר קהלת (פרק ג), שכנגדם עד בשחק - הלבנה, המתמלאת ומתמעטת להיות דוגמא לענין הזה. ויש בזה הענין ידיעות עמוקות לחכמים בהבנת דרכי הלבנה והליכותיה, והתחברה עם השמש בכל מקריה, שהם דוגמא ממש לכל הענינים הכלליים של ההנהגה הסובבת להשלים הבריאה לפי התכונה הזאת שיש בה, כמו שביארנו, שצריך להשלמת ענינה הריבוי והמיעוט, אשר על כן המשילו כנסת ישראל ללבנה, ואמרו (סנהדרין מב ע"א), "שהם עתידים להתחדש כמותה". והפרטים בענין זה רבים ועמוקים. אך כלל הענין הוא, שהגלגל הסובב על ישראל וכללות הנבראים להשלים תיקונם מצד תכונת הבריאה, לא מצד המעשה של התחתונים - כלל עניניו מתראים בלבנה הזאת וכל הנבחן בה:
Dünyada olup bitenlere dikkat eden kimse bunu açıkça görür: İster iyi ister kötü olsun, dünyaya gelen hiçbir olay yoktur ki ondan dünya için bir yarar ve iyilik doğmasın. Nitekim şöyle denmiştir: “Göklerden yapılan her şey iyilik içindir.” Fakat Makom’un birçok yolu vardır: bazıları sağa, bazıları sola gider. Bu şeyler eyleme ve hak edişe bağlı değildir; yaratılışın yapısına ve öz niteliğine bağlıdır. Yaratılışın gerçek özünü yalnız O, yüce olsun, bildiği için, onun neye ihtiyaç duyduğunu da yalnız O bilir. Biz yalnızca şunu biliriz: yaratılışın özünde, tamamlanması için çoğalma ve azalma gerektiren bir yön vardır. Kohelet kitabında anılan yirmi sekiz zamanın konusu budur; gökte buna karşılık ay vardır: dolup eksilerek bu konunun örneği olur. Ayın yollarını, gidişlerini ve güneşle bütün durumlarındaki birleşmesini anlama konusunda bilge kişiler için derin bilgiler vardır. Bunlar, yönetimin yaratılışı tamamlamak üzere dönen genel konularının tam bir örneğidir. Açıkladığımız gibi, yaratılışın yapısında onun tamamlanması için çoğalma ve azalma gereklidir. Bu yüzden Kneset İsrael ayla karşılaştırılmış ve “onlar onun gibi yenilenmeye adaydır” denmiştir. Bu konunun ayrıntıları çok ve derindir. Fakat konunun geneli şudur: İsrael ve yaratılanların bütünü üzerinde, onların tikun’unu tamamlamak üzere dönen çark, aşağıdakilerin eylemi bakımından değil, yaratılışın yapısı bakımından işler. Onun bütün yönleri bu ayda ve ayda ayırt edilen bütün hallerde görünür.
3
ואמנם כלל תיקון הבריאה חילק אותו האדון ב"ה בין כל הנשמות אשר עשה לעבדו, לפי מה שידע היות הגון לכל אחד מהן לפי הענין שברא אותו, שהוא דבר נעלם מאוד מאוד, ולא הושג משום נביא וחוזה, כי כל זה נכלל בטעמי הגזירות שזכרנו, שהם נעלמים מן הנבראים, ולא יוודעו לנו אלא התולדות. ונמצא, שיש אדם שיגיע לו מצד שורש ענינו להיות מושפע בריבוי ההשפעה, שהוא אחד מן הדרכים שבהם נשלמת הבריאה כמו שביארנו, ויש אדם שיגיע לו מצד שורש ענינו להיות מושפע במיעוט ההשפעה, שהוא הדרך השני המצטרך להשלמת הבריאה. ואין כאן מצד מעשי בני האדם ההם, אלא מצד מה שמגיע להם לפי מה שחילק האדון ב"ה תיקון הבריאה בין הנבראים, כי זה תיקון לה וזה תיקון לה, כל אחד לפי דרכו:
Yaratılışın genel tikun’unu ise Efendi, mübarek olsun, kendisine hizmet etmeleri için yaptığı bütün neşamalar arasında paylaştırdı. Bunu, her biri için onu yarattığı konuya göre uygun olduğunu bildiği şekilde yaptı. Bu son derece gizli bir şeydir; hiçbir peygamber ve hiçbir görücü tarafından kavranmamıştır. Çünkü bütün bunlar, sözünü ettiğimiz hükümlerin sebeplerine dahildir; bunlar yaratılanlardan gizlidir ve bize yalnızca sonuçları bilinir. Buna göre, bazı insanlar kendi kök konuları bakımından etkinin çoğalmasıyla etkilenmeye uygun olur; bu, yaratılışın tamamlandığı yollardan biridir. Bazı insanlar da kendi kök konuları bakımından etkinin azalmasıyla etkilenmeye uygun olur; bu da yaratılışın tamamlanması için gereken ikinci yoldur. Burada bu insanların eylemleri yönünden bir durum yoktur; mesele, Efendi’nin, mübarek olsun, yaratılışın tikun’unu yaratılanlar arasında nasıl paylaştırdığına göre onlara düşen şeydir. Çünkü bu biri için tikun’dur, şu da öbürü için tikun’dur; her biri kendi yoluna göre.
4
ואמנם המשפט לאלקים הוא, לתת אחר כך שכר טוב לצדיקים, שהיו צדיקים והגיע להם מצד דרכי ההנהגה העליונה להיות מעונים ומיוסרים מצד העינוי שהיה להם בעולם הזה, וכנגד כל מעשיהם הטובים. ואמנם לכלל ההנהגה הזאת שאינה פונה אל הזכות והחובה, אלא פנייתה למה שמצטרך להשלמת הבריאה לפי מהותה, קראוה החכמים ז"ל, "מזל", יען אין ענינה אלא גזירה, ואינה תלויה בבחירת האדם ובזכותו. אמנם כבר אמרתי, אין דבר זה נוהג אלא בעולם הזה, אך בעולם הבא אין שם אלא שכר המעשים, מידה כנגד מידה, אפילו שכר דיבור נאה:
Yargı ise Tanrı’ya aittir: Sonra tsadiklere, tsadik oldukları halde üst yönetimin yolları bakımından acı çekmeleri ve sıkıntıya uğramaları kendilerine düşmüşse, hem bu dünyada çektikleri acıya hem de bütün iyi eylemlerine karşılık iyi ödül vermek O’na aittir. Hak ve borca bakmayıp, yaratılışın öz niteliğine göre onun tamamlanması için gerekli olana yönelen bu yönetimin bütününe bilgelerimiz z”l “mazal” demiştir; çünkü onun konusu yalnızca hükümdür, insanın seçimine ve hak edişine bağlı değildir. Fakat daha önce de söyledim: bu şey yalnızca bu dünyada işler. Gelecek dünyada ise yalnızca eylemlerin ödülü vardır; ölçüye ölçü, güzel bir sözün ödülüne kadar.
אמר השכל – יש לדבר הזה שורש עמוק מאוד. וזה, כי הנה האדון ב"ה עשה את הרע באותה התכונה שעשאו, ובאותם הגבולים שרצה אותו. והנה הוא מגלגל גלגולים להעבירו מן הבריאה לגמרי, וכמו שביארנו. אמנם צריך שיגלגל גלגולים אלה לפי הענין של הרע, ולפי הסדרים שעשה אותו, וזה פשוט. והנה אחר שעשה האדון ב"ה את הבריאה הזאת חסרת השלמות, הוא מגלגל גלגולים אלה להשלים אותה בהעביר חסרונותיה, והוא ית' לבדו יודע שורש כל הענינים שרצה לעשות, וטעמי כל גזירותיו הנעלמים מבריותיו, כי אין הבריות יודעות אלא מן הגזירות של הרצון העליון והלאה, אך למעלה מזה, פירוש, טעמי הגזירות האלה, באמת לא נמסרו לבריות כלל, והם החקירות האסורות לנו, כי הדברים מושרשים ברוממות הרצון הרוצה אותם, מה שאי אפשר לנו להשיג. והנה הוא ית"ש יודע שלהשלים הבריאה הזאת צריכים שני דברים, הגברת ההארה, דהיינו הגברת ההשפעה וריבויה, והעלמה ומיעוטה. כי יש ענינים שנתקנים בריבוי ההארה וההשפעה, ויש ענינים שנתקנים אדרבא בהעלם ומיעוט, בהניח לרע התגבורת הגדול, כמו שביארנו:
Akıl şöyle dedi: Bu konunun çok derin bir kökü vardır. Şöyle ki: Efendi, mübarek olsun, kötülüğü yaptığı nitelikte ve onun için dilediği sınırlar içinde yaptı. Şimdi onu yaratılıştan bütünüyle geçirmek için olayları döndürmektedir; bunu daha önce açıkladık. Fakat bu döndürmeleri kötülüğün niteliğine ve onu yaptığı düzenlere göre yapması gerekir; bu açıktır. Efendi, mübarek olsun, bu yaratılışı yetkinlikten eksik yaptıktan sonra, eksikliklerini geçirerek onu tamamlamak için bu döngüleri döndürür. Bütün yapmak istediği konuların kökünü ve bütün gizli hükümlerinin sebeplerini yalnız O, yüce olsun, bilir. Çünkü yaratılanlar yalnızca üst iradenin hükümlerinden sonrasını bilirler. Bunun üstündeki şeyler, yani bu hükümlerin sebepleri, gerçekte yaratılanlara hiç verilmemiştir. Bizim için yasak olan araştırmalar bunlardır; çünkü meseleler, onları isteyen iradenin yüceliğinde köklenmiştir ve bunu kavramamız mümkün değildir. İşte O, yüce adı kutsansın, bu yaratılışı tamamlamak için iki şey gerektiğini bilir: aydınlanmanın güçlendirilmesi, yani etkinin güçlenmesi ve çoğalması; bir de onun gizlenmesi ve azalması. Çünkü bazı konular aydınlanmanın ve etkinin çoğalmasıyla onarılır; bazı konular ise tersine, gizlenme ve azalma ile, kötülüğe büyük bir güçlenme payı bırakılarak onarılır. Bunu açıkladık.
ודבר זה יראה בבירור למי שישים לב אל כל הנולד בעולם, שימצא שלא יולד דבר, לא לטובה ולא לרעה, שלא ימשך ממנו תועלת וטוב לעולם. וכבר אמרו (ברכות ס ע"א), כל מאי דעבדין מן שמיא לטב. אפס כי הרבה דרכים למקום, אלה מיימינים ואלה משמאילים, ואין הדברים האלה תלויים במעשה ובזכות, אלא בתכונת הבריאה ומהותה. והוא ית' שיודע לבדו מהות הבריאה באמת - יודע גם המצטרך לה. רק זאת ידענו, שיש ענין זה במהות הבריאה שלהשלמתה צריך הריבוי והמיעוט. והוא ענין הכ"ח עתים המוזכרים בספר קהלת (פרק ג), שכנגדם עד בשחק - הלבנה, המתמלאת ומתמעטת להיות דוגמא לענין הזה. ויש בזה הענין ידיעות עמוקות לחכמים בהבנת דרכי הלבנה והליכותיה, והתחברה עם השמש בכל מקריה, שהם דוגמא ממש לכל הענינים הכלליים של ההנהגה הסובבת להשלים הבריאה לפי התכונה הזאת שיש בה, כמו שביארנו, שצריך להשלמת ענינה הריבוי והמיעוט, אשר על כן המשילו כנסת ישראל ללבנה, ואמרו (סנהדרין מב ע"א), "שהם עתידים להתחדש כמותה". והפרטים בענין זה רבים ועמוקים. אך כלל הענין הוא, שהגלגל הסובב על ישראל וכללות הנבראים להשלים תיקונם מצד תכונת הבריאה, לא מצד המעשה של התחתונים - כלל עניניו מתראים בלבנה הזאת וכל הנבחן בה:
Dünyada olup bitenlere dikkat eden kimse bunu açıkça görür: İster iyi ister kötü olsun, dünyaya gelen hiçbir olay yoktur ki ondan dünya için bir yarar ve iyilik doğmasın. Nitekim şöyle denmiştir: “Göklerden yapılan her şey iyilik içindir.” Fakat Makom’un birçok yolu vardır: bazıları sağa, bazıları sola gider. Bu şeyler eyleme ve hak edişe bağlı değildir; yaratılışın yapısına ve öz niteliğine bağlıdır. Yaratılışın gerçek özünü yalnız O, yüce olsun, bildiği için, onun neye ihtiyaç duyduğunu da yalnız O bilir. Biz yalnızca şunu biliriz: yaratılışın özünde, tamamlanması için çoğalma ve azalma gerektiren bir yön vardır. Kohelet kitabında anılan yirmi sekiz zamanın konusu budur; gökte buna karşılık ay vardır: dolup eksilerek bu konunun örneği olur. Ayın yollarını, gidişlerini ve güneşle bütün durumlarındaki birleşmesini anlama konusunda bilge kişiler için derin bilgiler vardır. Bunlar, yönetimin yaratılışı tamamlamak üzere dönen genel konularının tam bir örneğidir. Açıkladığımız gibi, yaratılışın yapısında onun tamamlanması için çoğalma ve azalma gereklidir. Bu yüzden Kneset İsrael ayla karşılaştırılmış ve “onlar onun gibi yenilenmeye adaydır” denmiştir. Bu konunun ayrıntıları çok ve derindir. Fakat konunun geneli şudur: İsrael ve yaratılanların bütünü üzerinde, onların tikun’unu tamamlamak üzere dönen çark, aşağıdakilerin eylemi bakımından değil, yaratılışın yapısı bakımından işler. Onun bütün yönleri bu ayda ve ayda ayırt edilen bütün hallerde görünür.
ואמנם כלל תיקון הבריאה חילק אותו האדון ב"ה בין כל הנשמות אשר עשה לעבדו, לפי מה שידע היות הגון לכל אחד מהן לפי הענין שברא אותו, שהוא דבר נעלם מאוד מאוד, ולא הושג משום נביא וחוזה, כי כל זה נכלל בטעמי הגזירות שזכרנו, שהם נעלמים מן הנבראים, ולא יוודעו לנו אלא התולדות. ונמצא, שיש אדם שיגיע לו מצד שורש ענינו להיות מושפע בריבוי ההשפעה, שהוא אחד מן הדרכים שבהם נשלמת הבריאה כמו שביארנו, ויש אדם שיגיע לו מצד שורש ענינו להיות מושפע במיעוט ההשפעה, שהוא הדרך השני המצטרך להשלמת הבריאה. ואין כאן מצד מעשי בני האדם ההם, אלא מצד מה שמגיע להם לפי מה שחילק האדון ב"ה תיקון הבריאה בין הנבראים, כי זה תיקון לה וזה תיקון לה, כל אחד לפי דרכו:
Yaratılışın genel tikun’unu ise Efendi, mübarek olsun, kendisine hizmet etmeleri için yaptığı bütün neşamalar arasında paylaştırdı. Bunu, her biri için onu yarattığı konuya göre uygun olduğunu bildiği şekilde yaptı. Bu son derece gizli bir şeydir; hiçbir peygamber ve hiçbir görücü tarafından kavranmamıştır. Çünkü bütün bunlar, sözünü ettiğimiz hükümlerin sebeplerine dahildir; bunlar yaratılanlardan gizlidir ve bize yalnızca sonuçları bilinir. Buna göre, bazı insanlar kendi kök konuları bakımından etkinin çoğalmasıyla etkilenmeye uygun olur; bu, yaratılışın tamamlandığı yollardan biridir. Bazı insanlar da kendi kök konuları bakımından etkinin azalmasıyla etkilenmeye uygun olur; bu da yaratılışın tamamlanması için gereken ikinci yoldur. Burada bu insanların eylemleri yönünden bir durum yoktur; mesele, Efendi’nin, mübarek olsun, yaratılışın tikun’unu yaratılanlar arasında nasıl paylaştırdığına göre onlara düşen şeydir. Çünkü bu biri için tikun’dur, şu da öbürü için tikun’dur; her biri kendi yoluna göre.
ואמנם המשפט לאלקים הוא, לתת אחר כך שכר טוב לצדיקים, שהיו צדיקים והגיע להם מצד דרכי ההנהגה העליונה להיות מעונים ומיוסרים מצד העינוי שהיה להם בעולם הזה, וכנגד כל מעשיהם הטובים. ואמנם לכלל ההנהגה הזאת שאינה פונה אל הזכות והחובה, אלא פנייתה למה שמצטרך להשלמת הבריאה לפי מהותה, קראוה החכמים ז"ל, "מזל", יען אין ענינה אלא גזירה, ואינה תלויה בבחירת האדם ובזכותו. אמנם כבר אמרתי, אין דבר זה נוהג אלא בעולם הזה, אך בעולם הבא אין שם אלא שכר המעשים, מידה כנגד מידה, אפילו שכר דיבור נאה:
Yargı ise Tanrı’ya aittir: Sonra tsadiklere, tsadik oldukları halde üst yönetimin yolları bakımından acı çekmeleri ve sıkıntıya uğramaları kendilerine düşmüşse, hem bu dünyada çektikleri acıya hem de bütün iyi eylemlerine karşılık iyi ödül vermek O’na aittir. Hak ve borca bakmayıp, yaratılışın öz niteliğine göre onun tamamlanması için gerekli olana yönelen bu yönetimin bütününe bilgelerimiz z”l “mazal” demiştir; çünkü onun konusu yalnızca hükümdür, insanın seçimine ve hak edişine bağlı değildir. Fakat daha önce de söyledim: bu şey yalnızca bu dünyada işler. Gelecek dünyada ise yalnızca eylemlerin ödülü vardır; ölçüye ölçü, güzel bir sözün ödülüne kadar.