אמר השכל – נשלים סדר עריכת משפטי הנהגתו ית', ונאמר, כי הנה אחר שכבר קבע הרצון העליון גבולו של הרע, וחקק עניניו מה שיהיו ולא יוסיפו, שב וקבע הנהגה ישרה כמו שהעולם צריך אחר היות מציאות הלע זה בבריאתו. ואמנם כלל מה שרצה הרצון העליון במציאות הרע הזה, הוא שיתקיים זמן מה כאשר הגביל לו, ושאחר כך יתבטל; ומתחילתו של עולם כבר הוא מנהל אותו לקראת סופו הטוב - שיהיה הרע מתבטל ממנו. והרי זו הנהגה אחת שכבר הזכרנוה למעלה בענין גילוי יחודו ית'. ואמנם לכל הזמן שהוא ית' רוצה בקיומו צריכה הנהגה אחרת, כי הרי אין המצאו לבטלה, אלא לצורך עבודת האדם. ועל כן צריך כאן הנהגה הראויה למעשה העבודה הזאת בכל תנאיה:
Akıl şöyle dedi: O’nun, adı yüce olsun, yönetiminin hükümlerinin düzenini tamamlayalım ve şöyle diyelim: Üst İrade kötülüğün sınırını belirledikten, onun ne olacağını ve daha fazlası olmayacağını yasa olarak koyduktan sonra, dünyada bu kötülüğün varlığı bulunduğu için dünyanın ihtiyaç duyduğu gibi doğru bir yönetim kurdu. Üst İrade’nin bu kötülüğün varlığında genel olarak istediği şey, onu kendisi için belirlediği süre kadar varlıkta tutmak, sonra da yok etmektir. Dünyanın başlangıcından itibaren onu iyi sonuna doğru yönetmektedir: kötülük ondan yok edilecektir. Bu, O’nun, adı yüce olsun, Birliğinin açığa çıkması konusunda yukarıda zikrettiğimiz bir yönetimdir. Fakat O’nun, adı yüce olsun, kötülüğün varlığını istediği bütün süre boyunca başka bir yönetim gerekir; çünkü onun varlığı boşuna değildir, insanın çalışması içindir. Bu yüzden burada bu çalışmanın bütün şartlarına uygun bir yönetim gerekir.
2
והנה תדעי ודאי שאין המעשים הטובים תועלת לו ית' כלל, ולא המעשים הרעים חסרון, וכבר נאמר (איוב לה, ו ז), "אם חטאת מה תפעל בו וגו' אם צדקת מה תתן לו" וגו'. אלא שהוא ית' המציא מין הנהגה אחת במשפטים ודרכים מיוחדים, שידע היותם הגונים לתכלית הזה, שמצדם יהיה מציאות זכות וחובה לאדם, שעל פי הדרכים האלה יוכל להקרא תועלת מה שיקיימו בני האדם את המצוות, וחסרון - שיעברו עליהם; לא תועלת וחסרון לעצמו ית', אלא למה שהוא רוצה לפעול בנו. והוא ענין, "כשישראל עושים רצונו של מקום מוסיפים כח בגבורה של מעלה" וכו', שפירשו רז"ל (ילק"ש האזינו סוף סי' תתקמה). ואף גם זאת, לא לפי שאינו יכול לפעול אלא על פי מעשי התחתונים, חלילה, אלא לפי שאינו רוצה לפעול. ועל כן יקראו המעשים הטובים, כבודו ית', והמעשים הרעים ההפך ח"ו. ונמצא שזה הוא מה שחידש בתחילה האדון ב"ה בהנהגה הזאת שלצורך העבודה, היינו מציאות התועלת שיוכלו להביא המעשים הטובים, והחסרון שיוכלו להביא המעשים הרעים, כי כל זה הוא מחודש, ותלוי רק ברצונו ית', וכמו שביארנו. וזה נקרא הנהגת הטוב והרע, כי כלל הטוב הוא כל הסדרים המתוקנים, וכל התועלת שיוצא מן המעשים הטובים; והרע הפך זה - כל החסרון היוצא מן העבירות:
Kesinlikle bil ki iyi fiiller O’na, adı yüce olsun, hiçbir yarar sağlamaz; kötü fiiller de O’nda hiçbir eksiklik meydana getirmez. Nitekim “Günah işlersen O’na ne yaparsın?... Doğru olursan O’na ne verirsin?” denmiştir. Fakat O, adı yüce olsun, özel hükümler ve yollar içinde bir yönetim türü var etti; bunların bu amaç için uygun olduğunu bildi. Bu yollar açısından insan için hak ediş ve borç doğar. Bu yollara göre insanların mitsvaları yerine getirmesine “yarar”, onları çiğnemesine ise “eksiklik” denebilir; fakat bu yarar ve eksiklik O’nun kendisine değil, O’nun bizde yapmak istediği şeye göredir. “İsrael Makom’un iradesini yaptığında yukarıdaki güce güç katarlar” vb. öğretinin anlamı budur; hahamlarımız z”l bunu açıklamıştır. Bu da, O’nun ancak aşağıdakilerin fiillerine göre işleyebildiği için değildir, Tanrı korusun; yalnızca O böyle işlemek istemediği içindir. Bu yüzden iyi fiillere O’nun, adı yüce olsun, onuru denir; kötü fiiller ise bunun tersidir, Tanrı korusun. Buna göre bu çalışma için gereken bu yönetimde Efendi, kutsanmış O, başlangıçta şunu yeniledi: iyi fiillerin getirebileceği yarar ve kötü fiillerin getirebileceği eksiklik varlığı. Çünkü bütün bunlar yenilenmiştir ve yalnızca O’nun, adı yüce olsun, iradesine bağlıdır; açıkladığımız gibi. Buna iyi ve kötü yönetimi denir. Çünkü iyinin genel anlamı, düzeltilmiş bütün düzenler ve iyi fiillerden çıkan bütün yarardır. Kötü ise bunun tersidir: günahlardan çıkan bütün eksiklik.
3
אחר כך קבע עניני שכר ועונש, ומדרגות האדם בהתאם למעשיו, ודרכי התיקון ע"י תשובה ויסוריםB:
Sonra ödül ve ceza konularını, insanın fiillerine göre derecelerini ve teşuva ile yisurim yoluyla tikun yollarını belirledi.
4
ואחרי זה צריך לסדר עניני השכר ועונש, דהיינו, מה הטוב שינתן לעושי המצוה, והעונש לעוברים עליה וזה השכר ועונש צריך שיהיה משני מינים, דהיינו, משכר ועונש של זה העולם, ומהגמול האמיתי של העולם הבא. וצריך לחדש סידורי מצב בני האדם, מצב הטובים ומצב הרעים, בקרבתם וריחוקם אליו ית' בהדרגה מדוקדקת לפי ענין מעשיהם; ותיקון המקולקלים, שהוא כלל התשובה, או קבלת היסורין בעולם הזה או בעולם הבא. נמצאת כל זאת הנהגה המצטרכת לכל זמן המצא הרע. וכבר את רואה כמה חכמה עמוקה יצטרך להעמיד כל הדברים האלה על בורים:
Bundan sonra ödül ve ceza konularının düzenlenmesi gerekir; yani mitsvayı yapanlara verilecek iyilik ve onu çiğneyenlere verilecek ceza. Bu ödül ve ceza iki türden olmalıdır: bu dünyanın ödül ve cezası ile Gelecek Dünya’nın gerçek karşılığı. Ayrıca insanların hallerinin, iyilerin hali ile kötülerin halinin, O’na, adı yüce olsun, yakınlık ve uzaklık bakımından, fiillerinin durumuna göre ince bir derecelenmeyle yenilenmesi gerekir. Bozulmuş olanların tikun’u da buna dahildir: genel olarak teşuva, ya da bu dünyada veya Gelecek Dünya’da yisurim’i kabul etmek. Bütün bunlar, kötülüğün var olduğu bütün süre için gerekli yönetimi oluşturur. Görüyorsun ki bütün bu şeyleri kendi doğruluğu içinde yerli yerine koymak için ne kadar derin bir hikmet gerekir.
5
וכל זה מלבד ההנהגה העמוקה המסבבת כלל המציאות כולו אל התיקון השלם, המגלגלת הדברים לשיבטל הרע ביטול גמור מן הבריאה, ומה שמצטרך לו מן ההנהגה. וזאת היא הנהגה מיוסדת על התעלם השלמות העליון, ועל שובו להגלות. ושיעור הנהגה הזאת הם שיעורי הסיבוב של הגלגל הזה, פירוש, הילוך כל הענין הסובב והולך מהתעלם השלמות העליון ועד הגלותו, וכמו שביארנו במקומו בס"ד. הנה אלה שתי הנהגות שצריכים אנו לבאר באר היטב, אם לא פרטיהם, כי אין להם תכלית, אך כלליהם לפחות, עד מקום שידינו מגעת:
Bütün bunların dışında, bütün varlığı tam tikun’a doğru döndüren derin yönetim vardır. Bu yönetim, kötülüğün yaratılıştan bütünüyle yok edilmesini sağlayacak şekilde işleri döndürür ve bunun için gerekli yönetimi içerir. Bu yönetim, üst tamlığın gizlenmesi ve sonra yeniden açığa çıkması üzerine kuruludur. Bu yönetimin ölçüleri, bu çarkın dönüş ölçüleridir; yani üst tamlığın gizlenmesinden açığa çıkmasına kadar bütün işin dönüp ilerleyişidir. Bunu kendi yerinde, göklerin yardımıyla, açıklamıştık. İşte bunlar çok iyi açıklamamız gereken iki yönetimdir; ayrıntılarını değil, çünkü onların sonu yoktur, fakat en azından genel ilkelerini, elimizin ulaştığı yere kadar.
אמר השכל – נשלים סדר עריכת משפטי הנהגתו ית', ונאמר, כי הנה אחר שכבר קבע הרצון העליון גבולו של הרע, וחקק עניניו מה שיהיו ולא יוסיפו, שב וקבע הנהגה ישרה כמו שהעולם צריך אחר היות מציאות הלע זה בבריאתו. ואמנם כלל מה שרצה הרצון העליון במציאות הרע הזה, הוא שיתקיים זמן מה כאשר הגביל לו, ושאחר כך יתבטל; ומתחילתו של עולם כבר הוא מנהל אותו לקראת סופו הטוב - שיהיה הרע מתבטל ממנו. והרי זו הנהגה אחת שכבר הזכרנוה למעלה בענין גילוי יחודו ית'. ואמנם לכל הזמן שהוא ית' רוצה בקיומו צריכה הנהגה אחרת, כי הרי אין המצאו לבטלה, אלא לצורך עבודת האדם. ועל כן צריך כאן הנהגה הראויה למעשה העבודה הזאת בכל תנאיה:
Akıl şöyle dedi: O’nun, adı yüce olsun, yönetiminin hükümlerinin düzenini tamamlayalım ve şöyle diyelim: Üst İrade kötülüğün sınırını belirledikten, onun ne olacağını ve daha fazlası olmayacağını yasa olarak koyduktan sonra, dünyada bu kötülüğün varlığı bulunduğu için dünyanın ihtiyaç duyduğu gibi doğru bir yönetim kurdu. Üst İrade’nin bu kötülüğün varlığında genel olarak istediği şey, onu kendisi için belirlediği süre kadar varlıkta tutmak, sonra da yok etmektir. Dünyanın başlangıcından itibaren onu iyi sonuna doğru yönetmektedir: kötülük ondan yok edilecektir. Bu, O’nun, adı yüce olsun, Birliğinin açığa çıkması konusunda yukarıda zikrettiğimiz bir yönetimdir. Fakat O’nun, adı yüce olsun, kötülüğün varlığını istediği bütün süre boyunca başka bir yönetim gerekir; çünkü onun varlığı boşuna değildir, insanın çalışması içindir. Bu yüzden burada bu çalışmanın bütün şartlarına uygun bir yönetim gerekir.
והנה תדעי ודאי שאין המעשים הטובים תועלת לו ית' כלל, ולא המעשים הרעים חסרון, וכבר נאמר (איוב לה, ו ז), "אם חטאת מה תפעל בו וגו' אם צדקת מה תתן לו" וגו'. אלא שהוא ית' המציא מין הנהגה אחת במשפטים ודרכים מיוחדים, שידע היותם הגונים לתכלית הזה, שמצדם יהיה מציאות זכות וחובה לאדם, שעל פי הדרכים האלה יוכל להקרא תועלת מה שיקיימו בני האדם את המצוות, וחסרון - שיעברו עליהם; לא תועלת וחסרון לעצמו ית', אלא למה שהוא רוצה לפעול בנו. והוא ענין, "כשישראל עושים רצונו של מקום מוסיפים כח בגבורה של מעלה" וכו', שפירשו רז"ל (ילק"ש האזינו סוף סי' תתקמה). ואף גם זאת, לא לפי שאינו יכול לפעול אלא על פי מעשי התחתונים, חלילה, אלא לפי שאינו רוצה לפעול. ועל כן יקראו המעשים הטובים, כבודו ית', והמעשים הרעים ההפך ח"ו. ונמצא שזה הוא מה שחידש בתחילה האדון ב"ה בהנהגה הזאת שלצורך העבודה, היינו מציאות התועלת שיוכלו להביא המעשים הטובים, והחסרון שיוכלו להביא המעשים הרעים, כי כל זה הוא מחודש, ותלוי רק ברצונו ית', וכמו שביארנו. וזה נקרא הנהגת הטוב והרע, כי כלל הטוב הוא כל הסדרים המתוקנים, וכל התועלת שיוצא מן המעשים הטובים; והרע הפך זה - כל החסרון היוצא מן העבירות:
Kesinlikle bil ki iyi fiiller O’na, adı yüce olsun, hiçbir yarar sağlamaz; kötü fiiller de O’nda hiçbir eksiklik meydana getirmez. Nitekim “Günah işlersen O’na ne yaparsın?... Doğru olursan O’na ne verirsin?” denmiştir. Fakat O, adı yüce olsun, özel hükümler ve yollar içinde bir yönetim türü var etti; bunların bu amaç için uygun olduğunu bildi. Bu yollar açısından insan için hak ediş ve borç doğar. Bu yollara göre insanların mitsvaları yerine getirmesine “yarar”, onları çiğnemesine ise “eksiklik” denebilir; fakat bu yarar ve eksiklik O’nun kendisine değil, O’nun bizde yapmak istediği şeye göredir. “İsrael Makom’un iradesini yaptığında yukarıdaki güce güç katarlar” vb. öğretinin anlamı budur; hahamlarımız z”l bunu açıklamıştır. Bu da, O’nun ancak aşağıdakilerin fiillerine göre işleyebildiği için değildir, Tanrı korusun; yalnızca O böyle işlemek istemediği içindir. Bu yüzden iyi fiillere O’nun, adı yüce olsun, onuru denir; kötü fiiller ise bunun tersidir, Tanrı korusun. Buna göre bu çalışma için gereken bu yönetimde Efendi, kutsanmış O, başlangıçta şunu yeniledi: iyi fiillerin getirebileceği yarar ve kötü fiillerin getirebileceği eksiklik varlığı. Çünkü bütün bunlar yenilenmiştir ve yalnızca O’nun, adı yüce olsun, iradesine bağlıdır; açıkladığımız gibi. Buna iyi ve kötü yönetimi denir. Çünkü iyinin genel anlamı, düzeltilmiş bütün düzenler ve iyi fiillerden çıkan bütün yarardır. Kötü ise bunun tersidir: günahlardan çıkan bütün eksiklik.
אחר כך קבע עניני שכר ועונש, ומדרגות האדם בהתאם למעשיו, ודרכי התיקון ע"י תשובה ויסוריםB:
Sonra ödül ve ceza konularını, insanın fiillerine göre derecelerini ve teşuva ile yisurim yoluyla tikun yollarını belirledi.
ואחרי זה צריך לסדר עניני השכר ועונש, דהיינו, מה הטוב שינתן לעושי המצוה, והעונש לעוברים עליה וזה השכר ועונש צריך שיהיה משני מינים, דהיינו, משכר ועונש של זה העולם, ומהגמול האמיתי של העולם הבא. וצריך לחדש סידורי מצב בני האדם, מצב הטובים ומצב הרעים, בקרבתם וריחוקם אליו ית' בהדרגה מדוקדקת לפי ענין מעשיהם; ותיקון המקולקלים, שהוא כלל התשובה, או קבלת היסורין בעולם הזה או בעולם הבא. נמצאת כל זאת הנהגה המצטרכת לכל זמן המצא הרע. וכבר את רואה כמה חכמה עמוקה יצטרך להעמיד כל הדברים האלה על בורים:
Bundan sonra ödül ve ceza konularının düzenlenmesi gerekir; yani mitsvayı yapanlara verilecek iyilik ve onu çiğneyenlere verilecek ceza. Bu ödül ve ceza iki türden olmalıdır: bu dünyanın ödül ve cezası ile Gelecek Dünya’nın gerçek karşılığı. Ayrıca insanların hallerinin, iyilerin hali ile kötülerin halinin, O’na, adı yüce olsun, yakınlık ve uzaklık bakımından, fiillerinin durumuna göre ince bir derecelenmeyle yenilenmesi gerekir. Bozulmuş olanların tikun’u da buna dahildir: genel olarak teşuva, ya da bu dünyada veya Gelecek Dünya’da yisurim’i kabul etmek. Bütün bunlar, kötülüğün var olduğu bütün süre için gerekli yönetimi oluşturur. Görüyorsun ki bütün bu şeyleri kendi doğruluğu içinde yerli yerine koymak için ne kadar derin bir hikmet gerekir.
וכל זה מלבד ההנהגה העמוקה המסבבת כלל המציאות כולו אל התיקון השלם, המגלגלת הדברים לשיבטל הרע ביטול גמור מן הבריאה, ומה שמצטרך לו מן ההנהגה. וזאת היא הנהגה מיוסדת על התעלם השלמות העליון, ועל שובו להגלות. ושיעור הנהגה הזאת הם שיעורי הסיבוב של הגלגל הזה, פירוש, הילוך כל הענין הסובב והולך מהתעלם השלמות העליון ועד הגלותו, וכמו שביארנו במקומו בס"ד. הנה אלה שתי הנהגות שצריכים אנו לבאר באר היטב, אם לא פרטיהם, כי אין להם תכלית, אך כלליהם לפחות, עד מקום שידינו מגעת:
Bütün bunların dışında, bütün varlığı tam tikun’a doğru döndüren derin yönetim vardır. Bu yönetim, kötülüğün yaratılıştan bütünüyle yok edilmesini sağlayacak şekilde işleri döndürür ve bunun için gerekli yönetimi içerir. Bu yönetim, üst tamlığın gizlenmesi ve sonra yeniden açığa çıkması üzerine kuruludur. Bu yönetimin ölçüleri, bu çarkın dönüş ölçüleridir; yani üst tamlığın gizlenmesinden açığa çıkmasına kadar bütün işin dönüp ilerleyişidir. Bunu kendi yerinde, göklerin yardımıyla, açıklamıştık. İşte bunlar çok iyi açıklamamız gereken iki yönetimdir; ayrıntılarını değil, çünkü onların sonu yoktur, fakat en azından genel ilkelerini, elimizin ulaştığı yere kadar.