המאמר הראשון, הכלל הראשון 1

בבאור ההקדמות כפי מה שבאו מבוארות בדברי הפלוסופים. ובמופתי הרב הלקוחים ממאמר הפילסופים ולזה חלקנו הכלל הזה לל״ב פרקים הכ״ו לבאר הכ״ו הקדמות וששה עוד לבאר מופתי הרב שהם ששה:

בביאור ההקדמה הראשונה האומרת שמציאות בעל שעור אחד אין תכלית לו שקר. והנה ההקדמה הזאת חקר עליה ארסטו במקומות מתחלפים מספריו בשמע ובשמים והעולם ובמה שאחר והביא מופתים עליה אם בבאור המנעות מציאות גודל נבדל בב״ת ואם בבאור מציאות גודל גשמי בב״ת ואם בבאור המנעות מציאות מתנועע בב״ת תנועה סבובית או ישרה ואם בבאור כולל בהמנעו׳ מציאות גשם בב״ת בפעל ולזה חלקנו הפרק זה לד׳ [מינים] (עיונים) במספ׳ מיני המופתי'. המין האחד בביאור המנעות מציאות גודל נבדל בב״ת וסדר המופת כן אמר לא (ימנע) [ימלט] העניין מחלוקה אם שיהיה הגודל הזה הנבדל מקבל החלוקה או בלתי מקבל החלוקה. ואם לא היה מקבל החלוקה הנה לא יתואר כשהוא בב״ת אלא כמו שיאמר בנקודה שהיא בב״ת ובמראה שהוא בלתי נשמע נשאר אם כן שיהיה מקבל החלוקה ולא (ימנע) [ימלט] א״כ משיהי כמה נבדל או עצם מן העצמים הנבדלים כנפש והשכל ובטל שיהיה עצם נבדל למה שהנבדל במה שהוא נבדל אינו מקבל החלוקה וכבר הונח מקבל החלוקה ועוד שלא (ימנע) [ימלט] אם שנאמר שהוא מתחלק או שאינו מתחלק ואם הוא מתחלק אחר שהיה נבדל פשוט ומתדמה החלקים חוייב שיהיה גדר החלק והכל אחד ולפי שהניח הכל בב"ת יחוייב שיהיה החלק בב״ת והוא בתכלית הבטול שיהיו הכל והחלק אחד ואם אינו מתחלק כמו שיחוייב בנבדל הנה אמרנו בו שהוא בב״ת כמו שיאמר בנקודה שהיא בב״ת נשאר אם כן שיהיה כמה ולא ימלט אם כן שיהיה אם כמה נמצא בנושא ואם כמה נבדל ובטל שיהיה כמה נבדל אחר שהיו המספר והשיעור אשר עליהם יאמר הבב״ת בלתי נבדלים מן המוחש. ואם היה כמה נמצא בנושא אחר שהיו' המקרים בלתי נבדלים מנושאם והיו התכלית והבלתי תכלית מקרים נושאים הכמה חוייב שיהיו בלתי נבדלים אחר שהכמה בלתי נבדל. ולהיות המופת הזה בנוי על ההקדמה המחייבת המנעות שיעור נבדל למוחשות והאומר ברחק נבדל מקיים מציאותו כבר יהיה נערך על הדרוש ולזה יראה שהוא סומך על סברתו בהמנעות הרחוק. וזה שאם הודינו במציאותו לא ימנע מציאו' שיעור נבדל למוחשות אבל אולי יחוייב מציאותו למה שכב' אפש׳ שישוער ויתאמת אמרנו בו גדול או קטן ויתר משיגי חכמה. אבל למה שהרחיק מציאותו בנה עליו המופת הזה. ולזה ראינו להביא מופתיו על צד הקצור במין הזה כדי שנחקור בהם בכלל השני אם הם נותנים האמת בו על כל פנים בג״ה. והנה לפי שהאומרים ברקות דמו שתנועת ההעתק בלתי אפשרית אם לא היה הרקות נמצא. הוא לקח תחילה בביאור שקרות הדמוי ההוא. עוד סדר ארבעה מופתים בביטול מציאות הרקות. והנה באור שקרות הדמוי הוא כן אם היה הרקות סבת התנועה יחוייב שיהיה פועל או תכלית אבל אינו פועל או תכלית יוליד סותר הקודם. והנה חיוב התדבקות הנמשך לקודם מבואר למה שהתבאר שסבות הדבר' ארבעה והם החומר והצורה והפועל והתכלית והוא מבואר שאין הרקות חמר התנועה ולא צורתה נשאר אם כן שיהיה פועל או תכלית. וחיוב סותר הנמשך יתבאר כן לפי שאנחנו נראה גשמים מתחלפים מתנועעים תנועת ההעתק מקצתם אל המעלה ומקצתם אל המטה וכבר יראה שסבת ההתחלפות אם טבע הדבר הנעתק והוא המניע והפועל. ואם טבע המקום אשר אליו התנועה והוא התכלי' מה לפי שהיה הרקות מתדמה החלקים וא״א שיתחלף בו בעניין שיהיה לקצתו טבע מה שממנו וקצתו מה שאליו [לא ימלט הענין מחלוקה אם שיהי' לו טבע מה שממנו או טבע מה שאליו או שלא יהי׳ לו לא טבע מה שממנו ולא טבע מה שאליו] (או שלא יהיה לו טבע מה שממנו ומה שאליו). ואם הנחנו לו טבע מה שממנו כאשר הונח גשם מהברקות חוייב שיהיה נח לעולם. ואם הנחנו לו טבע מה שאליו חוייב שיתנועע אל כל הצדדים יחד או שיהיה נח לעולם לפי שאין התנועה לצד אחד ראויה יותר מהתנועה לצד אחר. ואם הנחנו שאין לו טבע מה שממנו ולא מה שאליו וכמו שהוא האמת בעצמו למה שהוא רוחק נבדל מהדברים הטבעיים חוייב ג״כ שיהיה הדבר נח לעולם וזה התבאר שאין הרקות פועל ולא תכלית וזהו מה שכוון באורו במופת הזה.

Birinci Genel Bölüm Öncüllerin, Filozofların Sözlerinde Açıklandığı Biçimiyle Açıklaması; Rambam’ın da Filozofların Sözlerinden Aldığı Kanıtların Açıklanması Bu nedenle bu genel bölümü otuz iki bölüme ayırdık: Bunların yirmi altısı, yirmi altı öncülü açıklamak içindir; diğer altısı ise Rambam’ın altı kanıtını açıklamak içindir. Birinci Öncülün Açıklanması Birinci öncül şunu söyler: Ölçüsü olan bir büyüklüğün sonsuz olarak var olması yanlıştır. Aristoteles bu öncülü kitaplarının çeşitli yerlerinde; Fizik’te, Gök ve Evren’de ve Metafizik’te araştırmıştır. Bu konuda çeşitli kanıtlar getirmiştir: Sonsuz ayrık bir büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak için, sonsuz cisme ait bir büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak için, dairesel ya da doğrusal hareket eden sonsuz bir hareketlinin varlığının olanaksızlığını açıklamak için ve edimsel sonsuz bir cismin varlığının olanaksızlığını genel olarak açıklamak için. Bu nedenle bu bölümü, kanıt türlerinin sayısına göre dört türe ayırdık. Birinci tür, sonsuz ayrık bir büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak hakkındadır. Kanıtın düzeni şöyledir: Bu ayrık büyüklük ya bölünmeyi kabul eder ya da bölünmeyi kabul etmez. Eğer bölünmeyi kabul etmiyorsa, ona “sonsuz” denmesi ancak bir noktanın “sonsuz” diye nitelenmesi veya bir rengin “işitilmez” diye nitelenmesi gibi olur. Öyleyse geriye, onun bölünmeyi kabul etmesi kalır. Böyle olunca da bu şey ya ayrık bir niceliktir ya da ruh ve akıl gibi ayrık tözlerden biridir. Ayrık bir töz olması geçersizdir. Çünkü ayrık olan, ayrık olması bakımından bölünmeyi kabul etmez. Oysa burada onun bölünmeyi kabul ettiği varsayılmıştır. Dahası, şu iki ihtimalden biri zorunludur: Ya bölünür ya da bölünmez. Eğer bölünüyorsa, ayrık, basit ve parçaları birbirine benzer olduğuna göre, parçanın tanımı ile bütünün tanımının aynı olması gerekir. Bütünün sonsuz olduğu varsayıldığı için, parçanın da sonsuz olması gerekir. Oysa bütün ile parçanın aynı olması bütünüyle geçersizdir. Eğer bölünmüyorsa —ki ayrık varlık hakkında zorunlu olan budur— o zaman onun hakkında “sonsuzdur” dememiz, bir noktanın “sonsuzdur” denmesi gibi olur. Bu durumda geriye, onun bir nicelik olması kalır. Bu durumda da şu iki ihtimalden biri zorunludur: Ya bir konuda bulunan niceliktir ya da ayrık bir niceliktir. Ayrık nicelik olması geçersizdir. Çünkü “sonsuz” denilen sayı ve ölçü, duyulur olandan ayrık değildir. Eğer bir konuda bulunan nicelik ise, özsel olmayan nitelikler konularından ayrık olmadıkları için ve sonluluk ile sonsuzluk da niceliği konu alan özsel olmayan nitelikler oldukları için, bunların da ayrık olmaması gerekir. Çünkü nicelik ayrık değildir. Bu kanıt, duyulur şeylerden ayrık bir ölçünün olanaksızlığını gerektiren öncüle dayanır. Ayrık uzaklığı savunan kişi ise onun varlığını kabul eder. Bu nedenle bu kanıt, istenen sonuca göre kurulmuş gibi görünür. Bundan dolayı Aristoteles’in, uzaklığın varlığının olanaksızlığı konusunda kendi kanaatine dayandığı anlaşılır. Çünkü eğer ayrık uzaklığın varlığını kabul edersek, duyulur şeylerden ayrık bir ölçünün varlığı olanaksız olmaz. Hatta belki onun varlığı zorunlu olur. Çünkü onun ölçülmesi olanaklıdır; onun hakkında “büyük” veya “küçük” denmesi ve niceliğe ait diğer niteliklerin doğrulanması olanaklıdır. Fakat Aristoteles onun varlığını uzak gördüğü için, bu kanıtı onun üzerine kurmuştur. Bu yüzden bu türde onun kanıtlarını özet biçimde getirmeyi uygun gördük. Böylece ikinci genel bölümde, HaŞem’in yardımıyla, bunların bu konuda gerçekliği zorunlu biçimde verip vermediğini araştıracağız. Boşluğu savunanlar, boşluk var olan değilse yer değiştirme hareketinin olanaklı olmadığını düşündükleri için, Aristoteles önce bu düşüncenin yanlışlığını açıklamaya girişti. Sonra boşluğun varlığını iptal etmek için dört kanıt düzenledi. Bu düşüncenin yanlışlığının açıklaması şöyledir: Eğer boşluk hareketin sebebiyse, ya etkin neden ya da amaçsal neden olması gerekir. Fakat boşluk ne etkin nedendir ne de amaçsal nedendir. Böylece başlangıçtaki iddianın tersi ortaya çıkar. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı açıktır. Çünkü şeylerin sebeplerinin dört olduğu açıklanmıştır: madde, biçim, etken ve amaç. Boşluğun hareketin maddesi olmadığı ve onun biçimi de olmadığı açıktır. Öyleyse geriye onun ya etken ya da amaç olması kalır. Bunun tersinin zorunlu oluşu ise şöyle açıklanır: Biz farklı cisimlerin yer değiştirme hareketi yaptığını görürüz. Bazıları yukarı doğru, bazıları aşağı doğru hareket eder. Bu farklılığın sebebi ya yer değiştiren şeyin doğasıdır —ki bu hareket ettirici ve etkendir— ya da hareketin yöneldiği yerin doğasıdır —ki bu da bir tür amaçtır. Boşluk ise parçaları birbirine benzer bir şey olduğundan, onda bir farklılaşma bulunması olanaklı değildir. Yani onun bir kısmının “kendisinden hareket edilen yer”in doğasına, diğer kısmının ise “kendisine doğru hareket edilen yer”in doğasına sahip olması olanaklı değildir. Bu durumda şu ihtimallerden biri zorunludur: Ya onun kendisinden hareket edilen yerin doğası vardır; ya kendisine doğru hareket edilen yerin doğası vardır; ya da ne kendisinden hareket edilen yerin doğası ne de kendisine doğru hareket edilen yerin doğası vardır. Eğer onun kendisinden hareket edilen yerin doğasına sahip olduğunu varsayarsak, boşlukta bulunan bir cismin daima hareketsiz kalması gerekir. Eğer onun kendisine doğru hareket edilen yerin doğasına sahip olduğunu varsayarsak, cismin bütün yönlere aynı anda hareket etmesi gerekir; ya da daima hareketsiz kalması gerekir. Çünkü bir yöne hareket, başka bir yöne hareketten daha uygun değildir. Eğer onun ne kendisinden hareket edilen yerin doğasına ne de kendisine doğru hareket edilen yerin doğasına sahip olduğunu varsayarsak —ki gerçek de budur, çünkü boşluk doğal şeylerden ayrık bir uzaklıktır— bu durumda da şeyin daima hareketsiz kalması gerekir. Böylece boşluğun ne etkin neden ne de amaçsal neden olduğu açıklanmış olur. Aristoteles’in bu kanıtta açıklamayı amaçladığı şey de budur.

[עוד עשה ארבעה מופתים לבטל מציאות הרקות] המופת הא׳ סדרו כך אם היה הרקות נמצא התנועה בלתי נמצאת אבל התנועה נמצאת א"כ הרקות בלתי נמצא והנה סותר הנמשך מבואר מן החוש וחיוב התדבקו׳ הנמשך אל הקודם יתבאר כן. לפי שהתנועה אם טבעית ואם הכרחית והתנוע' הטבעי' תתחלף לפי טבע מה שממנו ומה שאליו והיה הרקות אין בו התחלפו׳ א״כ אין בו תנועה טבעית ולפי שההכרחית תאמר בצירוף אל הטבעית והטבעית קודמת לה בטבע וזה שהמתנועע בהכרח יתנועע בהכרח למה שיפרד ממקומו אשר אליו התנוע' בטבע הנה א׳׳כ כאשר לא תמצא הטבעית לא תמצא ההכרחית ועוד שאלו היתה התנועה ההכרחית ברקות יתחייב שינוח המתנועע בהפרד המניע ממנו וזה שהחץ כאשר(יפרד) [יתנוע] מהמניע והוא היתר והיתר נח הנה הוא למה שבאויר כח על קבול התנועה לקלותו וידחה החץ עד שיפול למקומו הטבעי ולמה שהוא מבואר ברקות שאין (לו) [בו] כח על קבול התנועה הנה יחוייב שינוח המתנועע בהפרד מן (המניע) [המבריח] והוא הפך למה שיראה בחוש. המופת השני והג' בנויים על שני הקדמות והוא שסבת המהירות והאיחור במתנועעים הוא חלוף המניע או חלוף המקבל או שניהם ובאור זה שאם המניע יותר חזק יהיה יותר מהיר וכן אם המקבל והוא הממוצע אשר בו התנועה יותר חזק הקבול באויר על ד״מ שהוא יותר חזק קבול מהמים יהיה גם כן יותר מהיר והשני שיחס התנועה אל התנו' כיחס הכח המניע אל הכח המניע כשהממוצע אחד או כיחס כח הקבול אל כח הקבול כשהמניע אחד או כיחס מחובר מכח המניע אל כח המניע ומכח הקבול אל כח הקבול כשהמניעים והממוצעים מתחלפים וככה התבאר בס' היסודות לאוקלידס דרך לקיחת היחס המחובר ואח' שהונחו אלו ההקדמות במבוארות בעצמן סדר המופת הא' מצד המקבל והאח׳ מצד המניע אם אשר מצד המקבל סדורו כן אם היה הרקות נמצא יתחייב שהמתנועע בו יתנועע בזולת זמן והתנועה בזולת זמן הוא שקר יתחייב סותר הקודם והנה התדבקות הנמשך לקודם יתבאר בהניחנו מתנועע אחד ממניע אחר גודל ידוע באויר וברקות הנה לפי שסבת המהירות והאחור בזה הוא חילוף המקבל כמו שהתבאר בהקדמה הא׳ ויחס המהירו' והאיחור בזה הוא כיחס האויר אל הרקות כמו שהתבאר בב׳ והו' מבואר בשני המקבלים שיחסם כיחס הב״ת אל הבב״ת חוייב אם כן שתהי' התנועה ברקות בזולת זמן והוא שקר למה שלא תצוייר תנועה בגודל בזולת זמן להיות הגודל מתחלק ויתחייב שיתחלק הזמן בהחלק התנועה בו ואמר בן רש״ד שהמופת הזה כחו כח המופת אשר יולד ממנו שאם היה כח מניע בב״ת היולני שיחוייב שיתנועע ממנו בזולת זמן ואמנם המופת אשר מצד המניע סרדו כן אם היה הרקות נמצא יתחייב שקרות ההקדמה הראשונה עם היותה מבוארת בעצמה וזה בהניחנו שני מתנועים מב׳ מניעי' מתחלפים בגודל ידוע ברקות והנה יתחייב מההקדמה (האחד) [הראשונה] שהא' יותר מהיר מהשני ולפי שהיא מבואר דכל מתנועע ברקות לפי מה שקדם שיתנוע' בעתה הנה יתחייב שבחלוף המניע לא תתחלף התנועה והוא שקר לפי ההקדמה (האחד) [הראשונה] והשקר הזה יתחייב מאמרנו שהרקות נמצא.

Aristoteles ayrıca boşluğun varlığını iptal etmek için dört kanıt daha kurmuştur. Birinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer boşluk var olsaydı, hareket var olmazdı. Fakat hareket vardır. Öyleyse boşluk yoktur. Sonucun çelişiği duyuyla açıktır. Çünkü hareketin var olduğu duyularla görülür. Önceki önermeden bu sonucun zorunlu olarak çıkması ise şöyle açıklanır: Hareket ya doğaldır ya da zorlamalıdır. Doğal hareket, kendisinden hareket edilen yerin ve kendisine doğru hareket edilen yerin doğasına göre farklılaşır. Boşlukta ise hiçbir farklılaşma yoktur. Öyleyse boşlukta doğal hareket yoktur. Zorlamalı harekete gelince, o doğal harekete göre söylenir; doğal hareket de doğa bakımından ondan öncedir. Çünkü zorlamayla hareket eden şey, doğası gereği kendisine doğru hareket ettiği yerden ayrıldığı için zorlamayla hareket eder. Öyleyse doğal hareket bulunmadığında zorlamalı hareket de bulunmaz. Ayrıca, eğer boşlukta zorlamalı hareket bulunsaydı, hareket ettirici ondan ayrıldığı anda hareket eden şeyin durması gerekirdi. Çünkü ok, hareket ettiricisinden, yani yay kirişinden ayrılıp kiriş artık hareketsiz kaldığında, yine de hareket etmeye devam eder. Bunun sebebi, havada hafifliği dolayısıyla hareketi kabul etme gücünün bulunmasıdır. Hava oku iter; ok da doğal yerine düşünceye kadar hareket eder. Fakat boşlukta hareketi kabul etme gücünün bulunmadığı açıktır. Bu durumda hareket eden şeyin, onu iten şeyden ayrıldığı anda durması gerekirdi. Bu ise duyuyla görülen şeye aykırıdır. İkinci ve üçüncü kanıtlar iki öncül üzerine kuruludur. Birinci öncül şudur: Hareket eden şeylerde hızın ve yavaşlığın sebebi, ya hareket ettiricinin farklılığıdır ya hareketi kabul edenin farklılığıdır ya da her ikisinin farklılığıdır. Bunun açıklaması şudur: Hareket ettirici daha güçlü olduğunda hareket daha hızlı olur. Aynı şekilde, hareketi kabul eden şey, yani hareketin içinde gerçekleştiği ara ortam, kabul bakımından daha güçlü olduğunda da hareket daha hızlı olur. Örneğin hava, suya göre hareketi daha güçlü kabul eder; bu nedenle havadaki hareket daha hızlıdır. İkinci öncül şudur: Hareketin harekete oranı, ara ortam aynı olduğunda hareket ettirici gücün hareket ettirici güce oranı gibidir. Hareket ettirici aynı olduğunda ise kabul gücünün kabul gücüne oranı gibidir. Hem hareket ettiriciler hem ara ortamlar farklı olduğunda ise, hareket ettirici gücün hareket ettirici güce oranı ile kabul gücünün kabul gücüne oranından oluşan birleşik oran gibidir. Gerçekten de birleşik oranın nasıl alınacağı, Öklid’in Unsurlar kitabında açıklanmıştır. Bu öncüller kendiliğinden açık kabul edildikten sonra, Aristoteles iki kanıt düzenlemiştir: Biri hareketi kabul eden ara ortam yönündendir, diğeri hareket ettirici yönündendir. Hareketi kabul eden ara ortam yönünden olan kanıtın düzeni şöyledir: Eğer boşluk var olsaydı, boşlukta hareket eden şey zamansız hareket ederdi. Fakat zamansız hareket yanlıştır. Öyleyse başlangıçtaki iddianın tersi zorunlu olur. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı şöyle açıklanır: Belirli bir hareket ettirici tarafından belirli bir büyüklük boyunca hem havada hem de boşlukta hareket ettirilen tek bir hareketli varsayalım. Daha önce birinci öncülde açıklandığı gibi, burada hız ve yavaşlığın sebebi hareketi kabul eden ara ortamın farklılığıdır. İkinci öncülde açıklandığı gibi, bu durumda hız ve yavaşlığın oranı havanın boşluğa oranı gibidir. Bu iki kabul edicinin oranı, sonlu olanın sonsuz olana oranı gibi olduğundan, boşlukta hareketin zamansız olması gerekir. Bu ise yanlıştır. Çünkü bir büyüklük üzerinde zamansız hareket düşünülemez. Çünkü büyüklük bölünebilir bir şeydir; hareket onda bölündüğünde zamanın da bölünmesi gerekir. İbn Rüşd, bu kanıtın gücünün, şu sonuca götüren kanıtın gücü gibi olduğunu söylemiştir: Eğer sonsuz bir hareket ettirici güç bulunsaydı, ondan doğan hareketin zamansız olması gerekirdi. Hareket ettirici yönünden olan kanıtın düzeni ise şöyledir: Eğer boşluk var olsaydı, kendiliğinden açık olan birinci öncülün yanlış olması gerekirdi. Bunu şöyle açıklarız: Boşlukta, belirli bir büyüklük boyunca, iki farklı hareket ettirici tarafından hareket ettirilen iki hareketli varsayalım. Birinci öncüle göre bunlardan birinin diğerinden daha hızlı olması gerekir. Fakat daha önce açıklandığı üzere, boşlukta hareket eden her şey aynı anda hareket etmek zorunda olduğundan, hareket ettirici değişse bile hareket değişmez. Bu ise birinci öncüle göre yanlıştır. Bu yanlış sonuç, “boşluk vardır” sözümüzden zorunlu olarak çıkar.

המופת הד׳ סדורו כן אם היה הרקות נמצא היה מתחייב אפשרות הכנס גשם בגשם ואבל הכנס גשם בגשם הוא נמנע שאם לא היה אפשר שיכנס העולם בגרגיר חרדל יוליד שהרקות בלתי נמצא והנה חיוב התדבקות הנמשך לקודם יתבאר כן לפי שמציאות הרקות אינו דבר רק מציאות הג' רחקים נבדלים מופשטים מן הגשם (הם) [הנה] אם כן למה שאינם גשמים ולא מקרים נשואים בדבר הנה (האח) [אי״א] בהם שימירו מקומם כשיכנס בהם הגשם כמו שיעשו המים אשר בשוקת כשיושלך בתוכה אכן הנה אם כן כבד נכנסו רחקי הגשם ברחקי הרקות ואם הוא אפשרי הנה הכנס גשם בגשם אפשרי וזה כי ההמנעות אשר יראה בהכנס גשם בגשם איננו מצד היותו עצם ולא מצד היותו בעל מראה ולא בעל איכות אלא מצד רחקיו הג' הנה אם כן אם הכנס (ברחקי הגשם רחק) [גשם ברחקים] אפשרי הכנס גשם בגשם אפשרי והוא שקר בטל הנה אם כן אין הרקות נמצא תוך העולם ולא חוצה לו והנה חזק זה הדעת עוד מאשר הגשם יצטרך אל מקום מצד מה שהוא בעל רחקים ג׳ ינוח בם ואם כן יצטרכו גם כן הרחקים אל רחקים וזה לבלתי תכלית ועוד שהרחקים תכליות הגשמים והתכלית במה שהוא בלתי מתחלק אי אפשר בו שיובדל ממה שהוא תכלית יתחייב אם כן המנעות מציאות רוחק נבדל והוא היסוד אשר סמך עליו בביאור המנעו׳ מציאות גודל בב״ת והוא אשר כוון במין המופת הזה והוא המין (האחד) [הראשון] עוד סדר אל תבריזי מופת בביאור המנעות מציאות גודל בב״ת והוא מופת הדבקות וזה שכאשר הנחנו קו בב״ת מצד אחד ודבקנו עליו קו בב״ת והתחלנו מנקדה אחת בקצ' הקו אשר הוא ב״ת חוייב שיהא קו בב״ת גדול מקו בב״ת והוא שקר שהוא מן הידוע שאין בב״ת גדול מבב״ת:

Dördüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer boşluk var olsaydı, cismin cisim içine girmesi olanaklı olurdu. Fakat cismin cisim içine girmesi olanaksızdır. Eğer bu olanaklı olsaydı, bütün dünyanın bir hardal tanesinin içine girmesi de olanaklı olurdu. Buradan, boşluğun var olmadığı sonucu çıkar. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı şöyle açıklanır: Boşluğun varlığı, üç boyutlu uzaklıkların cisimden ayrık ve soyut biçimde var olmasından başka bir şey değildir. Bunlar cisim olmadıkları ve bir şeye bağlı özsel olmayan nitelikler olmadıkları için, içlerine bir cisim girdiğinde yerlerini değiştirmeleri olanaklı değildir. Bir kaba taş atıldığında suyun yaptığı gibi geri çekilemezler. Öyleyse cismin boyutları, boşluğun boyutlarının içine girmiş olur. Eğer bu olanaklıysa, cismin cisim içine girmesi de olanaklı olur. Çünkü cismin cisim içine girmesinde görülen olanaksızlık, onun töz olmasından, renk sahibi olmasından ya da bir niteliğe sahip olmasından kaynaklanmaz; üç boyutlu uzaklıklarından kaynaklanır. Öyleyse bir cismin boyutlara girmesi olanaklıysa, cismin cisim içine girmesi de olanaklı olur. Bu ise yanlış ve geçersizdir. Buna göre boşluk ne evrenin içinde ne de onun dışında vardır. Aristoteles bu görüşü şu noktadan da güçlendirmiştir: Cisim, üç boyutlu uzaklıklara sahip olduğu ve onlarda durduğu için bir yere ihtiyaç duyar. Öyleyse bu uzaklıkların da başka uzaklıklara ihtiyaç duyması gerekir; bu ise sonsuza kadar gider. Ayrıca uzaklıklar cisimlerin sınırlarıdır. Sınır, bölünmez olması bakımından, sınırı olduğu şeyden ayrık biçimde bulunamaz. Bundan, ayrık bir uzaklığın varlığının olanaksızlığı zorunlu olarak çıkar. Aristoteles’in sonsuz büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklarken dayandığı temel de budur. Bu kanıt türünde amaçladığı şey budur; bu da birinci türdür. Bundan sonra Tebrizi, sonsuz büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak için başka bir kanıt düzenlemiştir. Bu, “bitiştirme kanıtı”dır. Şöyle ki: Bir yönden sonsuz olan bir çizgi varsaydığımızda ve ona sonlu bir çizgi bitiştirdiğimizde; sonra da sonlu olan çizginin ucundaki bir noktadan başladığımızda, sonsuz bir çizginin başka bir sonsuz çizgiden daha büyük olması gerekir. Bu ise yanlıştır. Çünkü bilinen bir şeydir ki sonsuz, sonsuzdan daha büyük olmaz.

המין הב׳ בביאור המנעות מציאות גודל גשמי בב״ת (והוא יתחיל) [והנה התחיל] תחילה בביאור כולל היות מציאות גודל בב״ת בפועל גשמי היה או למודי נמנע וסדר המופת כן כל גשם הנה יקיף בו שטח אחד או שטחים וכל מה שיקיף בו שטח או שטחים הנה הוא ב״ת הנה אם כן כל גשם ב"ת בהכרח וכאשר התבאר לו היות כל גשם ב״ת הנה אם כן כל שטח וכל קו ב״ת לפי שהם לא יובדלו מן הגשם וכן התבאר לו במספר בפעל שהוא ב״ת בהכרח לפי שכל מספר בפעל הוא ספור בפעל וכל ספור בפעל אם זוג ואם נפרד הנה א״כ כל מספר ב״ת. עוד סדר [ארבעה] מופתים טבעיים בבאור המנע מציאות גודל גשמי בב״ת.

İkinci tür, sonsuz cisme ait bir büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak hakkındadır. Aristoteles önce, edimsel sonsuz bir büyüklüğün varlığının —ister cisme ait olsun ister matematiksel olsun— genel olarak olanaksız olduğunu açıklamakla başladı. Kanıtın düzeni şöyledir: Her cisim, bir yüzey ya da yüzeyler tarafından kuşatılır. Bir yüzey ya da yüzeyler tarafından kuşatılan her şey ise sonludur. Öyleyse her cisim zorunlu olarak sonludur. Her cismin sonlu olduğu onun açısından açıklandıktan sonra, buna göre her yüzey ve her çizgi de sonludur. Çünkü bunlar cisimden ayrık değildir. Aynı şekilde, edimsel olan sayı hakkında da onun zorunlu olarak sonlu olduğu açıklanmıştır. Çünkü edimsel olan her sayı, edimsel olarak sayılmış bir şeydir. Edimsel sayılmış her şey ise ya çifttir ya da tektir. Öyleyse her sayı sonludur. Bundan sonra Aristoteles, sonsuz cisme ait bir büyüklüğün varlığının olanaksızlığını açıklamak için dört doğal kanıt düzenlemiştir.

המופת הא' סדורו כן אם היה גשם ממושש בב״ת הנה הוא בהכרח פשוט או מורכב ואיך שיהיה היה בהכרח אחד מיסדותיו בב״ת בגודל אחר שהתבאר (המנע) מציאות יסודות בעלי תכלית בא' מהשמע ואם היה אחד מהיסודות בב״ת בגודל אחר שהוא ממושש ובעל איכות הנה ברוב הזמן היה משנה ומפסיד שאר היסודות למה שהיסודות הם יסודות באמצעיות איכותיהם ולא תתמיד ההויה והוא הפך ממה שנראה בחוש ועוד שאם היה האחד בב״ת הנה יהיה בב״ת בכל רחקיו למה שהרחקים במה שהם רחקי גשם פשוט מתדמים ולא ישאר מקום לשאר.

Birinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer duyulur bir cisim sonsuz olsaydı, bu cisim zorunlu olarak ya basit ya da bileşik olurdu. Her iki durumda da, onun unsurlarından birinin büyüklük bakımından sonsuz olması zorunlu olurdu. Çünkü Fizik’in birinci kitabında, sonlu unsurların varlığı açıklanmıştır. Eğer unsurlardan biri büyüklük bakımından sonsuz olsaydı, bu unsur duyulur ve nitelik sahibi olduğundan, zamanın çoğunda diğer unsurları değiştirir ve bozardı. Çünkü unsurlar, nitelikleri aracılığıyla unsur olurlar. Bu durumda oluş sürekli devam etmezdi. Oysa bu, duyuyla gördüğümüz şeye aykırıdır. Ayrıca, eğer unsurlardan biri sonsuz olsaydı, bütün boyutlarında sonsuz olurdu. Çünkü basit bir cismin boyutları, basit cismin boyutları olmaları bakımından birbirine benzerdir. Böyle olunca diğer unsurlara yer kalmazdı.

המופת הב׳ סדורו כן כל גשם ממושש הנה לו קלות או כבדות והנה אם היה לו כבדות היה במקום השפל ונבדל מן המקום העליון ואם היה לו קלות היה בעליון ונבדל מן התחתון וזה כלו שקר בבב״ת.

İkinci kanıtın düzeni şöyledir: Her duyulur cismin ya hafifliği ya da ağırlığı vardır. Eğer onun ağırlığı varsa, aşağı yerde bulunur ve yukarı yerden ayrık olur. Eğer hafifliği varsa, yukarı yerde bulunur ve aşağı yerden ayrık olur. Bütün bunlar sonsuz bir cisim hakkında yanlıştır.

המופת הג' סדרו כן אם היה כל גשם מוחש במקום והיו המקומות ב״ת במין ובשיעור הנה יחוייב שיהיה הגשם ב״ת אחר שהתבאר שהמקום הוא התכלית המקיף בגשם ואולם שהמקומות ב״ת במין זה מבואר למה שהבדילהם מוגבלים והם המעלה והמטה והפנים ואחור והימין והשמאל (ושהם) [ושיהיו] ב״ת בשיעור הוא מחוייב למה שאם לא היו ב״ת לא היה בכאן מעלה מוחלט [ולא מטה מוחלט] אלא בהצטרף ואנחנו נראה הדברים הטבעיים מוגבלים.

Üçüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer her duyulur cisim bir yerde bulunuyorsa ve yerler tür ve ölçü bakımından sonluysa, cismin de sonlu olması zorunludur. Çünkü yerin, cismi kuşatan sınır olduğu açıklanmıştır. Yerlerin tür bakımından sonlu olduğu açıktır. Çünkü onları birbirinden ayıran yönler sınırlıdır: yukarı, aşağı, ön, arka, sağ ve sol. Yerlerin ölçü bakımından sonlu olması da zorunludur. Çünkü eğer yerler sonlu olmasaydı, burada salt yukarı ve salt aşağı bulunmazdı; yalnızca göreli olarak yukarı ve aşağı bulunurdu. Oysa biz doğal şeylerin belirli yönlere sahip olduğunu görürüz.

המופת הד' סדורו כן אם היה כל גשם מוחש במקום והמקום הוא התכלית המקיף יתחייב שיהיה הגשם המתקומם ב״ת והנה [חיוב] התדבקות הנמשך מבואר בעצמו למה שהמוקף ב״ת בהכרח ואולם איך יתבאר שהמקום הוא המקיף בזה סדר ה׳ הקדמות מבוארות בעצמם האחד שהמקום יקיף הדבר אשר [הוא] לו מקום. והב' שהוא נבדל ואינו חלק ממנו. הג׳ שהמקום הראשון והוא המיוחד שוה לבעל המקום והד' שהמקום ממנו מעלה וממנו מטה. והה' שהגשמים ינוחו בזה המקום ואליו יעתקו אלו הן ההקדמות אשר יעמידונו על עצם המקום. עוד עשה הקש תנא׳ מתחלק סדורו כן המקום בהכרח יראה שהוא אחד מד' אם הצורה ואם ההיולי ואם התכלית המקיף ואם הרוחק אשר בין תכליות המקיף והוא אשר יקרא חללות ואם יהיה מהנ' ר״ל הצורה וההיולי והחללות יחוייב בהכרח שיהיה התכלית המקיף ואינו אחד מהג' הנה הוא א״כ הוא התכלי׳ המקיף. ואולם איך יתבאר שאינו אחד מהג' אמנם שאיננו הצורה וההיולי הוא מבואר לפי שהם מעצמות הדבר ואינם נבדלים ממנו ולא תתאמת בהם ההקדמה הב' ואם הנחנו שהצורה הוא תכלית המוקף לא תכלי׳ המקיף והאמת שאינו תכלית ולא יאמר בו תכלית אלא למה שהוא תכלית לה יולי ותגבילהו הנה נשאר שנבאר שאיננו החללות. וארסטו יאמר בזה שהמאמר בשיש הנה רחקים עומדים בעצמם יתחייבו ממנו ב׳ שקרים שא' שיהיה לדבר הא' בעצמו מקומות רבים יחד בב״ת והב' שיהיו המקומות מתנועעים ושיהיה המקום במקום והנה איך יחוייב זה כפי מה שאומר. וזה שאם היה הרוחק אשר בין תכליות הגשם הוא המקום חוייב שיהיו חלקי הגשם במקום בעצם וזה כי כמו שהגשם בכללו הוא במקו׳ להיותו ברוחק שוה לו הנה כל אחד מחלקיו במקום להיותו ברוחק שוה לו וכאשר הנחנו כלי [מלא] מים יתנועע ממקום אל מקום הנה כמו שהמים יעתק בכלי עם הרוחק השוה לו אשר יטרידהו ויהיה ברחק אחד כאשר המיר הכלי בכללו מקומו כן יעשו חלקי המים רצוני שהם יעתקו עם הרחקים המיוחדים להם אל הרחקים אחרים אשר הם מקומות להם וכאש' חלקנו החלקים אל חלקים אחרים תמיד הנה יתחייבו הב׳ שקרים אם שיהיו להם מקומות בב״ת ואם שיהיו המקומות מתנועעים ושיהיה המקום במקום יתחייב א״כ היות המקום השטח המקיף השוה הנבדל וכאשר התבאר זה התאמת בלא ספק שהגש׳ המקומם ב״ת וזה אשר כוון במין זה מן המופתי׳. המין הג' כבאור המנעות מציאות מתנועע בב״ת תגוע׳ ישרה או סבובית אמנם המנעות תנועה ישרה כמתנועע בב״ת סדרו בזה ג׳ מופתי׳ הא׳ הציע בו ב׳ הקדמו׳ ידועו׳ בעצמן (הג') [הא'] שכל גשם מוחש יש לו אנה תיחדהו ומקום מתנועע אליו וינוח. הב׳ שמקום החלק והכל א׳ כאלו תאמ' שמקו׳ גוש א' מן הארץ הוא מקום הארץ בכלל ואח׳ שהתיישבו אלו הב׳ הקדמו' סדר המופת כן אם הי' הגשם בב״ת לא ימנע משיהי׳ מתדמ' החלקי' או בלתי מתדמ' החלקי׳ ואם הי׳ מתדמ׳ החלקי׳ הנה לפי שמקו׳ החלק והכל א׳ כמו שהתבא' בהקדמ׳ הב׳ לא יתנועע כלל למה שמקומו צריך שישוה לו וא״כ כשחלק הגש' הו׳ בחלק מקו' הכל הנה הוא אם כן במקומו והדבר לא יתנועע כשהו' במקומו ואם לא הי' מתדמ׳ החלקי׳ הנה החלקי׳ אם שיהיו ב״ת במספר ואם שיהיו בב״ת ואם היו ב״ת במספ' חויב' שיהיא א׳ מהם בב״ת בגודל וחויב' שלא יתנועע תנוע׳ ישר׳ כמו שקדם ואם היו בב״ת במספר חוייב שיהיו מיני האנה בב״ת במספר כמו שהתבאר בהקדמה הראשונה והנה מיני האנה מוגבלים וזה שהאנה הטבעי הוא לקוח אם מהתנועה הישרה אם מהסבובית והתנועה הישר' היא מן האמצע או אל האמצע והסבובית היא סביב האמצע ואם היה בכאן גודל בב״ת בין חלקי הגשם לא יהיה בכאן אמצע ואין לאומר שיאמר שמקום כל אחד זה למעלה מזה וזה אל לא תכלית שאם היה הדבר כן לא יהיה בכאן מעלה ומטה במוחלט התבאר אם כן איך שיהיה שבמציאות גשם בב״ת תסתלק התנועה הישרה אבל התנועה הישרה נראית בחוש גשם בב״ת אם כן בלתי נמצא.

Dördüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer her duyulur cisim bir yerde bulunuyorsa ve yer, kuşatan sınırsa, yer kaplayan cismin sonlu olması zorunludur. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı kendiliğinden açıktır. Çünkü kuşatılan şey zorunlu olarak sonludur. Fakat yerin, kuşatan sınır olduğu nasıl açıklanır? Aristoteles bunun için kendiliğinden açık beş öncül düzenlemiştir. Birincisi: Yer, yeri olduğu şeyi kuşatır. İkincisi: Yer, o şeyden ayrıdır ve onun bir parçası değildir. Üçüncüsü: İlk yer, yani özel yer, yer sahibi olan şeye eşittir. Dördüncüsü: Yerin bir kısmı yukarı, bir kısmı aşağıdır. Beşincisi: Cisimler bu yerde durur ve ona doğru yer değiştirir. Bunlar, bizi yerin özünü anlamaya götüren öncüllerdir. Bundan sonra Aristoteles ayrımlı bir koşullu tasım kurmuştur. Düzeni şöyledir: Yer zorunlu olarak şu dört şeyden biri gibi görünür: Ya biçimdir, ya ilk maddedir, ya kuşatan sınırdır ya da kuşatan sınırların arasındaki uzaklıktır; buna boşluk denir. Eğer bunlardan biri, yani biçim, ilk madde veya boşluk olsaydı, zorunlu olarak kuşatan sınır olması gerekirdi. Fakat yer bu üçünden biri değildir. Öyleyse yer kuşatan sınırdır. Yer’in bu üçünden biri olmadığı ise şöyle açıklanır: Onun biçim ve ilk madde olmadığı açıktır. Çünkü biçim ve madde şeyin özündendir; ondan ayrık değildir. Bu yüzden ikinci öncül bunlar hakkında doğrulanmaz. Eğer biçimin kuşatılan şeyin sınırı olduğu varsayılırsa, o kuşatan şeyin sınırı değildir. Gerçekte ise biçim sınır değildir. Ona ancak ilk madde için sınır olması ve onu belirlemesi bakımından “sınır” denir. Geriye, yerin boşluk olmadığını açıklamak kalır. Aristoteles bu konuda şöyle der: Kendi başına duran uzaklıkların bulunduğunu söylemekten iki yanlış sonuç çıkar. Birincisi, aynı şeyin aynı anda sonsuz sayıda birçok yere sahip olmasıdır. İkincisi, yerlerin hareket etmesi, hatta yerin başka bir yerde bulunmasıdır. Bunun nasıl zorunlu çıktığını şöyle açıklayalım: Eğer cismin sınırları arasındaki uzaklık yer olsaydı, cismin parçalarının da özleri bakımından yerde bulunması gerekirdi. Çünkü cismin bütünü, kendisine eşit bir uzaklıkta bulunması sebebiyle yerde olduğu gibi, parçalarından her biri de kendisine eşit bir uzaklıkta bulunduğu için yerde olurdu. Su dolu bir kabın bir yerden başka bir yere hareket ettiğini varsayalım. Suyun, kendisine eşit olan ve onu doldurduğu uzaklıkla birlikte kap içinde yer değiştirmesi gibi; kap bütünüyle yerini değiştirdiğinde tek bir uzaklıkta bulunması gibi, suyun parçaları da aynı şeyi yapar. Yani onlar da kendilerine özgü uzaklıklarla birlikte, kendileri için yer olan başka uzaklıklara doğru yer değiştirirler. Parçaları sürekli daha başka parçalara böldüğümüzde, iki yanlış sonuç zorunlu olarak ortaya çıkar: Birincisi, onların sonsuz sayıda yerlere sahip olmasıdır. İkincisi, yerlerin hareket etmesi ve yerin başka bir yerde bulunmasıdır. Öyleyse yerin, eşit olan ve ayrık bulunan kuşatıcı yüzey olması zorunlu olur. Bu açıklanınca, yer kaplayan cismin sonlu olduğu hiç şüphesiz doğrulanmış olur. Aristoteles’in bu kanıt türünde amaçladığı şey budur. Üçüncü Tür Doğrusal veya Dairesel Hareket Eden Sonsuz Bir Hareketlinin Varlığının Olanaksızlığı Doğrusal hareket eden sonsuz bir hareketlinin olanaksızlığı konusunda Aristoteles üç kanıt düzenlemiştir. Birinci kanıtta, kendiliğinden bilinen iki öncül ortaya koymuştur. Birinci öncül: Her duyulur cismin kendisine özgü bir “nerede”si ve ona doğru hareket edip onda durduğu bir yeri vardır. İkinci öncül: Parçanın yeri ile bütünün yeri birdir. Örneğin yeryüzünden bir parça toprağın yeri, genel olarak yeryüzünün yeridir. Bu iki öncül yerleştirildikten sonra kanıt şöyle düzenlenir: Eğer cisim sonsuz olsaydı, şu iki ihtimalden biri zorunlu olurdu: Ya parçaları birbirine benzer olurdu ya da parçaları birbirine benzer olmazdı. Eğer parçaları birbirine benzer olsaydı, ikinci öncülde açıklandığı üzere parçanın yeri ile bütünün yeri bir olduğundan, o cisim hiç hareket etmezdi. Çünkü onun yerinin ona eşit olması gerekir. Buna göre cismin bir parçası, bütünün yerinin bir parçasında bulunduğunda, kendi yerinde bulunmuş olur. Bir şey ise kendi yerindeyken hareket etmez. Eğer parçaları birbirine benzer değilse, bu durumda parçalar ya sayı bakımından sonlu olur ya da sayı bakımından sonsuz olur. Eğer sayı bakımından sonlu olurlarsa, onlardan birinin büyüklük bakımından sonsuz olması gerekir. Böyle olunca, daha önce geçtiği gibi, onun doğrusal hareketle hareket etmemesi zorunlu olur. Eğer parçalar sayı bakımından sonsuz olursa, birinci öncülde açıklandığı üzere “nerede” türlerinin de sayı bakımından sonsuz olması gerekir. Oysa “nerede” türleri sınırlıdır. Çünkü doğal “nerede”, ya doğrusal hareketten ya da dairesel hareketten alınır. Doğrusal hareket ya merkezden uzaklaşan ya da merkeze yönelen harekettir. Dairesel hareket ise merkez çevresindeki harekettir. Eğer cismin parçaları arasında sonsuz bir büyüklük bulunsaydı, burada merkez bulunmazdı. Kişi, “Her birinin yeri diğerinin üstündedir ve bu sonsuza kadar gider” diyemez. Çünkü böyle olsaydı, burada salt anlamda yukarı ve aşağı bulunmazdı. Öyleyse her durumda açıklanmıştır ki sonsuz bir cismin varlığı kabul edildiğinde doğrusal hareket ortadan kalkar. Fakat doğrusal hareket duyuyla görülmektedir. Buna göre sonsuz bir cisim yoktur.

המופת הב' סדרו כן אם היה גשם בב״ת נמצא הנה ימצא בהכרח כובד בב״ת או קלות בב״ת אבל כובד בב״ת וקלות בב״ת נמנע והנה התדבקות הנמש' בקודם בהקש הזה יתבאר על דרך הזה לפי שאנחנו נר' היסודות הד׳ מתנועעים מהם אל המעלה במוחלט ומהם אל המטה ואל המעל בצרוף ואנחנו נרא' שהמטה במוחלט מוגבל הנה הפכו שהוא המעלה במוחלט מוגבל אחר שההפכים הם בתכלית המרחק ונאמר שהוא מחוייב אם היה גשם בב״ת נמצא שיהיה כובד בב״ת נמצא שאם לא ימצא לו כובד בב״ת יהיה אם כן ב״ת ונניחהו עוד נבדל ממנו גשם ב״ת והוא מבואר שיהיה כובדו קטן מכובד הבלתי בעל תכלית עוד נכפול זה הגשם עד שיהיה כובדו גדול ככובד הבב״ת אחר שכובדו ב״ת והוא מבואר שהכפ' בגשם הב״ת אפשר עד שיהיה יותר גדול מכובד ב״ת הראשון שהיה כובד לגשם הבב״ת וכל זה בתכלית הבטול שיהיה כובד חלק מהגשם והוא ב״ת גדול ככובד כל הגשם הבב״ת ויותר גדול ממנו אם כן התדבקות הנמשך מקודם בהקש הזה שאם היה גשם בב״ת נמצא כובד בלתי ב״ת בהכרח נמצא ואמנם סותר הנמשך והוא שאי אפשר שימצ׳ כובד בב״ת או קלות בב״ת זה יתבאר אחר שנניח ג' ההקדמות האחת שהמתנועע (שלו שיש לו) [יש לו] כובד (יותר) גדול יתנועע תנועתי הטבעי' על מרחק אחד בזמן יותר מועט ממה שיתנועע המתנועע שיש לו כובד יותר קטן המרחק ההוא בעינו. הב' שיחס השני זמנים יחס הכובד אל הכובד והשלישית תנועה בזמן וכאשר נתישבו אלו ההקדמות נניח שכובד בב״ת וכובד ב״ת יתנועעו מרחק אחד בעינו יחוייב שיהיה יחס הזמן אל הזמן יחס הכובד אל הכובד ולפי שאין יחס בין הבב״ת והב״ת (יחס) אלא כנקדה אל הקף וכעתה אל הזמן יתחייב שיתנועע בעתה והוא בלתי אפשר ויתחייב עוד שיחתוך מרחק גדול וקטן בשוה והוא בעתה אחד. ואם הנחנו זמן מה מועט לבב״ת היה אפשר שימצא כובד אחד יחסו אל הכובד הקטן יחס הזמן אל הזמן ויהיה זה כובד הב״ת יתנועע בזמן שוה לכובד הבב״ת וכשנכפול אותו יתנוע (בזמן לכוב הבב״ת) הכוב׳ הב״ת בזמן יותר מועט מהכובד הבב״ת וכל זה בתכלית הבטול והבטולים נתחייבו מהנחתינו כובד בב״ת נמצא וכאשר התבאר המנעות מציאות כובד בב"ת התבאר א״כ המנעות מציאו' גשם בב״ת בגשמים הפשוטים ואולם במורכבים המנעות מציאות גשם בב״ת מבואר מצד החלוקה והוא שלא ימנע אם שיהיה מדברים בלתי ב״ת בשיעור או במספר או בצורה וא״א בשעור שכבר התבאר המנעות שעור הגשמים הפשוטים בב״ת (וכן אי אפשר להיותם בלתי ב״ת במספר כי מצד שישתמשו יהיו כולם שיעור בב״ת שהתבאר המנעו אחרי שהם אחדי' בצור) וכן א״א שיהיו בב״ת בצורה שיתחייב שיהיו המקומות בב״ת ועוד שאנחנו נראה התנועות ב״ת ולזה הוא מבואר שלא ימצא גשם בב״ת פשוט ולא מורכב וזה אמנם מצד התנועה.

İkinci Kanıt İkinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz bir cisim var olsaydı, zorunlu olarak ya sonsuz bir ağırlık ya da sonsuz bir hafiflik var olurdu. Fakat sonsuz ağırlığın ve sonsuz hafifliğin varlığı olanaksızdır. Bu tasımda, önceki önermeden çıkan sonucun zorunlu oluşu şu şekilde açıklanır: Biz, dört unsurdan bazılarının salt anlamda yukarıya, bazılarının salt anlamda aşağıya, bazılarının ise göreli olarak yukarıya veya aşağıya hareket ettiğini görüyoruz. Ayrıca salt aşağı yönünün belirli olduğunu da görüyoruz. Buna karşılık, ona zıt olan salt yukarı yönünün de belirli olması gerekir. Çünkü karşıtlar birbirlerinden en uzak noktada bulunurlar. Şimdi, sonsuz bir cismin var olması durumunda, onda zorunlu olarak sonsuz bir ağırlığın bulunacağını söyleyelim. Eğer onda sonsuz ağırlık bulunmuyorsa, ağırlığı sonlu olacaktır. Bundan sonra ondan ayrı, sonlu başka bir cisim daha varsayalım. Bunun ağırlığının, sonsuz cismin ağırlığından daha küçük olacağı açıktır. Şimdi bu sonlu cismi, toplam ağırlığı sonsuz cismin ağırlığına eşit oluncaya kadar çoğaltalım. Sonlu olduğu için bunun çoğaltılması olanaklıdır. Hatta ilk başta sonsuz cismin ağırlığına denk olan bu toplam, daha da artırılarak onu aşabilir. Bu ise bütünüyle geçersizdir. Çünkü sonsuz cismin bir parçasının ağırlığı, bütün sonsuz cismin ağırlığına eşit, hatta ondan daha büyük olmuş olur. Dolayısıyla bu tasımda, önceki önermeden çıkan sonuç şudur: Eğer sonsuz bir cisim varsa, sonsuz bir ağırlık da zorunlu olarak var olmalıdır. Şimdi bu sonucun yanlışlığını açıklayalım: Bunun için üç öncül kabul edilir. Birinci öncül: Ağırlığı daha büyük olan bir cisim, doğal hareketi sırasında aynı mesafeyi, ağırlığı daha küçük olan cisimden daha kısa sürede kat eder. İkinci öncül: Bu iki zaman arasındaki oran, iki ağırlık arasındaki orana eşittir. Üçüncü öncül: Her hareket kesinlikle bir zaman içinde gerçekleşir. Bu öncüller kabul edildikten sonra, aynı mesafeyi kat eden sonsuz ağırlıklı bir cisim ile sonlu ağırlıklı bir cismi düşünelim. İkinci öncüle göre iki zaman arasındaki oran, iki ağırlık arasındaki orana eşit olmalıdır. Fakat sonsuz ile sonlu arasında gerçek bir oran yoktur. Bunların ilişkisi ancak noktanın çevreye veya tek bir anın zamana oranı gibidir. Bundan şu sonuç çıkar: Sonsuz ağırlığa sahip cisim, hareketini tek bir anda tamamlamalıdır. Bu ise olanaksızdır. Ayrıca aynı anda hem büyük hem de küçük bir mesafeyi kat etmiş olması gerekir. Bu da olanaksızdır. Şayet sonsuz ağırlığın hareketi için az da olsa belirli bir zaman kabul edilirse, bu kez sonlu fakat yeterince büyük başka bir ağırlık bulunabilir ve bu ağırlığın sonsuz ağırlığa oranı, o iki zamanın oranına eşit olur. Böylece bu sonlu ağırlık da sonsuz ağırlıkla aynı sürede hareket eder. Sonra bu sonlu ağırlık iki katına çıkarıldığında, sonsuz ağırlıktan daha kısa sürede hareket etmiş olur. Bu da bütünüyle geçersizdir. Bütün bu çelişkiler, sonsuz ağırlığın var olduğunu varsaymamızdan doğmaktadır. Sonsuz ağırlığın varlığının olanaksız olduğu ortaya çıkınca, basit cisimlerde sonsuz bir cismin varlığının da olanaksız olduğu ortaya çıkmış olur. Bileşik cisimlerde ise sonsuz bir cismin varlığının olanaksızlığı şu ayrımdan anlaşılır: Bu cisim ya ölçü bakımından, ya sayı bakımından ya da tür bakımından sonsuz unsurlardan oluşacaktır. Ölçü bakımından sonsuz olması olanaklı değildir. Çünkü basit cisimlerde sonsuz ölçünün olanaksız olduğu daha önce açıklanmıştır. Sayı bakımından sonsuz olması da olanaklı değildir. Çünkü bunlar birleşerek tek bir cisim oluşturduklarında, toplam büyüklük yine sonsuz olur ki bunun olanaksız olduğu daha önce gösterilmiştir. Tür bakımından sonsuz olmaları da olanaklı değildir. Çünkü bu durumda yerlerin de sonsuz olması gerekirdi. Oysa biz hareketlerin sonlu ve belirli olduğunu görüyoruz. Dolayısıyla ister basit ister bileşik olsun, sonsuz bir cismin varlığı olanaklı değildir. Bu sonuç, hareket olgusundan hareketle ortaya konulmuştur.

המופת הג׳ סדורו כן אם היה גשם בב״ת נמצא הנה אי אפשר לו שיפעל ושיתפעל אבל כל גשם מוחש אם פועל ואם מתפעל יוליד סותר הקודם והוא שגשם בב״ת בלתי נמצא ואמנם נרצה בהפעלות ההפעלות אשר בזמן והנה שכל גשם מוחש פועל או מתפעל זה מבואר בחפוש למה שכל גשם מוחש אם פועל לבד כמו הגרמי' השמימים אם פועל ומתפעל כמו היסודות הגשמים המורכבים ואולם שהגש׳ הבב״ת אי אפשר לו שיפעל ושיתפעל יתבאר בשנניח ג׳ הקדמות מבוארות בעצמן הא׳ ששני מתפעלים שוים יתפעלו מפועל אחד בזמן שוה ושהמתפע' הקטן יתפעל ממנו בזמן יותר קטן והב' שכשיפעלו פעלים מתחלפים בשני מתפעלים יחס המתפעל אל המתפעל ביחס הפעול אל הפועל והג' שהפועל יתברך יפעל בזמן ב״ת ואחר שנתיישבו אלו ההקדמות הוא מבואר שהבב״ת א״א לו שיפעל ושיתפעל וזה שהב״ת אי אפשר לו שיפעל בב״בת ולא הבב״ת בבע״ת ולא הבב״ת בבב״ת אמנם שהב״ת לא יפעל בבב״ת הוא מבואר שאם היה פועל בו נניח שיהיה פועל בו בזמן מה מונח ונניח ב״ת פועל בבעל תכלית בזמן אחד ויהיה קטן מהראשון בהכרח ונכפול הב״ת המתפעל עד שיפעל בזמן שוה לזמן הראשון המונח שהוא אפשר זה כמו שהתבאר בהקדמה הב' ויתחייב א״כ שיתפעל הבב״ת מהב״ת בזמן שוה להפעלות הב״ת מהב״ת והוא שקר ואם נכפול יותר המתפעל יתחייב שיתפעל הבב״ת מהב״ת בזמן יותר קטן מהפעלות הב״ת וזה מגונה מאד וכן יתחייב שלא יפעל הבב״ת בב״ת שאם היה פועל בו נניח בב״ת פועל בבעל״ת בזמן מה מונח ונניח ב״ת פועל בבעל״ת בזמן אחד גדול מהראשון ונכפול הב״ת הפועל עד שיפעל בזמן שוה לאותו זמן שזה אפשר כמו שהתבאר בשנית ויתחייב א״כ שיפעל הבעל תכלית בבעל תכלית בזמן שוה למה שיפעל הבב״ת בבעל״ת הפך מה שהונח. ואם נכפול עוד הב"ת יתחייב שיפעל בזמן יותר מועט מהבב״ת והוא מגונה מאד וכן יתחייב שלא יפעל הבב״ת בבלתי בעל ת׳ שאם היה פועל בו נניח בב״ת פועל בבלתי בעל ת׳ בזמן מה מונח ונניח חלק מהמתפעל מתפעל מהבב״ת תפועל בזמן ויהיה בהכרח יותר קטן ונכפול המתפעל עד שיהיה בזמן שוה לזמן המונח וזה איפשר מכח ההקדמה הב' ויתחייב שיתפעל הבב״ת והב״ת מפועל אחד בזמן אחד והוא הפך מה שהונח ואם נכפול עוד המתפעל יתחייב שיתפעל הבב״ת בזמן מועט מהפעלותו מהבב״ת והוא מגונה מאד ואחר שהתבאר שא״א לבב״ת שיפעל ולא שיתפעל הנה חוייב שאין בב״ת נמצא וזה אמנם התבאר מפאת המנעות התנועה וזה שהשינוי הוא מין מן התנועה וכבר השתתף לתנועה הישרה למה ששניהם מהפך אל הפך ולזה סדרנו המופת הנה במופתים שהונחו מצד המנעות התנועה הישרה. [ואולם מפאת התנועה הסבובית הנה הוא סדר ששה מופתים לבאר שהי׳ נמנעת בגשם בלתי בעל תכלית.]

Üçüncü Kanıt Üçüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz bir cisim var olsaydı, onun etki etmesi ve etkilenmesi olanaklı olmazdı. Fakat her duyulur cisim ya etki eder ya da etkilenir. Bundan başlangıçtaki iddianın tersi çıkar: Sonsuz bir cisim yoktur. Burada “etkilenme” ile kastedilen, zaman içinde gerçekleşen etkilenmedir. Her duyulur cismin ya etki ettiği ya da etkilendiği araştırmayla açıktır. Çünkü her duyulur cisim ya yalnızca etki eder —göksel cisimler gibi— ya da hem etki eder hem etkilenir —unsurlar ve bileşik cisimler gibi. Sonsuz cismin etki etmesinin ve etkilenmesinin olanaklı olmadığı ise, kendiliğinden açık üç öncül kabul edildiğinde açıklanır. Birinci öncül: Birbirine eşit iki etkilenen şey, tek bir etkenden eşit zamanda etkilenir. Daha küçük olan etkilenen şey ise aynı etkenden daha kısa zamanda etkilenir. İkinci öncül: Birbirinden farklı iki etkilenen şeyde gerçekleşen etkiler bu olduğunda, etkilenen varlığın etkileneceğe oranı, etkinin etkiye oranı gibidir. Üçüncü öncül: Sonlu etken, sonlu zamanda etki eder. Bu öncüller yerleştirildikten sonra, sonsuz olanın etki etmesinin ve etkilenmesinin olanaklı olmadığı açıktır. Çünkü sonlu olan sonsuz olana etki edemez; sonsuz olan sonlu olana etki edemez; sonsuz olan sonsuz olana da etki edemez. Sonlu olanın sonsuz olana etki edemeyeceği açıktır. Çünkü eğer ona etki edebilseydi, belirli bir zamanda ona etki ettiğini varsayalım. Ayrıca sonlu bir etkenin sonlu bir şeye başka bir zamanda etki ettiğini varsayalım; bu ikinci zaman zorunlu olarak birinciden daha kısa olur. Sonra sonlu etkilenen şeyi, etkilenme süresi ilk varsayılan zamana eşit oluncaya kadar çoğaltalım. Bu olanaklıdır; gerçekten de ikinci öncülde açıklanmıştır. Böylece sonsuz olanın sonlu olandan etkilenmesi ile sonlu olanın sonlu olandan etkilenmesi aynı zamanda gerçekleşmiş olur. Bu ise yanlıştır. Eğer etkilenen sonlu şeyi daha da çoğaltırsak, sonsuz olanın sonludan etkilenmesi, sonlu olanın sonludan etkilenmesinden daha kısa zamanda gerçekleşmiş olur. Bu ise açıkça kabul edilemezdir, yani açıkça olanaksızdır. Aynı şekilde, sonsuz olanın sonlu olana etki etmesi de olanaklı değildir. Eğer ona etki edebilseydi, sonsuz bir etkenin sonlu bir şeye belirli bir zamanda etki ettiğini varsayalım. Sonra sonlu bir etkenin sonlu bir şeye birinciden daha uzun bir zamanda etki ettiğini varsayalım. Sonlu etkeni, onun etkisi bu zamana eşit oluncaya kadar çoğaltalım. Bu, ikinci öncülde açıklandığı gibi olanaklıdır. Böylece sonlu olanın sonlu olana etkisi, sonsuz olanın sonlu olana etkisiyle aynı zamanda gerçekleşmiş olur. Bu, başlangıçta varsayılan şeye aykırıdır. Eğer sonlu etkeni daha da çoğaltırsak, sonlu olan sonsuz olandan daha kısa zamanda etki etmiş olur. Bu da açıkça kabul edilemezdir, yani açıkça olanaksızdır. Aynı şekilde, sonsuz olanın sonsuz olana etki etmesi de olanaklı değildir. Eğer ona etki edebilseydi, sonsuz bir etkenin sonsuz bir etkilenene belirli bir zamanda etki ettiğini varsayalım. Sonra etkilenen şeyin bir parçasının, sonsuz etkenden etkilendiğini varsayalım; bu etki zorunlu olarak daha kısa zamanda gerçekleşir. Sonra etkilenen şeyi, etkilenme süresi ilk varsayılan zamana eşit oluncaya kadar çoğaltalım. Bu, ikinci öncül gereğince olanaklıdır. Böylece sonsuz olan ile sonlu olan, tek bir etkenden aynı zamanda etkilenmiş olur. Bu ise başlangıçta varsayılan şeye aykırıdır. Eğer etkilenen şeyi daha da çoğaltırsak, sonsuz olanın, sonsuzdan etkilenme süresinden daha kısa zamanda etkilenmesi gerekir. Bu da açıkça kabul edilemezdir, yani açıkça olanaksızdır. Sonsuz olanın ne etki etmesinin ne de etkilenmesinin olanaklı olmadığı açıklanınca, var olan bir sonsuz cismin bulunmadığı zorunlu olarak ortaya çıkar. Bu, hareketin olanaksızlığı yönünden açıklanmıştır. Çünkü değişim, hareket türlerinden biridir. Değişim, doğrusal hareketle ortak bir yapıya sahiptir; çünkü ikisi de bir karşıttan başka bir karşıta geçiştir. Bu yüzden bu kanıtı, doğrusal hareketin olanaksızlığı yönünden ortaya konulan kanıtlar arasında düzenledik. Dairesel hareket yönüne gelince: Aristoteles, sonsuz bir cisimde dairesel hareketin olanaksız olduğunu açıklamak için altı kanıt düzenlemiştir.

המופת הא׳ סדורו כן אם הגשם בב״ת הסבובי המתנועע בסבוב נמצא יתחייב שבהיות חצי קטרו מתנועע בסבוב שידבק על חצי קטרו הנה כשיגיע אליו והנה זה נמנע יוליד שהגשם (הבב״ת) הסבובי בלתי מתנועע בסבוב והנה התדבקות הנמשך בקודם מבואר בעצמו להיות הקוים היוצאים מן המרכז אל המקיף בכל הכדו' שוים ואמנ׳ סות׳ הנמשך מחויי' למה שהוא גלוי שהמרחק שבין כל ב׳ קוים היוצאי' מן המרכז אל המקיף מתוסף בתוספת הקוים ולפי שיהיו הקוים בלתי בעל תכלית היה המרחק אשר ביניהם בלתי בעל תכלית ולפי שהוא מבואר שא״א למתנוע שיחתוך מרחק בב״ת הוא מבואר שא״א לו להדבק בחצי הקטר הנה וכבר הנחנוהו דבק בו והוא מבואר שהשקר הזה יצא מהניחנו אותו מתנועע.

Dairesel Hareket Hakkında Birinci Kanıt Birinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer dairesel hareketle hareket eden sonsuz bir küresel cisim var olsaydı, onun yarıçapı da dairesel hareket ettiğinde, başka bir yarıçapın bulunduğu yere ulaştığında onunla birleşmek zorunda olurdu. Fakat bu olanaksızdır. Bundan şu sonuç çıkar: Sonsuz küresel cisim dairesel hareketle hareket edemez. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı kendiliğinden açıktır. Çünkü bütün kürede merkezden çevreye çıkan çizgiler birbirine eşittir. Fakat karşıt sonucun zorunlu oluşu da açıktır. Çünkü merkezden çevreye çıkan herhangi iki çizgi arasındaki uzaklığın, çizgilerin uzaması oranında arttığı açıktır. Bu çizgiler sonsuz olduğuna göre, aralarındaki uzaklık da sonsuz olur. Hareket eden bir şeyin sonsuz bir uzaklığı kat etmesinin olanaksız olduğu açık olduğundan, onun bu yarıçapla birleşmesi de olanaksızdır. Oysa başlangıçta onun bu yarıçapla birleştiğini varsaymıştık. Bu yanlış sonucun, onu hareket ediyor varsaymamızdan çıktığı açıktır.

ומהאחרונים מי שחזק המופת הזה כשאמר ואיך ידבק בחצי הקטר והנה כאשר דמינו שני קוים יוצאי' מהמרכז ויחדשו זוית בענין שמיתרו יחדש משולש שוה הצלעות הנה אם הקוים בלתי בעל תכלית המרחק אשר ביניהם בלתי בעל תכלית אם כן הקו האחד המתנועע אי אפש׳ לו להדבק עם קו האחר למה שיצטרך לחתוך מרחק בב״ת עם שהוא נמנע בעצמו היות בב״ת מוקף משני קוים משתי קצותיו כי המאמר בהיותו מוסף ובב״ת (מאמר) סותר נפשו והגה יתחייב זה בכל שני קוים היוצאים מהמרכז עם היו בב״ת שאין ספק שכל מה שיתוספו הקוים נוסף המרחק אשר הוא להם מקום מותר ולהיות הקדם בב״ת היה המרחק אשר ביניהם בב״ת בהכרח והוא מבואר הבטול.

Sonraki düşünürlerden biri bu kanıtı şöyle güçlendirmiştir: “Bu hareketli çizgi, bu yarıçapla nasıl birleşecektir?” Şöyle ki: Merkezden çıkan iki çizgi zihnimizde kurduğumuzda ve bunlar, aralarındaki kirişin eşkenar bir üçgen oluşturacağı biçimde bir açı meydana getirdiğinde, eğer bu çizgiler sonsuzsa, aralarındaki uzaklık da sonsuz olur. Buna göre hareket eden çizginin diğer çizgiyle birleşmesi olanaklı değildir. Çünkü bunun için sonsuz bir uzaklığı kat etmesi gerekir. Yine de, sonsuz olanın iki ucundan iki çizgiyle kuşatılmış olması da kendi başına olanaksızdır. Çünkü onun hem “kuşatılmış” hem de “sonsuz” olduğunu söylemek, kendi kendisiyle çelişen bir sözdür. Bu sonuç, merkezden çıkan her iki çizgi hakkında zorunlu olur. Çünkü hiç şüphe yoktur ki çizgiler uzadıkça, aralarındaki uzaklık da artar. Uzanım sonsuz olduğuna göre, aralarındaki uzaklık da zorunlu olarak sonsuz olur. Bunun geçersizliği açıktır.

המופת הב׳ אם הגשם הסבובי המתנועע בסבוב (בב״ת) נמצא יתחייב שיתנועע בזמן ב״ת מרחק בב״ת והוא נמנע יתחייב שלא ימצא מתנועע בסבוב בב״ת והנה סותר הנמשך מבואר בעצמו והתדבקותו לקודם יתבאר כשנציע קו בלתי בעל תכלית יוצא ממרכזה ונציע ג"כ מיתר בו והוא מבואר שיהיה בלתי בעל תכלית אחר שהגשם בב״ת ונציעהו נח הנה כשיתנועע הקו היוצא מן המרכז בסבוב יהי' בו זמן יפגוש המיתר ויחתכהו וזמן לא יפגשהו ולהיות הגשם הסבובי המתנועע בסבוב יתנועע בזמן ב״ת יתחייב שיחתוך הקו היוצא מן המרכז מרחק בב״ת והיא המיתר המונח בזמן ב״ת והו' שקר מבואר להיות התנועה אשר בזמן ב״ה מחוייב שיהיה במרחק בעל תכלית.

Dairesel Hareket Hakkında İkinci Kanıt İkinci kanıt şudur: Eğer dairesel hareketle hareket eden sonsuz küresel cisim var olsaydı, onun sonlu zamanda sonsuz bir uzaklığı kat etmesi gerekirdi. Bu ise olanaksızdır. Dolayısıyla dairesel hareketle hareket eden sonsuz bir cismin bulunmadığı zorunlu olur. Sonucun çelişiği kendiliğinden açıktır. Önceki önermeden çıkan sonucun zorunluluğu ise şöyle açıklanır: Merkezinden çıkan sonsuz bir çizgi varsayalım. Ayrıca onda bir kiriş varsayalım. Cismin sonsuz olması sebebiyle bu kirişin de sonsuz olacağı açıktır. Bu kirişi hareketsiz kabul edelim. Merkezden çıkan çizgi dairesel hareketle hareket ettiğinde, bir zaman gelir ki kirişle karşılaşır ve onu keser; bir zaman da gelir ki onunla karşılaşmaz. Dairesel hareketle hareket eden küresel cisim sonlu zamanda hareket ettiğine göre, merkezden çıkan çizginin sonlu zamanda sonsuz bir uzaklığı, yani varsayılan kirişi kesmesi gerekir. Bu ise açıkça yanlıştır. Çünkü sonlu zamanda gerçekleşen hareketin sonlu bir uzaklıkta gerçekleşmesi zorunludur.

המופת הג' סדורו כן אם הגשם המתנועע בסבוב בלתי בעל תכלית נמצא יתחייב אפשרות הנחת שני קוים נכחיים האחד מתנועע נכח חברו בסבוב והאחר שיחתכהו ויפגשהו קודם פגישתו קצה הקו וזה נמנע יחוייב אם כן המנעות הקודם ויהיה המניעות הנמשך מחוייב למה שהוא מבואר בעצמו שכשהונחו ב׳ קוים על זה התאר יתחייב שיפגוש הנקודה הראשונ׳ אשר בקצה הקו קודם שיפגוש אמצעיותו ואמנם התדבקותו לקודם גם כן מבואר למה שהקו הבב״ת אין לו קצה והתחלה ואין בו נקודה שלא יהיה לפניה נקודה.

Dairesel Hareket Hakkında Üçüncü Kanıt Üçüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer dairesel hareketle hareket eden sonsuz cisim var olsaydı, karşılıklı iki çizginin varsayılması olanaklı olurdu: Bunlardan biri, diğerine karşı dairesel olarak hareket eder; diğeri ise onu keser ve çizginin ucuyla karşılaşmasından önce onunla karşılaşır. Bu olanaksızdır. Öyleyse önceki varsayımın olanaksızlığı zorunlu olur. Çıkan sonucun olanaksızlığı kendiliğinden açıktır. Çünkü bu nitelikte iki çizgi varsayıldığında, çizginin ucundaki ilk noktanın, çizginin orta kısmıyla karşılaşmadan önce karşılaşması gerekir. Önceki varsayımdan bu sonucun çıkması da açıktır. Çünkü sonsuz çizginin ne ucu ne başlangıcı vardır. Onda, öncesinde başka bir nokta bulunmayan hiçbir nokta yoktur.

המופת הרביעי סדורו כן אם הגשם הבלתי בעל תכלית מתנועע תנועה סבובית הנה יש לו תנועה סבובית בלתי בעל תכלי' והוא נמנע יוליד שאין הגשם הבב״ת מתנועע בסבוב אמנם התדבקות הנמשך לקודם מבואר בעצמו ואמנם המנעות תמונה סבובית בלתי ב״ת זה יראה מרושם התמונה אשר יאמר בה (המה) [המהנדס] ברשמה שהיא אשר יקיף בה גבול או גבולים. והוא מבואר שאשר יקיף בו הגבול הוא ב״ת ובכלל התכלית הוא מצד הצורה בכל הדברים והעדר התכלית מצד החמר ואח' שהיתה התמונה היא הצורה אי אפשר שהוא בב״ת.

Dairesel Hareket Hakkında Dördüncü Kanıt Dördüncü kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz cisim dairesel hareketle hareket ediyorsa, onun sonsuz bir dairesel şekle sahip olması gerekir. Bu ise olanaksızdır. Bundan, sonsuz cismin dairesel hareketle hareket etmediği sonucu çıkar. Bu sonucun önceki önermeden zorunlu olarak çıktığı kendiliğinden açıktır. Sonsuz dairesel şeklin olanaksızlığı ise “şekil” teriminin tarifinden anlaşılır. Geometricinin şekli tarif ederken söylediği gibi, şekil bir sınır ya da sınırlarla kuşatılan şeydir. Bir sınır tarafından kuşatılan şeyin sonlu olduğu açıktır. Genel olarak, bütün şeylerde sonluluk biçim yönündendir; sonluluğun yokluğu ise madde yönündendir. Şekil ise biçim olduğuna göre, onun sonsuz olması olanaklı değildir.

המופת הה׳ סדרו כן אם היה הגשם הבב״ת מתנועע בסבוב היה אפשר בו קו כשנוציא קו מהמרכז יתנועע בסבוב שיחתוך קו בב״ת מב׳ קצותיו אם הונח עמוד על הקטר בב״ת והיא נמנע למה שהעמוד בב״ת ואי אפשר שיחתוך (קו בב״ת) בזמן ב״ת יוליד שא״א לגשם הב' ב״ת שיתנועע בסבוב.

Dairesel Hareket Hakkında Beşinci Kanıt Beşinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz cisim dairesel hareketle hareket ediyor olsaydı, merkezden bir çizgi çıkardığımızda, bu çizginin dairesel hareketle hareket ederek iki ucundan sonsuz bir çizgiyi kesmesi olanaklı olurdu. Bu, sonsuz çap üzerine bir dikme indirildiğinde gerçekleşmiş kabul edilir. Fakat bu olanaksızdır. Çünkü dikme sonsuzdur; sonsuz bir çizginin sonlu zamanda kesilmesi olanaklı değildir. Bundan şu sonuç çıkar: Sonsuz cismin dairesel hareketle hareket etmesi olanaklı değildir.

המופת הששי אם נניח הגשם המתנועע בסבוב בב״ת כאילו תאמר הגשם הרביעי יתחויב שיהתוך מרחק בב״ת בזמן ב״ת והוא שקר יוליד שאין גשם מתנועע בסבוב בב״ת והנה סותר הנמשך מבואר בעצמו וחיובו לקודם מבוא מן החוש שאנחנו נראה באי זו נקודה שנרשום בו למקומה בזמן ב״ת התבאר מכל אלו המופתים שהתנועה הסבובית נמנעת בגשם הבב״ת וכבר התבא׳ במה שקדם שהתנועה הישרה נמנעת גם כן בו אבל התנועה הישרה והסבובית נראית בחוש. הנה אם כן הגשם הבב״ת בלתי נמצא וזהו אשר כוון במין הזה השלישי.

Dairesel Hareket Hakkında Altıncı Kanıt Altıncı kanıt şudur: Dairesel hareketle hareket eden cismin sonsuz olduğunu varsayarsak —örneğin dördüncü cisim hakkında böyle söylediğimizi düşünelim— onun sonlu zamanda sonsuz bir uzaklığı kat etmesi gerekir. Bu ise yanlıştır. Bundan, dairesel hareketle hareket eden sonsuz bir cismin bulunmadığı sonucu çıkar. Karşıt sonuç kendiliğinden açıktır. Önceki varsayımdan bu sonucun zorunlu olarak çıkması ise duyuyla bilinir. Çünkü onda işaretlediğimiz herhangi bir noktanın, sonlu zamanda kendi yerine döndüğünü görürüz. Bütün bu kanıtlarla, sonsuz bir cisimde dairesel hareketin olanaksız olduğu açıklanmıştır. Daha önce de sonsuz bir cisimde doğrusal hareketin olanaksız olduğu açıklanmıştı. Fakat doğrusal hareket ve dairesel hareket duyuyla görülmektedir. Öyleyse sonsuz cisim yoktur. Bu üçüncü türde amaçlanan şey budur.

המין הד׳ בבאור כולל בהמנע מציאות גשם בב״ת בפעל והיא בבת המופתים הקודמים וסדר בזה ב׳ מופתים הא׳ סדורו כן אם היה הגשם בב״ת נמצא הנה אם שיתנועע תנועה סבובית או ישרה ואם סבובית הנה בהכרח יש לו אמצע כי הסבובי הוא אשר יסוב סביב האמצע ואם יש לו אמצע יש לו קצוות ולבב״ת אין לו קצוות הנה לא יתנועע אם כן תנועה סבובית נשאר גם כן שיתנועע תנועה ישרה והנה יצטרך בהכרח ב׳ מקומות כל אחד מהם בבית הא' לתנועה הטבעית ומה שאליו והב' להכרחית ומה שממנו ואם המקומות שנים יהיה ב״ת בהכרח למה שהבב״ת אי אפשר שיהיו שנים במספר וכבר הונחו בב״ת לא יתנועע א״כ תנועה ישרה ועוד שהמסו' אי אפשר לו שיהיה בלתי בעל תכלי' למה שהוא מוגבל אחר שחתבאר מעניינו שהוא תכלית המקיף השני סדורו כן אם ימצא גשם בב״ת אם שיתנועע מעצמו או מזולתו ואם יתנועע מעצמו יהיה ב״ת מרגיש וכל מרגיש יש לו מוחשים מחוץ מקיפים בו. ואשר כזה התאר הוא ב״ת ואם יתנועע מזולתו מחוץ יהיה בהכרח גשם בב״ת ויהיו שנים בב״ת וזהו שקר למה שיהיה מקובצם יותר גדול מכל א׳ מהם ויהי' מה שאין תכלית לו גדול ממה שאין תכלית לו עם שיתחייב מזה מניעים ומתנועים בב"ת במספר כל אחד מהם בב״ת בגודל ועוד חזק זה בדברים הם בכח המופתים אשר קדם זכרם אלו הם המופתים שבאו בדרוש הזה בספרי ארסטו וזולתו מהמחברים ומפרשי ספריו אלא שבאו מבולבלים להבהיל המעיין אשר הוא אחד מהמקומות המטעים ולזה סדרנו אותם בצורותם בקצור מופלג וחזקנו מקצתם מדברים לא זכרום כוונה ממנו שיהיה מוכן ומזומן לברר האמ׳ מהטעות ומקומות ההמעדה לבלתי נשוא פנים רק לאמת וזה מה שכוונו בזה הפרק.

Dördüncü Tür Edimsel Sonsuz Cismin Varlığının Olanaksızlığının Genel Açıklaması Bu tür, önceki kanıtların üzerine kuruludur. Aristoteles burada iki kanıt düzenlemiştir. Birinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz cisim var olsaydı, ya dairesel hareketle ya da doğrusal hareketle hareket ederdi. Eğer dairesel hareketle hareket ediyorsa, zorunlu olarak bir merkeze sahip olur. Çünkü dairesel hareket, merkez çevresinde dönmektir. Eğer merkezi varsa, uçları da vardır. Oysa sonsuz olanın uçları yoktur. Öyleyse dairesel hareketle hareket etmez. Geriye onun doğrusal hareketle hareket etmesi kalır. Fakat doğrusal harekette de zorunlu olarak iki yere ihtiyaç vardır. Bunlardan biri doğal hareket için, yani hareketin yöneldiği yerdir; diğeri zorlamalı hareket için, yani hareketin kendisinden başladığı yerdir. Eğer yerler iki ise, zorunlu olarak sonlu olurlar. Çünkü sonsuz olan şeyler sayı bakımından iki olamaz. Oysa onların sonsuz olduğu varsayılmıştı. Öyleyse sonsuz cisim doğrusal hareketle de hareket etmez. Ayrıca yerin sonsuz olması olanaklı değildir. Çünkü yer, tanımı bakımından sınırlıdır; daha önce onun kuşatan sınır olduğu açıklanmıştır. İkinci kanıtın düzeni şöyledir: Eğer sonsuz bir cisim var olsaydı, ya kendiliğinden hareket ederdi ya da kendisinden başka bir şey tarafından hareket ettirilirdi. Eğer kendiliğinden hareket ediyorsa, sonsuz ve duyumsayan bir varlık olurdu. Duyumsayan her varlığın ise kendisinin dışında, onu kuşatan duyulur nesneleri vardır. Bu nitelikte olan bir şey sonludur. Eğer kendisinden başka, dışarıdaki bir şey tarafından hareket ettiriliyorsa, o hareket ettiricinin de zorunlu olarak sonsuz bir cisim olması gerekir. Böylece iki sonsuz cisim bulunmuş olur. Bu ise yanlıştır. Çünkü ikisinin toplamı, her birinden daha büyük olur; böylece sonsuz olan, sonsuz olandan daha büyük duruma gelir. Bunun yanında, bundan sayı bakımından sonsuz hareket ettiriciler ve hareket edenler sonucu çıkar; bunların her biri büyüklük bakımından sonsuz olur. Bu da geçersizdir. Aristoteles bunu, daha önce anılan kanıtların gücünde olan bazı sözlerle de güçlendirmiştir. Aristoteles’in kitaplarında, onun dışındaki yazarlarda ve kitaplarını açıklayanlarda bu konuda gelen kanıtlar bunlardır. Ancak bu kanıtlar, okuyucuyu şaşırtacak derecede dağınık biçimde gelmiştir; bu da hataya düşüren yerlerden biridir. Bu yüzden onları biçimleriyle birlikte son derece kısa olarak düzenledik. Bazılarını, onların anmadığı noktalarla güçlendirdik. Amacımız, gerçekliği hatadan ve düşme noktalarından ayırmaya hazır ve elverişli bir zemin oluşturmaktır; gerçeklikten başka hiçbir şeye yüz vermemektir. Bu bölümde amaçladığımız şey budur.